Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1198. Աջին Դարձը

Անաւարզեցիին կաթողիկոսութեան սկիզբը յաջողութեան նշոյլ մը եղաւ Եգիպտացւոց կողմէն հաշտութեան առաջարկ մատուցուիլը, ինչ որ Հայերուն համար մեծ մխիթարութիւն եղաւ։ Քէթպողա որ բռնութեամբ սուլտանութիւնը գրաւած էր (§ 1195) եւ ներքին թշնամութիւններէ կը վախնար, ստիպուած էր արտաքին թշնամութիւնները կարճել, եւ միանգամայն չէր համարձակէր իր տեղէն հեռանալ։ Եգիպտոսի մէջ սկսած սովն ու անոր հետեւանքը եղող ժանտամահն ալ տխուր տպաւորութիւն գործած էին ընդհանրապէս, եւ ժողովուրդին միտքին մէջ քրիստոնէից դէմ գործուած բռնութեանց համար երկնային պատուհաս կը սեպուէին։ Ահա զանազան պարագաները, որոնք իրարու խառնուելով Քէթպողան համոզեցին հանդարտ ձգել Հայերը, ինչ որ Հայոց ալ փնտռած կէտն էր։ Հետեւաբար շուտով իրարու համաձայնեցան, Հայոց կողմէն ինչ ինչ տեղեր թողուեցան, ետուն տրամադրութեամբ զԾագն եւ զԱպլճէս, եւ վասն սիրոյ ետ թագաւորն զանմատչելի դղեակն Պեհէսնի (ՀԵԹ. 85) եւ զԳերմանիկա որ է Մարաշ (ՍԻՍ. 556), իսկ Եգիպտացիք դարձուցին իբրեւ աւար տարուած նուիրական սրբութիւնները, որոնց գլուխը Սուրբ Աջը, ինչպէս որ գրուած է, թէ սոյն աւուրքս պարոն Հայոց Հեթում գնեաց զԱջն Լուսաւորիչն եւ զամենայն մասունս ի յանօրինաց, եւ եբեր ի Սիս (ՍՄԲ. 126)։ Հաշտութեան դաշինքին հետ Աջին եւ ուրիշ սրբութեանց դարձը Հայերու համար մխիթարական պարագայ մըն էր. եւ անհնար էր որ ամէն կողմ հռչակուած չըլլար։ Այսու հանդերձ Օրբելեան որ Հայոց 746-ին, այսինքն 1297-ին կը կնքէ իր պատմութիւնը (ՕՐԲ. Բ. 257), Հռոմկլայի առնուելուն առթիւ կը գոչէ. ո՞ւր Աջն եւ Գաւազանն եւ Աթոռն սրբոյն Գրիգորիւս որով պարծէիք (ՕՐԲ. Բ. 192), ուսկից կը հետեւի թէ Աջին դառնալէն լուր չունէր։ Սակայն Օրբելեանի պատմութիւնը հետզհետէ գրուած ըլլալով, պէտք չէ պնդել, թէ այդ կտորն ալ 1297-ին գրուած ըլլայ միւս կողմէ Սմբատի շարունակողին ի սոյն աւուրքս բացատրութիւնը՝ 1292 եւ 1297 թուականներուն մէջ կիյնայ անոնրնշ կերպով (ՍՄԲ. 126), որով կրնանք ըսել թէ Աջին դարձը 1293-է մէկ երկու տարի ետքը տեղի ունեցած է. եւ Օրբելեան այն հատուածը գրած ատեն տակաւին Աջին ազատուելունլուրը առած չէր։ Ամէն առթի մէջ պէտք է ընդունիլ թէ Աջին գերեդարձը տեղի ունեցաւ Անաւարզեցիի առաջին տարիները, եւ պահուեցաւ Սիսի մէջ, ուր Անաւարզեցին հաստատեց իր հայրապետանոցը, քանի որ Հռոմկլայ քանդած էր եւ Եգիպտացւոց անցած եւ միանգամայն ազգային սովորութեան համաձայն էր՝ քաղաքական իշխանութեան կեդրոնին մէջ հաստատել հայրապետանոցն ալ։ Սիմէոն Երեւանեցի կաթողիկոս, կը կարծէ թէ Աջը Եգիպտացիներէն Պարսիկներուն անցած, եւ անոնցմէ 1461-ին Աղթամարի Զաքարիա կաթողիկոսին նուիրուած ըլլայ (ԶԱՄ. 8) եւ իր կարծիքը հաստատելու համար կը դիտէ թէ՝ զգերիլն Աջոյն ի Մոր պատմեն ամենայն պատմագիրք, բայց զդարձ ինչ որ բնաւ (ՋԱՄ. 9) բայց կերեւի թէ չէ տեսած Սմբատի շարունակողին պատմութիւնը, ուր յայտնապէս գրուած է թէ Հեթում գնեաց զԱջ Լուսաւրիչն եւ եբեր ի Սիս (ՍՄԲ. 126)։ Մենք ուրիշ առիթներ ալ պիտի ունենանք Աջին վրայ գրելու։

« 1197. Անձնական Հանգամանք   |   1199. Կատուկեցին և Սրբարանը »
© Gratun.org