Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1199. Կատուկեցին և Սրբարանը

Անաւարգեցին երբոր կաթողիկոսական աթոռը գրաւեց, եւ անհակառակ տիրապետութիւնն ալ ապահովեց, Արեւելեայց ընդդիմութեան չի հանդիպելով, եւ անոնցմէ ել իբրեւ կաթողիկոս ճանչցուելով, այլ եւս վստահութիւն կրցաւ ունենալ թէ Կատուկեցիին կողմէն իրեն դէմ որեւէ շարժում պիտի չըլլար, կամ եթէ ըլլայ ալ իրեն պիտի չվնասէ, ուստի Հեթումի հաւանեցաւ, եւ համաձայնեցան անոր դիւրագոյն կեանք մը պատրաստել։ Առաջին անգամ Կատուկեցին Լամբրոնի մէջ (§ 1184) շղթայակապ բանտարկելէն յետոյ, թէպէտ չենք գիտեր թէ որչափ ետքը, բարձին զկապանսն, բայց ոչ հանին յարգելանոցէն, եւ անկէ մինչեւ այս ատեն զամս չորս Կատուկեցի կաթողիկոսը կը մնար Լամբրոնի բերդը փակուած (ՕՐԲ. Բ 186)։ Բանակցութիւնը տեղի ունեցած էր 1289-ին, կը տեւէր ուրեմն մինչեւ 1293, Անաւարգեցիին կաթողիկոսացած տարին։ Միեւնոյն թուականը կը գտնուի արձանագրուած նշանաւոր սրբարանին կամ մասունքներու պահարանին վրայ, որ կը պահուէր հիւսիսային Իտալիոյ Աղէքսանդրիա (Alessandria della Paglia) քաղաքին մօտ, Պօսքօ Մարէնկօ (Bosco Marengo) գիւղը, Դոմինիկեանց վանքը, այժմ կը գտնուի Ռուսիոյ կայսերական թանգարանը (ՀԱՅ. 498)։ Սրբարանը ընդարձակ յիշատակարան մըն ալ ունի Կոստանդին կաթողիկոսի մը կողմէ գրուած, եւ իբրեւ արհեստի նմոյշ մը յատուկ մտադրութեան առարկայ եղած է Լէյտա (Leijden) գումարուած 1883 տարւոյ հնասիրաց համաժողովին մէջ (ՍԻՍ. 107-112)։ Յիշատակարանին գլուխը նշանակուած տարին, յեօթը հարիւր Հայոց թուական ընդ քառասուն ամաց լրման, եւս եւ երկուց ի սոյն պայման, որ է Հայոց 742, կամ 1293 տարին, Կատուկեցիէն զատ ուրիշ Կոստանդինի մը չի կրնար պատշաճիլ, սակայն միւս կողմէն գիտենք թէ նոյն տարին Կատուկեցին այլ եւս կաթողիկոս չէր, միայն թէ անոր բանտարկութենէ ազատուելուն տարին էր, որով իբրեւ ուխտի յիշատակ մը նուիրուած կըլլայ այն Կոստանդինի կողմէ։ Ըստ այսմ 1293 թուականը իր ազատութեան եւ ուխտին տարւոյն պէտք է վերաբերել, քան թէ շինութեան, որ կրնայ տարի մը ետքն ալ աւարտած ըլլայ։ Յիշատակարանին մտադիր ուսումնասիրութեամբը կը տեսնենք, որ Կոստանդին անձն տարտամ, սնեալ ի Կլայն Հռոմայական, եղեր է կաթողիկոս, բայց չըսեր թէ այժմ ալ կաթողիկոս է, եւ կը յաւելու թէ արդ, այսինքն է հիմա ու կաթողիկոսութենէ ետքը, Սկեւռայ վանուց ի հովուութեան, եդայ տեսուչ այն մեծի տան, եւ վիճակին իւր սեպեհական։ Ասկէ ամենայն իրաւամբ կը հետեւցնենք, թէ Կատուկեցին չորս տարի բանտարկութենէ ետքը, Լամբրոնի բերդէն հանուեցաւ, բայց չներուեցաւ իրեն անկէ հեռանալ, եւ իր Խորին վանքը երթալ Բարձրբերդի կողմերը, այլ իրեն իբրեւ բնակութիւն ու պաշտօնավայր նշանակուեցաւ Սկեւռայ վանքը, որ էր առընթեր հայրենատուր ամրոցի տերանց Լամբրոնի (ՍԻՍ. 97)։ Խոնարհամիտ հայրապետը, որ անտրտունջ թողեր էր իր աթոռը, ուրախութեամբ ընդունած է Սկեւռայ առաջնորդութիւնը, բանտարկութենէ ետքը, եւ ոչ թէ կաթողիկոսութենէ առաջ վարած է այդ պաշտօնը, ինչպէս ոմանք կարծեցին (ՀԱՅ. 498), զի կաթողիկոսութենէ առաջ Խորին վանքի առաջնորդ էր (ՕՐԲ. Բ. 184)։ Կատուկեցին չի յիշատակեր իրեն դէմ եղած անիրաւութիւնը, բայց երկու նշանակալից տողեր կարծես թէ թափանցիկ կերպով կը ցուցնեն անոր սիրտին ցաւը, զի կը գրէ. Այլ երանի թէ աստ վախճան առնոյր զրոյցս պատմութեան, եւ կանցնի պատմել Հռոմկլայի առումը եւ հայրապետին գերութիւնը։ Նոր ցաւեր ալ ունեցանք՝ ըսել է, մինչ ցաւ մը պատմած չէր ուստի անշուշտ միտքին մէջ իր գահընկէցութեան յիշատակները կը նորոգուէին, որ նոր ցաւերու կակնարկէր։ Նոյն յիշատակարանին մէջ իրեն վրայ խօսելով, կը գրէ թէ զետեղել եմք ի Սկեւռայն (ՍԻՍ. 108), ինչ որ բաւական նշանակալից է, թէ ոչ իբրեւ պատիւ մը, այլ իբրեւ բռնադատեել բնակութիւն մը նշանակուած է իրեն Սկեւռայ վանքը։

« 1198. Աջին Դարձը   |   1200. Կատուկեցին և Սկեւռայ »
© Gratun.org