Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Դ. Տղայ

1026. Տղայի Ընթացքը

Գրիգոր քսան տարի տեւողութեամբ բաւական երկար կաթողիկոսութիւն մը ունեցաւ, եւ նշանաւոր եղելութեանց ալ մասնակից եղաւ, այլ լրացեալ մեծագործութիւն մը չունեցաւ, եւ իր ամէն ճիգերը կէս ճամբան մնացին։ Առաջ յոյներու հետ միաբանութեան գործին հետեւեցաւ ամէն եռանդով, եւ Հռոմկլայի ժողովով կարծեց զայն գլուխ հանած ըլլալ, բայց անակնկալ պարագաներ ապարդիւն եւ անհետեւանք թողուցին ձեռնարկուած գործը։ Հռոմկլայի ժողովին դաւանական որոշումները ոչ թէ Հայոց եկեղեցւոյ պաշտօնական եւ բացարձակ վճիռներն էին, այլ ընդհակառակն Յոյներու հետ փոխադարձ համաձայնութեան ծրագիրը կը կազմէին, եւ Յոյներուն պատասխանելէն եւ երկկողմանի համաձայնութեան յանգելէն ետքը պիտի վաւերացուէր։ Այդ վերջաւորութիւնը տեղի չունեցաւ. Յոյներ Հայոց հակառաջարկը չտեսան եւ կարծիք չյայտնեցին, Հայերն ալ վերջնական միտք յայտնելու առիթ չունեցան, որով ծրագիրը իր ծրագիրի վիճակէն դուրս չելաւ եւ հաստատութիւն չստացաւ։ Ըստ այսմ Հռոմկլայի ժողովին հեղինակութիւնը մեծ կշիռ չկրնար ունենալ Հայոց եկեղեցւոյ դաւանութիւնը ճշդելու մասին, եւ ի զուր կ՚աշխատին անոնք, որ Հռոմկլայի ժողովական թուղթերէն Հայրերու քաղկեդոնիկ եղած, կամ քաղկեդոնկնութեան մօտիկ եղած ըլլալը կ՚աշխատին քաղել։ Այս մասին տեսութիւննիս արդէն բացատրած ենք (§ 1016)։ Գրիգորի անունով Տուտէորդիին ուղղուած գիրն ալ, զոր արդեն վելուծեցինք (§ 1018), թերեւս իր հեղինակին վրայ մեղադրանքներ ալ հրաւիրէր, եթէ բծախնդրութեամբ նայէինք գործածուած խօսքերուն վրայ, բայց արդէն ըսինք թէ Գրիգորէն աւելի Ներսէսի գրիչը կը տեսնուի անոր մէջ։ Բաց աստի կաթողիկոսին միտքը եւ նամակին ընդարձակագոյն մասը, աւելի համարձակութիւն գոյացնելու սկզբունքին շուրջը կը դառնայ. եւ դաւանաբանական խնդիրին մասին, շատ նշանական է՝ զՔաղկեդոն ոչ գիտեմ, եւ ոչ զԼեւոն ճանաչեմ (ՏՂԱ. 50) համարձակ յայտարարութիւնը։ Յոյներու հետ բանակցութեանց անկատար մնալուն նման, անկատար նմաց Լատիններու հետ ձեռնարկաց յարաբերութիւնն ալ։ Ղուկիոս Գ. պապէն եկած գիրին, ինչպէս կ՚երեւի, պատասխան իսկ տրուած չէ, իսկ վերջէն պապին կողմէն եղած դիմումին եւ կայսեր հետ հաստատուած յարաբերութեանց մէջ, դաւանած խնդիրի խօսք անգամ եղած չէ։ Պապեր եւ Լատիններ ալ զգուշացած են այդ կէտերը խառնել՝ միտուընին Հայերուն քաղաքական դիրքէն օգտուելու վրայ սեւեռած ըլլալով։ Այսպէս հնար չէ Գրիգոր Տղայի հեղինակութիւնը իբրեւ փաստ գործածել, եւ անով Հայոց եկեղեցւոյն վրայ քաղկեդոնականութեան յարում գտնել, եւս առաւել, հռոմէադաւանութեան ընդունելութիւն նշմարել։ Գրիգոր Տղան յաղթանդամ էր հաստատեալ արտեքին տեսքով (ՎԱՀ. 218), ներքինով ալ զօրաւոր եւ ձեռնարկու բնաւորութեան տէր պէտք է ճանչցուի, նոր եւ նշանաւոր գործերու ձեռք զարնող, թէպէտ պարագաներ իրեն չնպաստեցին։ Եկեղեցական բարեկարգութեան լ հետեւեցաւ, եւ պէտք է իրեն վերագրել Շնորհալիին յաւելուածներուն կամաց կամաց սովորական դառնալը եւ պարտաւորիչ ձեւ առնելը։ Իրմէ եւ իր անունով կարգադրութեան մը՝ յայտնապէս յիշատակը չունինք, դրական արդիւնքներն ալ երկու երեք նամակի կը վերածուին, որոնք կրնան ալ իր գրիչէն ելած չըլլալ։ Սակայն Պահլաւունիի եւ Շնորհալիի ձեռքին տակ՝ հայրապետանոցի մէջ ուսած եւ զարգացած անձի մը՝ մտաւորակն կարողութեան տէր եղած ըլլալը անտարակուսելի կէտ մըն է։ Իբրեւ զուտ գրական աշխատութիւն ունինք Երուսաղէմի ողբը, Շնորհալիին գրած Եդեսիոյ ողբին նմանութեամբ (ՀԻՆ. 685)։

« 1025. Կաթողիկոսի Մահը   |   1027. Մխիթար Հերացի »
© Gratun.org