Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Դ. Տղայ

1020. Գրիգոր և Ղուկաս

Բայց տակաւին Ռուբէնի կենդանութեան եւ Յոյներու կողմէն ակնկալութիւններ վերջացած պահուն, երբ Անդրոնիկոսին օրով, զոր Վարդան՝ Իսահակ կը կոչէ (ՎԱՐ. 133), Հայեր Յոյներէ կը հալածուէին եւ անօգնական նմացեր էին, Գրիգոր կաթողիկոս Իսահակ կայսեր մօտ ըրած միջնորդութենէն արդիւնք մը չստանալով (ՎԱՐ. 133), Լատիններուն կողմէն նոր հովանաւորութիւն գտնելու համար մտածեց բուն իսկ անոնց գլուխին, Հռոմի պապին դիմել, գիտնալով թէ անոր խօսքը կրնար ազդել Արեւելքի մէջ գտնուող Լատիններուն վրայ, որոնք անոր յորդորներով ալ եկած էին։ Կաթողիկոսին նամակը չունինք, բայց հարկաւ պապին սիրտը շինլու ամէն ձեւերով գրուած էր, իսկ նպատակը պաշտպանութիւն ուզել ըլլալը յայտնի է՝ պապին պատասխանին խօսքերէն. Այսուհետեւ սիրով եւ ճշմարիտ ոգւով եւ սրտիւ՝ եկեղեցիս Հռոմայ տեսուչ է ձեր եւ ժողովրդոյ ձերոյ ՉԱՄ. Գ. 144)։ Պապը որուն կը դիմէր կաթողիկոսը՝ Ղուկիոս Գ էր, Հռոմէ դուրս ընտրուած, եւ Հռոմ մտնելէ ետքն ալ Հռոմայեցիներէ վռնտուած, եւ Գերմանիոյ կայսրէն օգնութիւն ստանալու համար Վերոնա գացած, ուր 1184ին հաւատաքննական առաջին ժողովն ալ գումարծ՝ եւ նոյեմբեր 4jh փակած էր (ՍԵՎ. Դ. 1172)։ Ճիշդ այս պարագային հոն կը հասնէր Հայոց կաթողիկոսին նուիրակը, Գրիգոր եպիսկոպոս Փիլիպպուպոլսոյ, հաւանաբար Յովհաննէս Ութմանի յաջորդը (§ 974)։ Այդ պատուիրակութեան ելքին վրայ ունինք Ղուկիոսի պատասխանը, որ ծանօթ է ոչ բնագրովը՝ այլ Լամբրոնացիէ կատարուած Հայերէն թարգմանութեամբը։ Նամակը գրուած է 1184 դեկտեմբեր 3ին, եւ անոր մէջ եղած պաշտպանութեան խոստումը արդէն յիշեցինք. բայց աւելի շեշտուած են ծիսական փոփոխութեանց յանձնարարութիւնները, բաժակին ջուր խառնել, ծնունդը դեկտեմբեր 25ին տօնել (ՉԱՄ. Գ. 143), միւռոնը ամէն տարի աւագ հինգշաբթիին օրհնել, եպիսկոպոսի ձեռնադրութիւնը կիրակի օր ընել, քահանայի եւ աւելի ստորին աստիճաններու ձեռնադրութիւնը տարին չորս անգամ եղանակներու պահքերուն շաբաթ օրերը կատարել։ Այս յանձնարարութիւնները զարդարուած էին պապութեան յատուկ ճոխաբանութիւններով, եւ զօրացած էին պալիումի կամ սմոփորոնի եւ եպիսկոպոսական խոյրի ընծաներով, որոնք յանձնուեցան Գրիգոր եպիսկոպոսին, որ կաթողիկոսին տանի, Հռոմի ծիսական գիրքերուն հետ, անոնց հետեւելու (ՉԱՄ. Գ. 144)։ Այդ պարագան երկու գլխաւոր եղելութեանց սկզբնաւորութիւնն է տուած, մէկը Լատիններու հետ միութենական ձգտումներ մշակելու, եւ միւսը Հայ եկեղեցւոյ ծէսին մէջ ինչինչ լատինական նմանողութիւններ մտցնելու, զոր վայրապար ոմանք ուզած են Շնորհալիին անունին հետ կապել (§ 990)։ Հարկաւ Լամբրոնացին նամակին հետ ծիսարարներու կտորներն ալ սկսաւ հայերէնի վերածել, որոնք հետզհետէ եւ աւելի Ապիրատի ժամանակէն սկսելով՝ գործածութեան մտան։ Այս փոփոխութեանց գլխաւորներն են եպիսկոպոսական խոյրն ու գաւազանը, եւ քահանայութեան աստիճաններու թիւը, ձեռնադրութեան կանոնը, եւ պատարագի սկզբնաւորութիւնը, որոնց յիշատակը չի գտնուիր Լամբրոնացիի այդ թուականէն առաջ գրած Պատարագամեկնիչին։ Եւ Յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ ճառերուն մէջ։ Վարդան այդ պատուիրակութեան մասին տարածուած զրոյցներն ալ կը կրկնէ, եւ իբրեւ պատիւ կը յիշէ պապին Գրիգոր եպիսկոպոսի ձեռքով հաղորդուիլը, եւ իբրեւ ընծայ կը յիշէ վակաս եւ պսակ եւ կօշիկ, որոնց առաջինները պէտք է իմանալ պալիումին եւ խոյրին վրայ։ Կը գրէ եւս թէ պապը հրամայեց, որ Հայոց պատրիարքն յայնկոյս ծովու իշխանութիւն կալցի ի վերայ Հայոց եւ Յունաց եւ ամենայն ազգաց, որպէս մեք յայսմ կողմանէ երկնաւոր եւ երկրեւոր բանալեօք. ինչ որ յայտնապէս մտացածին դարձուած մըն է։ Ոչ նուազ անհիմն է կարծելն ալ, թէ Ղուկիոս հաւաքեաց զկայսրն Ալամանաց զթագաւորն Անկլիզաց եւ զթագաւորն Փռանցիսաց Հայոց պաշտպանութեան համար, ինչպէս նաեւ ոտք հանեց զպատրիարքն Ալամանաց, եւ զարքեպիսկոպոսն Սպանիոյ, եւ զարքեպիսկոպոսն սուրբ Յակոբայ, եւ զարքեպիսկոպոսն Մելանայ, որոնց 25.000, 20.000, 5000 եւ 36.000 ձիաւորներ ունին եղեր իրենց ձեռքին տակ (ՎԱՐ. 134)։ Այդ վերջին կտորները ակնարկութիւն են երրորդ խաչակրութեան, որ սակայն տեղի ունեցաւ 1189ին, մինչ Ղուկիոս Գ. մեռած էր 1185 Նոյեմբեր 25ին Վերոնա (Verona) քաղաքին մէջ։

« 1019. Քաղաքական Եղելութիւնք   |   1021. Օրբելեաններ և Անի »
© Gratun.org