Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու Քրիստոնեականը by Արշակ Տեր-Միքելյան

Նախաշավիղ

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին իբրև մի առաքելական հաստատություն և աստվածային կազմակերպություն ունի յուր վարդապետությունը, որ հիմնված է Ս. Գրքի և առաքելոց ավանդածի վրա։ Նորա էության հիմունքը բացատրված ու բովանդակված է յուր այդ առաքելական ուղղափառ վարդապետության մեջ, որ Հայոց առաքելական Հայրերի և նոցա սուրբ հաջորդների միջոցով դարերի ընթացքում պահպանվել և մեզ է հասել։ Նորա անփոփոխելի նպատակն է յուր քրիստոնեական անբիծ կրոնը մարմնացնել յուր զավակների մեջ, որպեսզի ամենքն էլ Աստուծո արքայության արժանավոր ժառանգները լինին։

Կրոնն է Աստուծո և մարդու միջի այն կենսական ճշմարիտ հաղորդությունը, որ բղխում է և անբաժան է մարդու հոգուց կամ նորա խղճմտանքից և էությունից և իրականացել է յուր կատարելությամբ քրիստոնեության մեջ (տե՛ս Ա Հովհ., Ա 3, 6, 7)։ Եվ քանի որ կրոնը բղխում է նույնիսկ մարդու էությունից և բնորոշում է մարդու կոչումը թե՛ Աստուծո առաջ և թե՛ աշխարհում, այսինքն` թե զգալի է դարձնում Աստուծո և աշխարհի հակադրությունը, այլև Աստուծո և մարդու հակադրությունը և թե վերացնում (տե՛ս վարը, գլ. Բ.), պարզ է, որ ճշմարիտ կրոնը այն կրոնն է, որի սկիզբը դրված է նախամարդուց և տանում է մարդուն դեպի հանդերձյալ կյանքը հայտնի և որոշ պատմական սուրբ շավղով և վարդապետությամբ։

Որովհետև կրոնական հաղորդակցությունը կատարվում է Աստուծո, այսինքն` Արարչի և մարդու, այսինքն` արարածի մեջ, ուստի մարդու կողմից պետք է լինի պաշտել ու հնազանդվել, իսկ Աստուծո կողմից` խնամածություն ու հայտնություն։ Բայց մեր պաշտելն ու հնազանդվիլը չի կարող լրիվ լինել, եթե չգիտենանք մեր հավատքի ճշմարտություններն ու Աստուծո Ս. կամքը։ Հետևաբար Աստուծո հայտնությունը անհրաժեշտապես կարևոր է մեզ համար։ Ահա և Աստված յուր ընտրյալների միջոցով հայտնեց մեզ այն ամենն, ինչ որ մեր փրկության կարևոր է։ Այլապես չպետք է լիներ. վասնզի այն անսահման և ամենակարող զորությունը, որ աշխարհի ու մեր ծագման պատճառն է ու մեր կյանքի նպատակն է, մեզ կենդանություն չէր տալ և յուրյանից հեռացնիլ։ Մեր հոգեկան բոլոր կարողությունք ընդունել ենք, անշուշտ, նորա անվերջ զորությունից, մեր մարմնի կազմությունը ստացել ենք երկրից կամ հողից, ուստիև ինչպես որ առանց երկրի հաղորդակցության չի կարող գոյություն պահպանել մեր մարմինը, այնպես էլ մեր հոգին` մեր բանական էությունը, չի կարող զորավոր մնալ ու հառաջադիմել առանց աստվածային շնորհատու և լուսավորող հաղորդակցության։ Այս պարզ ճշմարտությունից ինքնըստինքյան հետևում է, որ մեր Արարիչը չպետք է մեզ թողներ առանց յուր կենդանացնող և զորացնող հաղորդակցության, քանի որ աստվածայինը, բարձրագույնն ու վեհագույնը միմիայն Աստված կարող է տալ մեզ։

Աստված յուր հայտնությամբ պետք է շնորհեր մեզ այն, ինչ որ մենք մեր սահմանափակ մտքերով գտնել չենք կարող, հետևաբար այդ հայտնությունը կվերաբերի Աստուծո և նորա սուրբ կյանքի ճանաչողության, որ և իբրև աստվածային բարձր հայտնություն ընդունելի է թե՛ ուսյալ և թե՛ անուս մարդու համար։ Վասնզի Աստուծո և նորա սուրբ կամքի ճանաչողությունը մարդու բանականության և նորա ամբողջ էության անհրաժեշտ պահանջն է և մարդ վերջ ու հառաջ, վաղ թե ուշ կզգա յուր ինքն ավստահության ոչնչությունը և ստիպված կլինի հայտնության օգնության դիմելու և գոհացումն ստանալու։ Հավատքը մտքի պսակն է, վասնզի գիտությունն էլ հավատքով ենք յուրացնում (տե՛ս վարը` գլ. Բ-Դ.) և որքան սովորում ենք, այնքան ավելանում են գաղտնիքները (Ժողովող, Ա 18)։

Սակայն ընդունել հայտնությունը և հավատալը դեռ բավական չէ. հասկացող քրիստոնյան պետք է ոչ միայն հավատա այդ բարձր հայտնության ճշմարտությանց, այլև նորա խորհուրդների լուսով լուսավորվելով` պետք է յուրացնե, յուր մտածողության նյութ շինե այդ ճշմարտությունները, մշակե յուր հոգևոր անդաստանը և հավատալով` ճանաչի, զգա ու կամենա։

Ահա այստեղից է ծագում այն գիտության կարևորությունը, որի նյութն են Աստուծո հայտնության ճշմարտությունները։ Մի գիտություն մենք յուրացնում ենք` գիտակցաբար մտածելով մեր ներքին և արտաքին իմացությանց վրա։ Նույնիսկ այդպես մեր մտածողությամբ, զգացողությամբ ու կամեցողությամբ միայն կարելի է յուրացնել նաև հավատալիքը, որքան կարողանում է յուրաքանչյուրիս ուսման ու զարգացման չափը։ Տգետը հավատում է և զգում է յուր հավատալիքի բարձրությունը. իսկ փոքրինչ ուսումն առածը պետք է յուր ուսման համեմատ էլ գիտակցական դարձնե յուր հավատացածը, որպեսզի թերի գիտությամբ յուր սրտի, մտքի ու կամքի մեջ հավասարակշռությունը չկորցնե և, յուր չհասկանալուն պատճառով փոխանակ միայն տարակուսելու, երկբայելու, չստորացնե վեհը, բարձրը և աստվածայինը[1]. այս է ամենայն գիտության հատուկ կամ մասնավոր նպատակը։ «Որք զկերպարանս բանին միայն ընթեռնուն ի գիրս, եւ զզօրութիւն մտաց ծածկելոց ոչ կարեն ճանաչել ուղղապէս վասն ոչ աշխատելոյ ուսմամբ ի նոսա, այլ ճեղքեն զբանն` ըստ թիւր եւ տկար իւրեանց իմացուածոցն, եւ կարծեն յանձինս, թէ գիտեմք. լաւ էր նոցա ոչ ճանաչել զգիրս, այլ կալ անմեղութեամբ ընդ տգէտս եւ ոչ կորնչել, քան թէ մոլար գիտութեամբ անկանել ի վիհն կորստեան` ըստ դպրացն եւ փարիսեցւոցն, կոյր գոլով կուրաց առաջնորդք»։ Այս է ասում թերուսների մասին Ս. Ներսես Շնորհալին (Ընդհ., էջ 334, 333, 335)։

Ճշմարիտ է, առաջին պայմանը հավատքն է, որ մտցնում է մեզ Քրիստոսի շնորհաց ներքո. այդ ասում է նույնիսկ Քրիստոս. «Որ հաւատայ և մկրտեսցի` կեցցէ, և որ ոչն հաւատայ` դատապարտեսցի» (Մարկ., ԺԶ 15. Մատթ., ԻԸ 19. Եբր., ԺԱ 6. Հռ., Ժ 9. Հովհ., Ի 31), որովհետև մեր մտքերը հավատքով ու մկրտությամբ հաստատուն լուսավորություն են ստանում և ուրեմն դոք ա որոշ ընթացք են տալիս մեր կենցաղավարության[2]։ Սակայն «զի՞նչ են հաւատք, եթէ ոչ յուսացելոց իրաց հաստատութիւն` եւ յանդիմանութիւն որոց ոչն երեւին» (Եբր., ԺԱ 1)։ Հետևաբար յուրաքանչյուր կրթված ճշմարիտ հայ պետք է գիտակցաբար խոստովանի, ջատագովե և ստությունից ու մոլորություններից տարբերե այն բոլոր հավատալիքները կամ դավանանքները, որոնք կազմում են Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու վարդապետության հիմնական ճշմարտությունները, որպեսզի աստվածպաշտությամբ նաև յուր կյանքում առ Աստված և առ ընկերները փայլելով` սրտանց նվիրվի Աստուծո։ Խոստովանության հետ ջատագովել կարենալը անհրաժեշտ է, վասնզի ինչպես որ ճշմարտության ու լուսո պարզվելով են մոլորությունն ու խավարը երևում, այնպես էլ մոլորության ու խավարի հաղթահարությամբ ճշմարտության ու լուսո զորությունը թափանցում է մարդկանց հոգիների մեջ։ Ուստիև առաքյալն ասում է. «Պատրաստեցէք տալ պատասխանի ամենայնի, որ խնդրիցէ զբանն, որ է վասն յուսոյն ձերոյ»։ «Զի զէն զինուորութեան մերոյ ոչ է մարմնաւոր, այլ զօրաւոր յԱստուծոյ առ ի քակելոյ զամուրս. զխորհուրդս քակեմք, եւ զամենայն բարձրութիւն հպարտացեալ ի վերայ գիտութեանն Աստուծոյ, եւ գերեմք զամենայն միտս ի հնազանդութիւն Քրիստոսի» (Ա Պետր., Գ 15. Բ Կոր., Ժ 4-5)։

Այն գիտությունն, որի առարկան են աստվածային հայտնությ ան ճշմարտությունները, բաժանվում է գլխավորապես երկու ճյուղերի. առաջինը վերաբերում է հավատալիքին, իսկ երկրորդը` բարոյական վարդապետության։ Բարոյական վարդապետությամբ զբաղվող գիտությունը կոչվում է բարոյաբանություն (էթիկա), իսկ հավատալիքով զբաղվողը`դավանաբանություն (դոգմատիկա)։ Այժմ մեր զբաղմունքի առարկան հավատալիքն է, ըստ որում` Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու քրիստոնեական վարդապետությունն է այն գիտությունը, որ օգտվելով ամեն գիտությունից (Ա Կոր., Գ 22)` ամփոփ ու որոշակի ուսուցանում է դավանաբանության հիմնական բովանդակությունը. և կամ որ ավանդում է Հայոց Ս. Եկեղեցու հավատալյաց կամ դավանության ուղղափառ վարդապետությունը համառոտ բացատրությամբ, ջատագովական շավղով և Ս. Գրքի ու Եկեղեցու Ս. Հայրերի վկայություններով[3]։ Քանի որ Քրիստոնեական վարդապետության առաջին մասի նյութն է Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու հավատալիքը, պարզ է, որ նորա բովանդակությունը պետք է կազմե այն ամենը, ինչ որ հիմնական կերպով ամփոփված է Հայոց Հավատամքի մեջ։ Ուր եմն, նորա զբաղմունքի առարկաներն են.

Նախ Աստված և նորա գործերը.

Երկրորդ` Աստվածորդու փրկագործությունը. և

Երրորդ` Ս. Հոգու շնորհաբաշխությունը, Եկեղեցին, նորա սուրբ խորհուրդներն ու հանդերձյալ կյանքը։

Այս ամենը համառոտապես ամփոփվում է երեք բնաբանի մեջ, այն է` Աստված, աշխարհ ու մարդ և փրկություն ու կատարումն, կամ թե` «Աստված ու նորա գործերը», «Աստվածորդու փրկագործությունը» և «Փրկության տնտեսությունն ու կատարումն»։

Մեր ուսումնասիրության ընթացքում միշտ պետք է ի նկատի ունենանք, որ մեր զբաղմունքը վերաբերում է աստվածային հայտնության դավանական ճշմարտությանց, որոնք յուրաքանչյուր հայ հավատացյալի սրբազան իմաստությունը, համոզմունքը, հավատքն են կազմում։ Մենք պետք է աշխատենք երբեք մեր անընդունակության և անխելահասության ստվերը չձգել Հայոց Ս. Եկեղեցու աստվածային լուսավոր վարդապետության վրա, այլ, ընդհակառակն, պետք է ձգտենք նորա լուսով կենդանացնել մեր հոգին և մտնել իսկական աստվածգիտության մեջ։ Եվ որպեսզի երկնավոր ճշմարտությունները երկրավորով սահմանափակված մեր մտքերին ըմբռնելի դառնան, աշխատում ենք երկրավոր նմանություններով բացատրել, ինչպես որ մեզ իրավունք է տալիս Աստված մարդու կերպարանք առնելովը, և ինչպես ասում է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը. «Զնմանութեան ըստ ի կարծիս առեալ զմերոյ բնութեանս, նմանութիւնք ցուցանեմք աներևութին վասն մերոյ անհասութեան» (Ագաթ., էջ 209. Եղիշե, 227)։ Ոչ թե պետք է ջանանք Աստուծո անսահմանությունը ամփոփել մեր նեղ մտքի մեջ, այլ մեր սահմանափակ միտքը պետք է ընդլայնենք նորան հասկանալու և հավատալու համար, մանավանդ որ, Քրիստոս Աստուծո ճշմարիտ և իսկական հայտնությունն և իմաստությունը տվավ մեզ այդ ճանաչողության շնորհը. «Եւ գիտ եմք, եթէ Որդին Աստուծոյ եկն եւ ետ մեզ միտս, զի ծանիցուք զճշմարիտն եւ եմք ի ճշմարտին Որդւոյ նորա Յիսուսի Քրիստոսի. զի նա է ճշմարիտ Աստուած եւ կեանք յաւիտենական» (Ա Հովհ., Ե 20. Հովհ., Զ 43-45, 60-63. Հռ., ԺԲ 2. Փիլ., Դ 8. Ա Կոր., Բ 14.)։ Սակայն աստվածային պարզ ճշմարտությունները մարդկային ձևավոր խոսքերով են հայտնվում, ուստի երբեք չպետք է մոռանանք Հայոց նշանավոր վարդապետի հրաշադեպ խոսքը. «Որ բանիւ գծագրի ընդ մարմնաձեւութեամբ անկանի երեւումն նորա, իսկ երկնաւոր փառքն` յայսմանէ վերագոյն» (Եղիշե, Ճառք, էջ 231), ըստ որում, աստվածային հայտնությունը որքան էլ մարդկային նմանություններով ու խոսքի ձևակերպությամբ է տրվում, անպայման ճշմարիտ է և մեր մտքի հասողության հարմար և ընդունելի (Բ Թես., Բ 12-14. Հակ., Ա 18. Հովհ., Ը 3132, 40. ԺԸ 6. 14. 17. ԺԶ 12)։ Մենք պետք է ձգտենք ճանաչել աստվածային ճշմարտությունները[4], միայն թե նոցա խորհուրդների կատարյալ հասողությունը մենք կունենանք այն ժամանակ, երբ երկրավոր սահմանափակումից ազատվելով` կարողանանք անարգելք ըմբռնել ու տեսնել, այսինքն` հանդերձյալում «դէմ յանդիման» (Ա Կոր., ԺԳ 8-13. Բ Կոր., Ե 7. Ա Հովհ., Գ 2), իսկ այդ ապագա կատարելությունը ապացույց է, որ այստեղ ևս մեր անկատարելությամբ հանդերձ կարող ենք ավելի և ավելի հասու լինել աստվածային խորհուրդներին (Եփ., Գ 17-19. Դ 13. Կող., Ա 26)` կրթվելով ինչպես մանուկ աստվածային լույսի շողարանում` կատարելագործվելով և կատարելության հասնելով հանդերձյալում (ԵՓ., Դ 3. Փիլ., Գ 12-15.)։ Հետևաբար, ինչպես որ մանուկը ուսման մեջ պետք է հավատքով սովորի, այնպես էլ մենք պետք է նախ ունենանք հավատք, որպեսզի կարողանանք ընդունել ճշմարտությունը և նորանով լուսավորվիլ դեպի կատարելագործումն[5] (Ա Կոր., ԺԳ 12)։ Աստվածային ճշմարտությունները սովորողի ականջում միշտ պետք է հնչեն` «Քաջիմաց լե՛ր, մանր քննեա՛, սրատես լեր մտօք առաւել, քան աչօք» (Եղիշե, 320)։

« Հանգանակք Հավատո Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցվո   |   Ա. Աստուծո Գոյությունը »
© Gratun.org