Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Զ. Ապիրատ

1071. Ապիրատի Մահը

Գործերը այդ ծայրայեղութեանց հասած չէին Գրիգոր Ապիրատ կաթողիկոս իր կեանքը կը կնքէր Սիսի մէջ, ուր եկած էր Հեթումի ազատութեան համար միջնորդելու (§ 1069)։ Այլ եւս Հռոմկլայ չէր դարձած, եւ Սիս կը մնար Լեւոնի ստիպման, բայց աւելի հաւանօրէն, իր անձնական տկարութեան պատճառով։ Մահուան տարին 1203ին նշանակուած է Սմբատէ (ՍՄԲ. 114), եւ այս է ընդունուած թուականը։ Անեցին 642ին ընտրութիւնը դնելով, եւ 8 տարի պաշտօնավարութիւն տալով (ՍՄԲ. 114), 653ին կը դնէ մահը (ՍԱՄ. 115), որ իրարու չի կապուիր, եւ չգիտնելով երեք թուանշաններէն որը ուղղել, պէտք է ընդունիլ Սմբատի ժամանակագրութիւնը, որ ընդհանրապէս աւելի կանոնաւոր է։ Շատեր 7 եւ ոմանք 8 տարի կուտան ապիրատի կաթողիկոսութեան, բայց լաւագոյն հաշուով 9 կամ գրեթէ 9 տարի պաշտօնավարած կ՚ըլլայ, եւ 72 տարեկան ընտրուած ըլլալով, 81 տարեկան վախճանած։ Մահուան օրը պատմիչներու եւ Յայսմաւուրքի մէջ նշանակուած չգտանք, զոր ոմանք Մարտի 4ին կը դնեն (ՍԻՍ. 505)։ Մարմինը թաղուեցաւ Արքակաղնի վանքին մէջ (ՍՄԲ. 114), որուն Սուրբ Խճկտոբ անուն ալ կը տրուի (ՍՄԲ. 144), եւ հարկաւ հոն կը մնար Սիս գալէն ետքը, իբրեւ հայրապետանոց ըլլալու վայել վանք մը։ Գրիգոր Ապիրատի կաթողիկոսութիւնը շատ նշանաւոր կրնայ նկատուիլ, իր օրով կատարուած մեծ գործողութեան պատճառով, վասնզի իրեն վիճակեցաւ նորեն Հայոց թագաւոր մը պսակել, հայրենական բնաշխարհէն դուսր, բայց բնաշխարհ ըլլալու չափ հայացած Կիլիկիոյ մէջ։ Իր օրով աճեցան եւ զօրացան Արեւմուտքի հետ յարաբերութիւնները, եւ հիմեր դրուեցան լատինասէր ընթացքի մը, որ փոքր ի շատէ ազդեց նոյն իսկ Հայ եկեղեցւոյ կացութեան վրայ։ Այդ պարագաներ կրնային Ապիրատի վրայ մեծ գործոնէութեան փաստեր ըլլայ, կամ թէ նոյն իսկ իր վարյ մեղադրանքներ հրաւիրել, եթէ անոր վրայ ենթադրուէր մեծ կարողութիւն եւ գործունեայ ձեռնհասութիւն։ Մեր տեսութեամբ, ինչպէս թագաւորութեան գործին մէջ մեծ արդիւնք մը չունի Ապիրատը, նոյնպէս լատինասիրութեան հետեւանքներուն ալ պատասխանատուութիւնը չկրեր, եւ կրնանք ըսել թէ Ապիրատը՝ ապիրատ ինչ ոչ գործեաց։ Որովհետեւ, ոչ այնչափ տարիքին պատճառով, վասնզի եօթանասնամեաներուն մէջ ալ ժիր գործիչներ ցանցառ չեն, որչափ իր մեղմ եւ վարանոտ բնաւորութեամբ գործիք եղաւ իր ժամանակին երկու մեծ գործիչներուն, Լաւոն թագաւորին եւ Ներսէս Լամբրոնացիին։ Լեւոն ոչ միյն քաղաքական՝ այլ եւ եկեղեցական գործերու ուղղութիւն տուողն էր, Լամբրոնացին ալ անոր համարձակ եւ անվախ խորհրդականն էր գործելէն առաջ, եւ փաստաբանն էր գործելէն ետքը։ Ապիրատ զինքն անոնց ձեռքը յանձնեց, անոնց տուն տուածը խօսեցաւ, անոնց գրածը ստորագրեց, անոնց հրահանգածը գործադրեց, եւ բախտաւոր եղաւ կարող ձեռքներու մէջ ինկաւ, որով մեծ պսակենրէ անունը զերծ պահեց։ Ինչ որ Լամբրոնացիին ուղղութեան համար եւ հայադաւան եկեղեցւոյ շրջանակէն դուրս ելած չըլլալուն համար գրեցինք (§ 1061)։ բաւական են Ապիրատին ալ պաշտպանութեան եւ հռոմէադւանութեն մէջ ինկած չըլլալուն պաշտպանութեան։ Իրաւ շատ շողշողուն բացատրութիւններ կան այն նամկներուն մէջ, որոնք իբրեւ Ապիրատէ գրուած՝ Իննովկենտիանոսի նամականիին մէջ անցած են, սակայն անոնք հաւատոյ դաւանութիւններ չէին, այլ արքունական դիւանին մէջ պատրաստուած քաղաքավարի եւ շողոքորթ նամակներ էին, դրամական եւ զինւորական նպաստներ եւ արքունական պատիւներ չորթելու համար, միշտ հիմնուելով Լեւոնի մեծ սկզբունքին վրայ, թէ հաճեցից զմիտս նոցա առ նգամ մի կեղծաւորութեամբ (ԿԻՐ. 76)։ Եւ այս այնչափ յայտնի է, որ նոյն ապիրատ մտադիւր կը համակերպէր Լեւոնի կողմէն Լատին ասպետներու եւ Լատին կրօնաւորներու դէմ տրուած կարգադրութեանց ալ՝ միշտ չդնելով պապին դիտողութեանց։

« 1070. Անտիոքի Խնդիրներ   |   1072. Ընտրութիւն և Պարագաներ »
© Gratun.org