Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու Քրիստոնեականը by Արշակ Տեր-Միքելյան

Առաջաբան

«Ճշմարտութիւն հաւատոյ լոյս է աչաց մտացն»։
Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ1*

Գրիգոր Լուսավորչի և նորա որդիների ու թոռների հավատարիմ աշակերտ Ս. Եղիշե վարդապետը, խոսելով Քրիստոսի անփոխարինելի վաստակոց վրա, մաղթում է, որ Տերը ծագե յուր շնորհաց լույսը յուր հոգու և մարմնի մեջ, լուսավորե յուր մտաց տեսողությունը և այդով օգնե յուրյան` արժանապես պատմելու Քրիստոսի վեհ փառքը։ Ապա նա հիշում է, որ այդ փառքով է մեծացել եկեղեցին, այդ փառքով է ստացել բազմաթիվ հոգեկիր հայրեր, առաքյալներ, մարգարեք, ճշմարիտ հովիվներ կամ երկնավոր գանձի ժառանգավորներ։ Ըստ որում` «Այլ որչափ բազում են հարքն հոգեւորք, եւ բազում ունին որդիս առաքինիս, եւ որչափ բազում են յոյժ ժառանգութիւնքն, առաւել, քան զայն եկք եւ ժառանգիչք», որովհետև մարդիկ չքավորությունից փախչում են և հարստության վրա են ժողովվում։ Բայց առաջիններն յուրյանց ժամանակ փայլեցան կատարյալ վաստակով, աշխատեցան արթնությամբ, հավատքի մեջ հաստատ մնացին և, հեռվից նայելով ու տեսնելով Տիրոջը յուր բոլոր բարիքներով, չշեղվեցան կենարար ավետիքից և հավատքով ամուր մնացին մինչև այսօր. «Ապաքէն եւ որդւոցս ընդ նոյն հետս հարցն պարտ է ընթանալ, զնոյն հաւատս ունենալով, զնոյն վաստակս յանձին բերելով...», որ մենք ևս նույն ավետյաց ժառանգ լինինք։ Եվ երբ այս ամենի մեջ մտածենք ու կրթվենք, մեր հոգևոր հայրերի վաստակոց մեջ ընտելացած լինինք և նոցա հայրերի հոգևոր որդիք երևանք, այն ժամանակ Ս. Հոգու օգնությամբ ևս կարող կլինինք մեր Ս. Հայրերի մեզ ավանդած ժառանգությունը գտնել ու վայելել։ «Զի ահաւասիկ առաջինքն սերմանեցին եւ սնուցին, եւ միջինքն հնձեցին եւ վաստակեցին, եւ մեք եկեալ մտաք ի վաստակս առաջնոցն»։ «Արդ եւ մի մեք վերջինքս հեղգութեամբ ծուլասցուք», որ միգուցե շեղվինք սկզբից, զարգացումից և ծայրից, անպտուղ հեռանանք իբրև վատ ժառանգիչք և սովամահ լինինք։ Ահա մենք ամենքս գիտենք, որ եկեղեցին շատ մեծություն և երկնավոր գանձ ունի, որոնք ոչ թվել և ոչ նոցա հասու լինել կարող ենք լիովին։ Միայն թե ես երկնավոր պտուղն երի մի մասը կհայտնեմ ձեզ, որպեսզի մեկ մասով երևան և բոլոր մասերը։ Թեպետ աստվածային մեծությամբ շատ լցված լինիք, ես, հառաջ անցնելով, նոր-նոր հավատք չպետք է պատմեմ ձեզ, «որ քա՜ւ եւ մի՛ լիցի, կա՛մ ասել, կա՛մ լսել զայնպիսիսս ի սուրբ եկեղեցւոջ»։ Այլ միայն Տիրոջ սիրով վառված «եւ առ ի խանդաղատանս հարցն մերոց առաջնոց, որք հաւատովքն իւր եանց եղեն սիւնք հաստատութեան յաղթողք եկեղեցւոյ», կամենում ենք, ըստ մեր փոքր գիտության, աշխատել գիշեր ու ցերեկ, անդադար կարդալ երկնավոր Կտակարանները, մտնել «տեսական խորհրդոց մտածութեան մէջ», որ մեր մեջ ևս Ս. Հոգու շնորհաց նշույլը կաթի, և կարողանանք ուղղվել դեպի այն անվրեպ շավիղը, որ տանում է նուրբ ճանապարհով ու նեղ դռնով դեպի երկնավոր մեծ մայրաքաղաքը։ (Տե՛ս Մատեն., էջ 241, 233, 333)։

Չէի կարող մտաթև թռիչքով անցնել հազարավոր տարիների վրա, նայել ու տեսնել Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու վաստակավոր հայրերի գրվածքները և նոցանով մտնել առաքելոց հզոր քարոզության տակ` առանց մի անգամ խելամուտ լինելու ու խոր ասուզվելու մեր փառավոր ոսկեդարի այդ ընտիր ավետարանչի գողտրիկ ու սրտագրավ մտքերի մեջ։ Այդ միևնույն խոսքերը պետք է ասվեին յոթը դար հետո, այն է` ԺԲ դարի վերջում. այդ միևնույն խոսքերն ենք կրկնում կրկին ևս յոթը դար հետո, այսինքն` ԺԹ. դարիս ծայրին, վասնզի այդ երեք շրջանների դարավերջները յուրյանց եկեղեցական պատմական զարգացմամբ, ճգնաժամով և գրեթե ամեն հանգամանքներով հար և նման ընթացք ու վախճան են ունենում` ըստ յուրյանց ժամանակի բարձրության։ Ճանաչելով պատմության արժեքը, գիտենալով, որ պատմությունն է մեզ կրթողը, մեր փորձառության հիմնաքար ու հետևելու օրինակ տվողը, այսօր, անշուշտ, մեր ճշմարտատենչ մտքերը պետք է դեպի այդ դարավերջները սլանան, այդ դարավերջների խորհրդոց մեջ խորասուզվեն` մեր դարավերջի խորհուր դն ևս ըմբռնելու համար։ Այս սկզբունքն է հիմնադրվել մեր Եկեղեցու կազմակերպության հետ միասին։ «Եւ հասարակաց յոյսն մի շահ է. զի առաջինքն ուրախ լինին ի վերջնոցն բարեգործութիւնս. եւ վերջինքս հաստատին յառաջնոցն կատարելութիւն յուսոյն։ Եւ առաքինութիւնք առաջնոցն ժառանգութիւն առնի վերջնոցս. զի մնացուածք բարի գործոց առաջնոցն առնու լրումն ի վերջնոց աստի» (Հաճախ., ԺԲ 29)։

Ինչպես մի մարգարեություն է հնչում այս գեղեցիկ խոսքը, որով առաջնորդվել է և Ս. Եղիշեն։ Կար մի օր, երբ Ս. Գրիգոր Լուս ավորիչը ամբողջ մի ազգ էր հեռացնում ապականիչ խավարից և մղում դեպի ճշմարիտ լույսը։ Նա յուր առաջ ուզում էր տեսնել և համոզված էր, որ կտեսներ լուսամիտ որդիք` լուսակիզն կերպ արանքով, ազատ ամենայն խավարից ու խորթ ու մոլոր մտքերից, թեև անհայտ չէր նաև այն սրտամաշուք կասկածը, թե «հետին ժամանակներում» լինելու են սևաթոյր այծեր, որոնք յետ են դառնալու լույսից ու ճշմարտությունից, ընկնելու են յուրյանց աստվածային ազատությունից և վերստին մտնելու են հեթանոսական խավարի, մարդկային ստության և մարմնական գերության մեջ։ Սակայն աստվածային ձայնը պնդում էր, որ այդոնք մեծապես կնպաստեն ճշմարտության ու լույսի հաստատման ու տարածման և Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու զորացման։ Նորա այս հավատքի մի ապացույցն ու հաստատությունը եղավ Ե. դարը, որ ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Ս. Գրիգոր Լուսավորչի վար ու ցանքի առատ հունձը, տունկ ու պատվաստների աճումն ու ծաղկումը, բողբոջ ու կոկոնների բացվիլն ու փռվիլը, արշալույսի շողերի լուսաճաճանչվիլը։ Եվ որքան ճշմարիտ էր, որքան հաստատապես խարսխված էր Ս. Գրիգոր Լուսավորչի հավատքն ու նորա միջոցով Աստուծո պարգևած երկնավոր առատ շնորհաց զեղումը Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու վրա, այնքան էլ ապահովված էր նորա հառաջադիմությունն ու զարգացումը դարեդար մինչև հավիտյան։ Վերցրեք Գ., Դ. և Ե. դարերը իբրև Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու ծննդյան, աճման և զարգացման ժամանակ և ապա հառաջ գնացեք և դուք կտեսնեք, որ հետևող ամեն մի շրջանը այդ հիմնական շրջանի որևիցե մասի պատկերն է կրում։ Բայց որքա՜ն պետք է զարմանաք, երբ իրար դիմաց դնեք Ե., ԺԲ. և ԺԹ. դարերն յուրյանց Հայրապետներով ու հայրերով, փառքով ու վառքով, արդով ու զարդով, վշտերով ու վեճերով, կսկիծով ու անձկությամբ։ Այս ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ այն վսեմ հառաջադիմության ապացուցությունը, որ ներշնչված է Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու մեջ և ինչպես ճշմարիտ լույս հառաջ է մղվում Ս. Լուսավորչյան զարկով։ Այդ լույսի հաստատուն հնոցն է Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին, և նորա անշեջ վառողն է նորա սուրբ հավատքը, որ այդ բոլոր շրջաններում հառաջադիմության ոգևորություն է տվել, պահելին ամրացրել, վանելին դուրս մղել, այն հավատքը, որ վառվելով Ս. հայրապետի մեջ` հնչեցնում էր. «Լոյս հաւատոյ ոչ ընդ գրուանաւ խաւարի ծածկի, այլ ի վերայ աշտանակի ճշմարտութեանն եդեալ լինի, իսկ ծածկեալն հաւատ` փոքր մի հաւասար է անհաւատութեան, զի խաբէութիւն է եւ ոչ ճշմարտութիւն» (Ընդհանր., էջ 195)։ Նորա ամրությունն է եղել յուր հոգևոր լուսավորությունը, և նորա զենքն է եղել ճշմարտության բարբառը, ըստ որում` հավատքի լույսը լուսավորել է նորա հոգին, իսկ հավատքի ձայնը բարբառեցրել է նորա լեզուն, այնուհետև թե՛ նորա անձի և թե՛ նորա ժողովրդի հոգին, խոսքն ու արդյունքը մեկ է եղել ապագայի երաշխավորության համար։

Այլապես չէր կարող հառաջադիմություն լինել։ Հառաջադիմությունը համերաշխությամբ կլինի միայն. հապա ո՞րն է այն երաշխիքը, որի շուրջը բոլորվելով` համերաշխ ընթանան։ Համերաշխությունը միաբանությամբ կլինի. ո՞րն է հապա այն բանը, որ միացնե մարդկանց և հառաջ վարե առանց տարադեպությանց։ Հառաջադիմությունը զորանում է և ոգևորությամբ, բայց ո՞ւր է այն ոգին, որ ոգևորե ամենքին հավասարապես։ Հառաջադիմական զարգացումը վերածնությամբ է լինում. չէ՞ որ պետք է լինի ծնող, որ ամենքին նորոգապես ծնի և կյանքի ուժ տա։ Վերջապես որն է այն հառաջը, այն լույսը, դեպի որը պետք է դիմենք։ Այդ երաշխիքը Աստուծո անխաբ խոստումն է, որ մեզ ապահովում է մեր գործերում. այն բանը Աստուծո խոսքն է, որ մեզ միաբանեցնում է. այն ոգին Աստուծո Հոգին է, որ մեզ ոգևորում է. այն ծնողը Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին է, որ միշտ մեզ վերածնում է. և այն հառաջավար լույսը մեր սուրբ հավատքն է` հուսով ու սիրով զարդարված։

Որ դարում մարդիկ զորացրել են խավարը, մոլարը և խաբուսիկը, սաստիկ է եղել և անկումն ու ջախջախումը, իսկ երբ մարդիկ զարթել են և հավատքի լույսով լուսավորվել, հառաջ են մղվել ճշմարիտ հառաջադիմության ընթացքով։ Ուստիև հառաջադիմության նվիրված ճշմարիտ մարդը ջերմ ընթերցանությամբ ուսումնասիրում է Ե. և նորա պատկեր դարերի պատմությունն ու ոգևորվում դեպի նոր կենսունակություն, իսկ աշխարհային քնով ու խավարով նիրհողը ընկնում է մարմնական թմրության մեջ և յուր մարմնի ժամանակավոր կյանքի համար բուսական աճման մեջ սուզվում։ Անցական է նորա վայելքը. անցական է նորան զբաղեցնող միտքն ու խոսքը. անցական է և նորա կյանքն ու կարծեցյալ հառաջադիմությունը։ Այդպիսի մարդը անօգուտ ու վնասակար է պետության, եկեղեցու, հասարակության և ընտանիքի մեջ, վասնզի ում համար էական չէ հավատքը, էական չէ և ամենայն ինչ, որ բարձր է, սուրբ է և ազնիվ։

Աստված և աստվածայինը, Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին ու նորա սուրբ Հայրապետք չեն կարող թույլ տալ, որ յուրյանց լուսամիտ որդիքը ժամանակավոր, անցական հառաջադիմությամբ, զարգացմամբ ու կյանքով ղեկավարեն յուրյանց ընթացքը։ Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին ոչ թե հակառակ է աշխարհային, մարմնավոր կյանքին. ո՛չ, ինչ որ կա` թե՛ երևացող, թե՛ աներևույթ, ամենն էլ Աստուծո բարիքներն են մարդկանց համար։ Այլ նա հակառակ է սոսկ աշխարհայինին, լոկ մարմնականին, միմիայն անցական կյանքին և նպատակի միակողմանիությանց։ Ամենայն ինչ, որ կա, բարձրագույն նպատակների համար է, մարդու անփոփոխելի կոչման իրագործման համար է, ըստ որում` կյանքի էությունը հավիտենական է, և նորա կատարումը Աստուծով է լրանում։ Աստուծո առաջ մարդը աստվածային պատկեր է և Աստուծո որդի, ուրեմն մարդու աչքում անասնի չպետք է հավասարվի, ու նորա կյանքը անասնական շրջանով չպետք է պարփակվի. ահա այս է ճշմարիտ սկզբունքը։ Ուստիև Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու աշխատությունն ու ձգտումն է` ապահովել յուր որդիներին հավիտենական կյանքով և այդպիսի կյանքի մեջ ամփոփել նոցա ամեն լուսավորություն ու հառաջադիմություն, ծաղկումն ու բարգավաճումն, որպեսզի այն ամենը, ինչ որ վեհ է և բարձր ացնում է մարդու կոչումը, միակողմանի անցականության չմատնվի յուր էությամբ և ինքնըստինքյան լուծվի ու եղծվի։ Այդպիսով նա կարողանում է անցյալի և ներկայի և ապագայի մեջ միություն պահել և ոչ թե յուրաքանչյուր սերունդ բաժանել և առանձնացնել, մինչև անգամ պառակտել դեպի կորուստ կամ անկումն և կամ իզուր աշխատանք։

Այս մի քանի հիմնական դիտողությունները պարզում են մեր առաջ եկեղեցական գործունեության սկզբունքը և այս բավական շարժառիթ պետք է լինի` ուսումնասիրելու այն ամենը, ինչ որ ծառայում է այդ գործունեության։ Մինչև անգամ միմիայն մեր ամբողջ պատմությունը դիտելով` տեսնում ենք, որ նախնյաց փառավոր գործունեությունը միշտ հաստատված է եղել քրիստոնեական ճշմարիտ հայեցողության վրա. այդ հայեցողությունը կամ աշխարհայեցողությունը նոցա հավատքն է եղել, որից և սփռվել է նոցա գործունեության ուժն և ուղղությունը։ Նոցա անձնական և հասարակական կենցաղը, իդեալական ձգտումները և հավերժական վաստակները միահամուռ ծնունդ են եղել այդ հավատքից։ Հավատքը, որ է մարդու աշխարհայեցողության սկզբունքն ու ամփոփումը, նոցա կյանքի կողմնացույցը, հառաջավարն, կազդուրիչն է եղել, և նոքա այդ լավ ու գիտակցաբար գիտեին, ինչպես սովորել էին յուրյանց անզուգական վարդապետից (Մատթ., Ե 48, 45. Հովհ., ԺԷ 3-4, Մատթ., ԺԹ 17)։ Ուստիև նոքա յուրյանց ուսուցման մեջ առաջին տեղը տվել են մի նպատակի իրագործման, թե` նախ պետք է մարդու բնավորության մեջ արյուն ու մարմին շինել ճշմարտության սկզբունքը, որից սկսվի նորա կամեցողությունը, ճշմարտության դավանանքը, որով նա առաջնորդվի կյանքի մեջ, և ճշմարտության հավատքը, որի ամրությամբ հառաջ մղվի` հաղթելով ժամանակավոր և աշխարհային ամեն արգելք ու խոչընդոտն դեպի կատարելություն (Հովհ., Գ 19-20. Է 17. Ը 43)։ Ահա և հազարավոր օրինակներ ունինք պատմության մեջ, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպե՜ս Հայոց Եկեղեցու ճշմարիտ ախոյանը զոհում էր յուր կյանքն ու բախտը ճշմարտության համոզմունքի անսասանության համար։ Տեսնում ենք նույնպես, թե ինչպե՜ս ճշմարտության համոզմունքը բարձր ի գլուխ պահում էին յուրյանց գործունեության դրոշակի վրա` միմիայն նորա հաջողության և միմիայն նորա ընդհանրացման համար շնչելով ու գործելով։ Ուստիև չարաչար սխալվում են այն միակողմանի ուսյալները, որոնք տգիտության քողով չծածկվելու համար, յուրյանց չգիտեցածից խուսափելով` առ ի չգոյե գեթ այժմ ուսանելու արիության, յուրյանց հոգու խավարը տարածում են նաև թերուսների ու տգետների մեջ` քարոզելով, որ, իբր թե, ավելորդ է դավանանքը և ավելորդ բեռն է մարդու ազատության վրա։ Հիրավի, դավանանքը սանձ է անսանձության, ղեկ է ալյաց նվիրված ու խորտակվող նավի համար, հիմք է մարդու հոգու ճշմարիտ շենքի կառուցման, սկիզբն ու վարիչ է բարոյական ու ազգօգուտ գործունեության և ճանապարհ է դեպի հավիտենական կատարելատիպը։ Սակայն դավանանքը արգելք է նորա համար, ով ուզում է եսապաշտության ընթացքը հաջողեցնել ու փորը յուր կյանքի գաղափար համարել. և ավելորդ բեռն է նորա համար, որ յուր կյանքի նշանաբան է ընտրել անսանձ կամայականությունը։

Ամեն անգամ երբ դավանանքը հետ է մղվել մարդու հոգուց, հառաջացել է ուրացումն ամեն բարոյականության, կարգի ու կանոնի, երախտագիտության և ամոթի։ Ամեն անգամ երբ դավանանքը ինչպես մի հիմնաքար չէ վարսվել մարդու հոգու մեջ, երևան է եկել դրժումն ճշմարտության, ժխտումն մարդու կոչման և ավերումն անցյալի ժառանգության, ներկայի կարգավորության և ամենայն սեռի, հասակի ու դասակարգի շփոթումն է հառաջ բերել` տակնուվրա անելով ժողովրդի բարօրության և փոխադարձ հարաբերության սրբությունը դեպի զեղծումն ու անկումը։ Իսկ այս կամեցել են այնպիսի մարդիկ, որոնց նշանաբանն է եղել եսի ու փորի պարարումը, և որոնք այդ նպատակի համար ջուր են պղտորել ձուկ որսալու համար, եթե մինչև անգամ այդ պղտորմամբ հազարավոր ձկներ կոտորվելու լինեին։

Արդ` տեսանելի մարդն յուր բոլոր գործերով արտահայտություն է ներքին մարդուն. «Ի պտղոյ անտի ճանաչի ծառն»։ Նայելով, թե ի՞նչ գաղափար, ի՞նչ համոզմունք և ի՞նչ աշխարհայեցողություն է թագավորում մարդու հոգու, մարդու մտքի ու սրտի մեջ, նույն հետևանքն է լինում և նորա կամքի ու գործուն եության մեջ։ Նայելով, թե մի ժողովրդի ընդհանուր կյանքն և ընթացքն հավիտենական ճշմարտության գաղափարո՞վ է առաջնորդվում, թե՞ անցական խաբուսիկ ու շրջմոլիկ շողերով, ըստ այնմ և կազմակերպվում են նորա գոյության ու հառաջադիմության տարրերն ու շենքը։ Նայելով, թե ի՞նչ հիմքերով, ի՞նչ շաղկապներով և ի՞նչ հոգով է պայմանավորված ժողովուրդը, ըստ այնմ և պայմանավորվում է նորա ապագան։ Վերջապես նայելով, թե մանկան սրտում հավիտենական կատարելատիպի ճշմարտությունն ե՞րն ես վարսում ու նորան լուսավորում, թե՞ անցական, մասնավոր և փոփոխական խռիվներ ու տաշեղներ, այնպես էլ գոյանալու է ապագա երիտասարդը. միայն թե առաջինը` ճշմարիտ ու մշտասնունդ հաստատությամբ` ինչպես լույս, իսկ երկրորդը` շարժուն և անկայուն` ինչպես ստվեր։

Արդ, ոչինչ է այն ուսումը, որ կրթություն չէ, և ոչինչ է այն կրթությունը, որ հավիտենական ճշմարտության վրա չէ հյուսում յուր անձնատուր սանի հոգևոր կազմակերպությունը։ Ավազի վրա չպետք է հիմնվի հոգևոր շենքի կառուցումը, որի կործանումը խաղալիք դառնա բնական ալեկոծության մեջ, այլ հաստատուն վեմի վրա, որ ցայտե ցրվե այդպիսի ալեկոծությանց անձրևները, գետերն ու հողերը` ինքը մնալով անսասան (Մատթ., Է 21-28)։ Ուրեմն այն դավանանքն, որ Մովսիսյան մի լուսավոր ու հրեղեն սյունի պես առաջնորդել է մեր նախնյաց հրացյալ բովի և ալեկոծյալ ծովի միջով դեպի հավիտենական կյանքը, պահելով ու պահպանելով ճշմարտության լույսը և անսասան հույսը նաև մեր մեջ, թող նույն այն աստվածային անշեջ սյունը լինի նաև մեր ուսման, կրթության հառաջադիմության, գործունեության ու կյանքի հենարանը, ղեկավարն ու պատվարը։ Քանի կա աշխարհը, կա և փարավոնը, կա հառաջընթացության ճանապարհը, կա և Կարմիր ծովը. ճշմարիտ քրիստոնյան նա է, որ ունի յուր հրեղեն ու լուսեղեն սյունը։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու դավանական վարդապետության ձեռնարկ է այս գրվածքը, որ երկար տարիների աշխատությանց ու տքնությանց արդյունք լինելով հանդերձ` ըստ կարելվույն սեղմ ու հակիրճ ամփոփված է և բովանդակում է այնքան, որք ան հնարավոր եղավ տալ այսպիսի մի փոքր ձեռնարկի մեջ մեր սուրբ նախնյաց վարդապետությունը գիտության հառաջադիմության հիմքերի հետ։ Ո՛չ թռուցիկ ընթերցանության նյութ է այս և ո՛չ հարևանցի մտախոհությանց, այլ ուշիմ ընթերցող ուսումնասիրողը հետամուտ կլինի յուրաքանչյուր մտքին տող առ տող և բառ առ բառ` բաց անելով Ս. Գրքի և նախնյաց մատենագրության գոնե նշանակված տեղերն ու հեղինակի հետ համընթաց աշխատելով։ Իսկ այս ձեռնարկով ավանդող ուսուցիչը, անշուշտ, սորա ամփոփված շողերը կսփռե բացատրության և լուսաբանության մեջ, լավ գիտենալով, որ մեռյալ տառը չի կարող առանց յուր սկզբնատիպ կենդանությունը ստանալու հարկավորապես ազդել մատաղ հոգու վրա և աստվածային լուսավորման և աճեցման ընդունակ դարձնել. այլև լավ գիտենալով, որ խոսքը պայմանական նշան է որոշ գաղափարներ ու մտքեր արտահայտելու համար, իսկ ամեն գաղափար ու միտք ըմբռնելու համար անհրաժեշտ են որոշ նախապատրաստություններ, որոնք միահամուռ ու մի նյութի մեջ ընդարձակորեն տրվիլ չեն կարող։ Եվ որպեսզի ընթերցողը փոքրիշատե ղեկավարություն ունենա, վերջում կգտնե, ըստ յուրաքանչյուր գլխի բովանդակության պարբերությանց, մի մանրամասն գլխակարգված ցանկ։ Հուսանք, որ ուսուցչական գործում զտված, կոկված այս աշխատության արդյունավետությունը քաջալեր կլինի հեղինակին` Հայաստանյայց Սուրբ Եկեղեցու ուսումնասիրության մեջ հառաջ ընթանալու։

ԱՐՇԱԿ ՏԵՐ-ՄԻՔԵԼՅԱՆ

Շուշի, 1899 թ., 6 փետր.
Տոն Ս. որդվոց և թոռանց
Ս. Գրիգոր Լուսավորչի։

« Հրատարակչության Կողմից   |   Հանգանակք Հավատո Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցվո »
© Gratun.org