Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի

1194. Արկածին Շուրջը

Սմբատի շարունակողը Հռոմկլայի առումը եւ Ստեփանոսի գերութիւնը պատմելէն ետքը կաւելցնէ։ Կարծեմ թէ յանիրաւ իրաւանց եղեւ վասն տէր Կոստանդեայ աքսորելոյն, զի այս ամէնս վասն նախանձու եղեւ (ՍՄԲ. 126), գործուած անիրաւութեան հանդէպ՝ աստուածային պատիժ մը կը համարի վերահաս արկածը։ Միեւնոյն միտքը առանց երկուանաց յայտնած էր Օրբելեան, երբոր Հռոմկլայի առնուելուն պատմութիւնը կը սկսէր ըսելով, թէ բարկացաւ Տէր ի վերայ Ասքանազեան ազգինս Հայոց, յիշեաց զզրպարտութիւնն Կոստանդեայ, եւ զարթեաւ ի վրէժխնդրութիւն իւրոյ եկեղեցւոյն (ՕՐԲ. Բ. 190)։ Իսկ պատմութիւնը աւարտելէն ետքը, յուզեալ բարառնութեամբ կը սկսի յանդիմանել անձ մը, զոր՝ ո՜վ դատաւորդ եւ զրպարտիչդ հայրապետին քո կոչելով, յայտնապէս կակնարկէ Հեթում Բ. թագաւորին, այլ անունը դեռ եւս Հեթում կենդանի էր եւ կը թագաւորէր, երբ կը գրէր (ՕՐԲ. Բ. 256)։ Արկածին պարագաներն ալ մանրամասնելով, անոր ըրածը եւ կրած վնասը դէմ դէմի դնելով կը շարունակէ. Զոր դաւ ի Գլխաբացի եկեղեցւոյն արտաքսեցեր, նա ըզքոյդն արտաքսեաց ի մեծ աթոռոյ Հռոմկլային։ Զոր դուքո ձեռամբ մերկացուցեր ի զգեստուն, նա մերկացոյց ձեռամբ սուլտանին Մըսրայ զքո եդեալ հայրապետն։ Զոր դու ի կապանս եւ ի բանտ առաքեցեր ի Լամբրոն բերդ, նա զքոյն առաքեաց ի կապանս եւ ի բանտ անզերծանելի զընտանին Մըսրայ։ Անկէ ետքը եղած կորուստներն ալ թուելով, հայրապետական զարդերը, պատուական թագը, Լուսաւորչի Աջը, կաթողիկոսական գաւազանը, եւ նոյն իսկ աթոռանիստ հայրապետանոցը, կը հառաչէ։ Աւա՜ղ անմտութեանց մերոյ, եթէ յորպիսի տուգանս եւ պատուհասս մատնեցաք (ՕՐԲ. Բ. 192)։ Այդ սրտառուչ խօսքերը պերճախոս յայտարարութիւններ են այն զգացմանց, որոնք կը տիրէին նոյն ատեններ Կատուկեցիին գահընկեցութեան վրայ, եւ այն աննպաստ տեսութեանց՝ որով կը նկատուէին Հեթումի եւ Անաւազեցիի լատինամիտ գործերը։ Օրբելեան Հռոմկլայի հայրապետանոցին վրայ խօսելով, անոր հիմնարկութիւնը կը վերագրէ Գրիգորիս կաթողիկոսի, որ եւ Վկայասէր կոչուեցաւ (ՕՐԲ. Բ. 192) զոր իզուր սխալ կը կարծէ հռատարակիչը՝ Գրիգոր Բ. Վկայասէրի վրայ իմանալով (ՕՐԲ. Բ. 358), զի Օրբելեանի իմացածն նոյն ինքն Գրիգոր Գ. Պահլաւունին է, Ներսէս Շնորհալիի եղբայրը (ՕՐԲ. Բ. 193), որուն Վկայասէր ալ կոչուած ըլլալը իր տեղը յիշած ենք (§ 953)։ Իսկ հայրապետական աթոռին Հռոմկլայի մէջ մնալը 140 տարտ կը հաշուէ (ՕՐԲ. Բ. 193), ինչ որ կը համապատասխանէ մեր ժամանակագրութեան ալ, որ 1149-ին գրինք անոր սկիզբը (§ 944), եւ անկէ մինչեւ 1292, ճիշդ 143 տարի անցած է։ Իսկ Հռոմկլայ նստող հայրապետները կը համրէ տասն ինչպէս որ մենք ալ գրինք, Պահլաւունին մինչեւ Հռոմկլայեցին, երկու ծայրերն ալ մէջը համրելով։

« 1193. Գերութիւնք Եւ Աղէտք   |   1195. Ստեփանոսի Մահը »
© Gratun.org