Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Զ. Ապիրատ

1049. Բարսեղ Կաթողիկոս

Լեւոնի գործածած միջոցը իր նպատակին չհասաւ։ Նա կը կարծէր Լամբրոնացին միայն հեռացնելով Արեւելեանները շահիլ, եւ Ապիրատը աթոռի վրայ պահելով իր նպատակին հասնիլ։ Սակայն Արեւելեայք չհաւանուեցան երբեք Ապիրատը իբրեւ վաւերական կաթողիկոս ճանչնալ, եւ Անւոյ Արքեպիսկոպոս Բարսեղը, զոր կաթողիկոսցու ներկայած էին (§ 1040), կաթողիկոս հռչակեցին իրենց համար սոյն այս 1195 տարին, եւ նոր գլխաւորութեամբ սկսան վարել Հայաստանի վիճակներուն գործերը։ Գոնէ այս յիշատակարաններէ քաղուած պատմութիւնը (ՉԱՄ. Գ. 138), որովհետեւ Բարսեղի կաթողիկոսացումը չեն պատմեր ժամանակակից պատմագիրներ։ Գործը իր կանոնական տեսակէտէն քննելով, կը գտնենք որ Արեւելեայց եւ Կիլիկեցւոց մէջ շատոց տեղի ունեցած էր իրական խզումը, այնպէս որ Անւոյ արքեպիսկոպոսները լիազօր իշխնութեամբ գլխաւորութիւն կը պահէին բոլոր Հայաստանի մէջ, եպիսկոպոս յարեւելս հիւսիսոյ կոչմամբ (ԸՆԴ. 308), եւ միայն մեծագոյն իրողութեանց մէջ յարաբերութիւն ունէին Հռոմկլայի աթոռին հետ։ Հռոմկլայ նստող կաթողիկոսներն ալ, պահելով հանդերձ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան պաշտօնական կերպարանը, բացառիկ պարագաներու մէջ միայն Արեւելեայց գործերուն կը խառնւէին, կամ գործակցութեան կը դիմէին։ Այս կերպով Բարսեղ Անեցիի կաթողիկոս հռչակուիլը տիրող կացութեան իրապէս եւ զգալապէս չէր փոփոխեր։ Գալով Ապիրատին ընտրութեան, անտարակոյս էր որ Արեւելեայց մասնակցութիւնը եւ համաձայնութիւնը կը պակսէր անոր մէջ, եւ Լեւոնի բացարձակ կամքին հետեւանքն էր այն, այնպէս որ Լամբրոնացին ալ կը համարձակէր ըսել . չէաք ձեզ ի նոյն խորհրդակից, որպէս զոմանս (ՏՂԱ. 225)։ Չորս աթոռներուն համաձայնութիւնն ալ փնտռուած չէր, եւ կանոնական բան մը կը պակասէր Ապիրատի ընտրութեան մէջ։ Հարկաւ այդ պարագան էր, որ Կիլիկիոյ իշխանապետն ու կաթողիկոսը ու եպիսկոպոսական դասը չհամարձակեցան Բարսեղի դէմ վճիռ արձակել, եւ նորոգել Սեւան-Լերան ժողովով Դաւիթ Թոռնիկեանի դէմ արձակուած դատապարտութիւնը (§ 929), եւ մտադրութիւն իսկ չդարձուցին Հայաստանի մէջ կատարուծ իրողութեան։ Այսպէս երկու կաթողիկոսներ, իրարու հակառակ, բայց հակառակութիւննին ծածկելով, կրցան միասին ապրիլ եւ գործել, եւ եկեղեցւոյն եւ ժողովուրդին մէջ այս երեսէն խնդիրներերեւան չեկան, եւ երկու կողմեր խաղաղօրէն իրենց գործունէութիւնը շարունակեցին։ Սակայն եթէ երկուքն ալ երդեամբ ու գործով իբրրեւ կաթողիկոս ապրեցան, երբեք հնար չէ բաժանել աթոռ կամ երկգլխեան իշխանութիւն ընդունիլ, եւ գործնական օրինաւորութիւնը կը պահանջէ Ապիրատը ճանչնալ իբրեւ օրինաւոր հայրապետ եւ իբրեւ ուղիղ յաջորդութեան տէր։ Աթոռը օրինաւորապէս Հռոմկլայ էր, եւ ընտրողական պայմաններու ինչ ինչ պակասութիւններով ալ, նա գործնականապէս յաջորդ եւ տէր էր աթոռին, մինչ ոչ աթոռի տեղափոխութեան, եւ ոչ նորոգ ընտրութեան համար՝ ազգային ընդհանուր եւ համագումար ժողովով որոշում եւ վճիռ տրուած չէր։ Այս տեսութիւններով է որ Գրիգոր Զ. Ապիրատը կ՚անցնի կաթողիկոսներու ուղիղ յաջորդութեան գաւազանագիրքին, իսկ Բարսեղ, սովորաբար Բարսեղ Բ. անեցին ճանչցուած, ոչ հակաթոռ, այլ աթոռակից մը պէտք է ըսուի, քանի որ իր տիտղոսն ու պաշտօնը, կանոնապէս եւ պաշտօնապէս չմերժուեցան եւ չդատապարտուեցան, եւ միայն Հայ ժողովուրդին երկփեղկումը՝ իբր պարզ եղելութիւն շարունակեց մինչեւ Բարսեղի մահը։

« 1048. Ընդհանուր Ուղղութիւն   |   1050. Յոյն Կայսրէ Թագ »
© Gratun.org