Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու Քրիստոնեականը by Արշակ Տեր-Միքելյան

Առաջին Մասը։ Աստված ու Նորա Գործերը

Ժ. Մարդու Ստեղծումը

Երկրի ստեղծագործության վերջում ստեղծեց Աստված մարդուն, որ Աստուծո արարչագործության նպատակն է և նորա բոլոր սքանչելիքների մեջ ամենաբարձր տեղն է բռնում։ Ուստիև հրեշտակները, հոգեղեն, հետևաբար բարձր կարողություններով օժտված լինելով հանդերձ, նշանակված են` մարդկանց փրկության համար սպասավորելու։ Սակայն հրեշտակաց բարձր կարողությունն էլ միմիայն նոցա հոգևորության մեջ է. մինչդեռ մարդը, բնության հետ միացած լինելով, առավել փառավոր է յուր հոգևոր հարստություններով (Հաճ., ԻԴ 4). ինչպես տեսանք և նախընթացում։ Այս արտահայտում է և Ս. Գրիգոր Լուսավորիչն` ասելով. «Յայսոսիկ երեւի Աստուծոյ սէրն ի մեզ, զի վասն մեր արար զերկինս եւ զերկիր եւ որ ի նա արարածք» (Հաճ., Ա.)։ Ուստիև մինչդեռ ամբողջ կենդանական աշխարհն ու նոցա կենդանի շունչը (նեֆես) կամ ոգին մի սոսկ հրամանով են հառաջ գալիս հողից (Ծննդ., Ա 21, 24. Ղև., ԺԷ 11), Ս. Գիրքը հանդիսական ձևով պատմում է, որ Աստված ստեղծեց մարդուն հողից, փչեց[1] կենդանի շունչ, «հոգիացրեց» և կենդանի հոգվով (րուախ) մարդ դարձրեց` «ըստ պատկերի իւրում եւ նմանութեան» (Ծննդ., Ա 26, 27. Բ 2, 7)։ Այնպես որ, «անմահին Աստուծոյ անմահ պատկեր մարդս է» (Եղիշե, 222)։ Աստված հոգի է, և, ուրեմն, այս պատկեր ու նմանությունն էլ հոգևոր է, այսինքն` Աստուծո` իբրև ամենակարող Արարչի սահմանափակ նմանությունն ենք մենք իբրև որոշ կարողություններով արարածներ։ Աստուծո իսկական պատկերը կամ նկարագիրը Քրիստոս է, որ Աստուծո բանն է, մեզ ստեղծեց «ի պատկեր իւր», «մարդակերպ երեւեցաւ ի ստեղծանելն Ադամայ» (Հայսմ. 70*) և ժամանակի լրման մեջ մեր այն պատկերն առավ, որով երևաց նահապետներին և առաջին արդարներին (Հովհ., ԺԴ 9. Եբր., Ա 3. Ընդհանր., 14)։ Հետևաբար մենք ևս մեր բանականությամբ ենք Աստուծո նման, ըստ որում` «բանաւոր` մարդ եւ հրեշտակ միայն, եւ Աստուած ի վեր քան զերկինս եւ զերկիր» (Եղիշե, 27. Հարց., 271, 273)։ Այդ բանականությունն արտահայտվում է մեր մեջ երեք կարողություններով, որոնք են` մեր մտածողությունն, ազատ կամեցողությունն ու ճշմարտության ու սրբության զգացողությունը (խղճմտանք)։ Այդ պատճառով մինչդեռ մարմնով կապված ենք աշխարհի հետ, նորա մի անդամն ենք ու նորա մեջ ենք աճում, միևնույն ժամանակ աշխարհից ազատ ենք ու նորանից անկախ ենք։ Հին հեթանոսական հայացքով մարդը միայն աշխարհից անասունների աճման ընթացքով է հառաջ գալիս, ինչպես այդ արտահայտվում է առասպելական սֆինքսների մեջ։ Բայց Աստուծո հայտնությունը քարոզում է, որ նա մարմնով աշխարհի ամենաստոր գոյությունից է` այն է` հողից, ցեխից, իսկ հոգվով նա Աստուծուցն է (Եղիշե, 370)։ Մարդու ստեղծման որպիսությունը հասկանալ մեզ նույնքան անմատչելի է, որքան առհասարակ Աստուծո բոլոր ստեղծագործությունը, զի մենք արարած ենք և արարածական սահմանափակ միտք ունինք. չտեսածը մեր տեսածին պես ըմբռնելու կարելիություն չենք կարող ունենալ։ Իսկ մեր հավատքի լույսը բաց է անում մեր մտքերն այսպես, որ մենք հոգով «ազգ եմք Աստուծոյ» (Գործք, ԺԷ 29), մինչդեռ մարմնով երկրից ենք, ուստիև միջնորդ ենք Աստուծո և բնության մեջ։ Իբրև Աստուծո կողմից` մարդու կոչումն է բնության տեր լինել (Ծննդ., Ա 28. Թ 1-3. Սաղմ., Ը 7. Իմաստ., Թ 1-3. Սաղմ., ՃԺԳ 24), միայն թե Աստուծո արարչական կամքի միջնորդ լինելով աշխարհում, նա միևնույն ժամանակ յուր ազատությունը վայելում է Աստուծո հաղորդակցությամբ միայն (Հաճ., Դ 190, 172)։ Նորա աշխարհային կյանքն Աստուծո կյանքով է կյանք և նորա աշխարհային բոլոր նպատակների նպատակը Աստուծո արքայությունն է։ Հետևաբար նորա միտքը և կամքի ազատությունը այս աշխարհում խղճի ձայնակցությամբ են հաշտվում և նորան աշխարհի վրա ազատ տեր դարձնում։ Կարճ ասած, մարդ տեր է աշխարհի` միմիայն աշխարհի վերջնական նպատակի, այսինքն` Արարչին ծառա լինելով։ Աստված, մարդուն յուր պատկերը դարձնելով, բարեհակում շնորհք ու ձիրք է տվել երկիրը տիրելու և մշակելու. մարդն էլ ազատապես պետք է ձգտի լինել այն, ինչ որ Աստված որոշել է, ինչպեսև սկսեց` ըստ Աստուծո կամաց կենդանյաց անուն դնելով կամ ճանաչելով (Ծննդ., Բ 19)։ Ըստ այսմ` մեր մարմնավոր ձգտումները պայմանավորված են մեր հոգևոր ձգտումներով և երկու ձգտումները միանում են մեր կոչման մեջ, այնպես որ, մենք, Աստուծո ծառայելով և աշխարհը տիրելով, փառավորում ենք Աստուծո անունը։ Այս է արտահայտում առաքյալի խոսքը. «Փառաւոր արարէք. զԱստուած ի մարմինս ձեր եւ յոգիս, որ է Աստուծոյ» (Ա Կոր., Զ 20)։ Այս պատվերը կատարելու համար պետք է ձգտենք առ մեր կատարելատիպն Քրիստոս, որի մեջ է Բանի և մարդկության ճշմարիտ միությունը[2]։

Մարդու ժառանգական բնական սերումն էլ պայմանավորված է կնոջով, որ ստեղծված է տղամարդին հավասար պատվով։ Աստուծո հայտնությունը կատարելապես դյուրահասկանալի է դարձնում այդ հավասարությունը նոցա կողակցության գաղափարով, որ միևնույն ժամանակ պարունակում է յուր մեջ հավասարության հիմնաքար միությունը (Ծննդ., Բ 21. Մատթ., ԺԹ 4. Գործք, ԺԷ 26)։ Ըստ որում` կինը, տղամարդու կողակիցը լինելով, նորա հետ մեկ է և հավասար է, այսինքն` ոչ ոտիցն է, որ ստրուկ լինի, ոչ գլխիցն է, որ գլխավոր լինի, և ոչ էլ այլուստ է, որ օտար լինի, այլ սիրալիր օգնական է։ Սակայն կինը, ըստ տղամարդի հառաջնության (Ծննդ., Բ 21) և ըստ յուր դյուրախաբության (Գ 7-16), նորա տիրության պետք է զիջանի, միայն թե սիրո սկզբունքի հիման վրա, ինչպես հակիրճ արտահայտում է ավետարանիչը. «Իւրաքանչիւր ոք զիւր կին այնպէս սիրեսցէ իբրեւ զիւր անձն, եւ կին երկնչիցի յառնէ իւրմէ» (Եփ., Ե 33)։

Նախամարդ զույգից սկսվում է մարդու բազմանալը[3] ծննդաբերությամբ. հարկավ այս էլ բնական է, և մարդկությունը գոյանում է ծնողաց մարմնից, բայց արդյո՞ք նորա հոգևոր, մարդկային էությունը ծննդաբերվում է, ըստ պնդման ոմանց, թե ստեղծվում է կամ նախագոյացված է` ըստ այլոց։ Եղել են ծննդաբերությունը հաստատողներ, եղել են նաև հակառակը պնդողներ օտար վարդապետների մեջ, սակայն Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին թեև այդ հարցով չէ զբաղվել, այնով հանդերձ առիթ է ունեցել այդ մասին խոսելու յուր մաքառման ասպարիզում (տե՛ս Արարատ, 1893, Հարց., 254, 257)։ Ժառանգական մարմնավոր ու հոգևոր առանձնահատկությունք ազգերի, ընտանիքների ու ցեղերի մեջ պարզապես ցույց են տալիս, որ ծննդաբերությունը հիմնական պայմանն է այս խնդրում։ Սակայն, որովհետև մարդն Աստուծո պատկերն է և առանց աստվածային կամաց ու հաղորդակցության նա դառնում է սոսկ մարդու պատկեր (Ծննդ., Ե 3), ուստի բնական ծննդաբերությունը մի միջոց է, որով մարդ աստվածային արարչական կամաց մի նոր հայտնություն է դառնում։ Մարդը բնականապես հոգվով ու մարմնով յուր նախորդների ժառանգն է, իսկ էապես` Աստուծո արարչական գործունեության հետևանք. ապա թե ոչ` եթե նա լոկ ժառանգ լիներ յուր ծնողաց, շղթայի մի կախյալ օղակ կդառնար առանց ազատության և առանձնահատկությանց, իսկ եթե միմիայն ստեղծվելով դառնար մի նոր Ադամ, ազատ պետք է լիներ ժառանգականության օրենքից իրականության հակառակ։ Ուստիև Ս. Գիրքը մի կողմից ժառանգականությունն է շեշտում (Սաղմ., ԾԱ 7. Հովհ., ԺԶ 21), մյուս կողմից` Աստուծո արարչական կամքի նշանակությունը (Սաղմ., ՃԼԸ. Երեմ., Ա 5. Եղիշե, 369, 374). ըստ որում` և յուրաքանչյուր մարդ թե՛ կատարյալ բնություն է և թե՛ կատարյալ արարած` աստվածատուր նոր ձիրքով, հանճարով և այլ հատկություններով առանձնապես, որոնք որոշ ժամանակի և պատմության որոշ պարագաների կամ կարգի ոգու արտահայտիչ են հանդիսանում և առաջնորդող։ Մարդու ժառանգականությունը հիշեցնում է յուր նախորդաց ու նոցա ժամանակն, ուստիև նյութ է տվել հեթանոսաց և այժմ նոցա հետևողաց (Շելլինգ, Բենեկե, Ֆիխտե, Յուլ. Մյուլլեր) հոգու նախագոյության բաջաղանքին նվիրվելու71*։ Մարդն, Աստուծո պատկեր լինելով, բնականաբար յուր հոգվով ծագման կախումն ունի Աստուծուց, և նորա դիմումն էլ առ Աստված է, ինչպեսև երանությունն Աստուծո հետ է (Մատթ., Ժ 28. Ա Կոր., Զ 20. Ե 3. Է 34)։ Ուստիև մարդու ճշմարիտ զարգացումն ու հառաջադիմությունը ոչ թե ինքնուրույն է, այլ հիմնված է Աստուծո արարչության սկզբունքի վրա և սերտ կապակցված է նորա հայտնության ու շնորհաց հետ։

Սակայն քանի որ մարդու էությունն ու կոչումը որոշվում է նորա հոգևորությամբ, արդյո՞ք ինչից է երևում նորա հոգևոր բարձրությունն անասնական աշխարհից։ Ահա՛ մի հարց, որ որքան էլ յուրաքանչյուրի ինքնաճանաչության հակառակ է` այնով հանդերձ երբեմն ծագում է մարդկանց մեջ։ Որ մարդու հոգին տարբեր էություն է նորա մարմնի մեջ, այդ պարզապես երևում է նորա հոգու երեք կարողություններից` մտածողությունից, զգացողությունից ու կամեցողությունից։

Հոգին պարզ և աննյութական է72*. (Եփես., Դ 12. Ղուկ., ԻԴ 39), նա գոյացություն է (substantia). նա է մարդու իմացումները գիտակցության հասցնում, գաղափարներ կազմում, դատում ու բարվո, ճշմարտի ու գեղեցկի հասողություն ու գաղափար ձեռք բերում։ Աչքը տեսնում է, ականջը լսում է, բայց տեսնող, լսող ու դատողը հոգին է. լոկ մարմնավոր զգայությունը չի կարող ճանաչել, զի մարմինը բարդ է և եթե մարմինն ինքը ճանաչեր, պետք է նորա յուրաքանչյուր մասը առանձին ճանաչողություն ստանար, որից չէր կարող ճանաչողության միություն լինել։ Վերացական միությունը գոյություն չունի կենդանու համար, ուստիև նա թիվ չունի և անկարող է թվել ու հաշվել, որի համար զուգորդություն է պետք, իսկ այդպիսի զուգորդություն առանց ներքին հոգևոր յուրացման չի կարող գոյանալ։

Մարդ ամենայն ինչ ժամանակից ու տարածությունից վերացնում է և բաժանված մասերը մի գաղափարի մեջ ամփոփում։ Նա յուր հասողությամբ բարձրանում է տարածականի ու բաժանականության, նյութի և զգայականության վրա և հասնում է բոլորի հիմքին, բոլորի ճշմարտության, այլև մեկի, պարզի, անփոփոխի գաղափար է կազմում, որ անկարելի է նյութական ուղեղով իր ականացնել։

Հոգին ինքնագիտակցություն ունի և ինքյան տարբերում է ամեն ոչ եսից։ Նա նույն է անցյալի հիշատակաց և ապագայի զարգացման նկատմամբ, որոնց մեջ յուր ինքնագիտակցությամբ չէ փոխվում ու յուր անցյալ եսը ներկայից և ապագայից տարբեր համարում։ Նորա գիտակցությունը մեկ է և ամփոփ թե՛ յուր բոլոր գործունեությանց և թե՛ արտաքին բազմաթիվ իմացումների մեջ։ Նա զուգորդում է, վերարտադրում է և դասավորում. անտարածական մտապատկերներից և անժամանակական հիշումներից հոգին կազմում է մի աշխարհ տարածության և ժամանակի մեջ և ուրեմն ինքը վեր է բարձրանում ժամանակի ու տարածության վրա յուր բոլոր գործունեությամբ։

Հոգին գործում է ինքնըստինքյան և ներգործում է ինքն իսկ թե՛ յուր և թե՛ արտաքին աշխարհի վրա։

Համեմատելով արտաքինը ներքինի հետ` տեսնում ենք, որ հոգևոր գործերը մարմնավոր ու տարածական չեն. գեղեցկի, ճշմարտի ու բարվո գաղափարը մարմնավոր զգայություններով չէ գոյանում։ Հոգին է կազմում այդ գաղափարներն, այլև թե՛ այդոնք և թե՛ զգայություններով ստացած մտապատկերները վերարտադրում է ու դատում բոլորովին ինքնուրույնաբար։ Ուսողական, տրամաբանական, բնազանցական ու բարոյական հարցերը միմիայն հոգու գործերն են, որոնք չէին կարող իրականանալ առանց հոգու աննյութականության։ Միմիայն հոգու համար կա կատարելատիպ, հավիտենականություն, կրոն ու լեզու։

Չնայելով, որ հոգու գործողությանց մասին այսքան հաստատուն հասկացողություն ունինք, այսով հանդերձ չգիտենք հոգու էությունը, բայց չգիտենք իսկապես և մարմնի էությունն, ուստիև չգիտենք և դոցա կապը։ Հոգին մարմնի մեջ մեկ տեղում չէ, այլ ամեն տեղերումն է, որտեղ ներգործում է, և որտեղ կյանք է, ու փոխադարձ ներգործություն ունին իրար վրա։ Երբեմն արյունն էին հոգու տեղը համարում, երբեմն սիրտը, երբեմն ուղեղը, բայց բոլորն էլ սխալված են։ Դոքա, մանավանդ ուղեղը, հոգու ամենաանհրաժեշտ զգայարաններն են միայն, որոնք յուրյանց կազմությամբ զարմացնում են մեզ, սակայն` «գովի քնար, այլ ի ձեռն քնարահարին» (Եղիշե, 370)։ Մարդկանց հոգու հարստության, հանճարի և ընդունակությանց հետ ոչ մի համեմատություն չունի ուղեղի մեծությունն ու կազմությունը, զի եթե 30-40 տարեկանում է ուղեղի զարգացումը և ապա դեպի անկումն է գնում, շատ ծերունիներ մինչև մահ հոգու թարմություն են ունեցել և արդյունաբեր են եղել։

Ուղեղը բարդ է, ուստիև չի կարող գիտակցության միություն ունենալ, եթե հոգի չլիներ։ Հոգևոր, մանավանդ կամքի հիվանդությունը լինում է նաև առանց մարմնավոր հիվանդության և հետո է մարմնական զեղծում հառաջ բերում։ Այլև ուղեղի մի մասի վնասվիլը անհետևանք են դարձնում մյուս մասի զորացմամբ, ինչպես և մահից առաջ շատերն ամենալավ հիշողությամբ փայլում են, թեև մարմինը գնում է դեպի քայքայումն։ Ամեն հասակի հատուկ է և երազը, որ առանց մարմնական զգայությանց է և որով նույնիսկ հռչակավոր անձինք ապագայի նախազգուշացումն և հանճարեղ գաղափարներ են ձեռք բերում (տե՛ս և Եզնիկ, 177-180)։

Այդպես և հավատքի ներգործությունը մարմնի վրա կամ զանազան հիվանդությանց բժշկման գործում և դորանից ծագած ներշնչման եղանակով մարդու հիվանդությանց վրա ազդելու բժշկական հնարքը մի-մի ապացույց են հոգու աննյութականության։ Ըստ որում` առանց հոգու անկարելի է հասկանալ նաև մարդու կենդանությունը։

Հոգու աննյութականության մի երկրորդ ապացուցություն տալիս է նորա մյուս կարողությունը` կամքը։ Մարդ ազատ կամք ունի, ձգտում է դեպի ճշմարիտը, գեղեցիկն ու բարին, նա մեծ հաճություն է զգում, երբ հոգևոր հետազոտությանց մեջ հառաջադիմում է, նա մինչև անգամ նահատակվում է ճշմարտության համար. այս ամենը նյութականի կամ մարմնի կարողությունից շատ բարձր է։ Նա տիրապետում է մարմնի վրա, շարժում է կամեցած ջղերը և, ունենալով ինքնուրույն տրամադրություն ու ներքին ցավեր, ազդում է մարմնի վրա կա՛մ քայքայիչ և կա՛մ զորացուցիչ կերպով։

Կամքն, ըստ ամենայնի, կախված է մեր հոգու օրենքներից, նա ունի ազատություն մեր բնության, մարմնի հակառակության և ամեն անհրաժեշտության դեմ։ Հոգին ազատապես տիրապետում է առհասարակ բնական օրենքների վրա։ Մենք բնության մեջ էլ նյութականի մեզ անհայտ մի հատկությունը զորություն ենք կոչում, որ ունի յուր անհրաժեշտ ու բնական ընթացքը, համաչափ գործում է ժամանակի ու տարածության մեջ սահմանափակված և երբեք իբրև ամբողջություն և անհատ չէ ներկայանում։ Մինչդեռ հոգին այսպիսի զորություն չէ, նորա մտածողությունն ու կամեցողությունն ունի յուր սեփական օրենքներն, որոնք ազատության օրենքներն են և ոչ թե անհրաժեշտության։ Բայց եթե հոգին նյութ լիներ, ինչպե՞ս կարող էր պարզության, ներդաշնակության, պատճառականության և ուժի պահպանության օրենքներին հակառակ ընթանալ։ Չէ՞ որ այդ օրենքները նորա մեջ ևս պետք է գոյություն ունենային, և մարդ դառնար մի ճախարակ, մի ճղուղ բնության հզոր անիվի վրա պտտվելիս։

Հոգու այս բոլոր առանձնահատկությանց պսակն է խիղճը կամ խղճմտանքը, այսինքն` բարվո և արգահատության, ճշմարտի և արդարության, գեղեցկի և ներդաշնակության զգացողությունը. խղճի խայթն ու խղճահարությունը բնավ մարմնի գործ չեն։

Այս բոլորից արդեն պարզապես հետևում է, որ Աստուծո պատկեր և ինքնուրույն օրենք ու կյանք ունեցող հոգին անմահ է, և այս ճշմարտությունը կրոնի էական սկզբունքն է, որ ընդհանուր է հին ազգերի մեջ իսկ։ Աստուծո պատկերը չի կարող կորչել անհետ. նորա համար է փրկությունը, և երբ մարմինը քայքայվում է, հոգին գնում է առ Աստված և այն ժամանակ «ինքն յինքեան իմանայ, ինքն յինքեան հանգչի, ինքն յինքեան առաւելու, ինքն յինքեան խնդայ, ինքն յինքեան տրտմի, ինքն յինքեան շարժի...» (Եղիշե, 371)։ Եվ արդար հոգիք, կենդանի և մարմնի մոլոր կաշկանդումից ազատ գոլով, օրհնում են Աստուծուն (Ես., ԼԸ 11, 1820. Սաղմ., ՃԺԴ 17) յուրյանց կենդանի նախնյաց հետ (Ծննդ., ԻԵ 8. ԽԹ 32. Սաղմ., ՃԺԶ 15)։ Այս հավատում էին թե՛ եբրայեցիք և թե՛ եգիպտացիք, փյունիկեցիք, ասորեստանցիք ու բաբելացիք, որոնց գերեզմանները, արձաններն ու հուշագրությունք մի-մի փաստեր են։ Եվ այս հավատքը ո՛չ կարելի էր ստությամբ ընդհանրացնել և ո՛չ էլ կարելի է վերացնել. մեռնողը միշտ զգում է յուր մահը և պատրաստվում նոր կյանքի մեջ մտնելու։ Ուստիև նույնիսկ հին իմաստասերք ապացուցական առանձին ուշադրություն են դարձնում հոգու անմահության վրա, ինչպես Պղատոն ու Կիկերոն73*։ Նոր գիտնականք ևս, նոր ի նորո հետազոտելով այդ ճշմարտությունն, ոչ միայն անհերքելի են ճանաչում, այլև ապացուցանելի74*, ըստ որում` նորանոր փաստերով աշխատում են նորոգապես հաստատել և մինչև անգամ փորձնականապես հոգու արտաշողում նկատելով` գործիքներ հնարել, չափել նորա ուժն ու լուսանկարել նորա որպիսությունը[4]։

Սակայն մի կողմ թողնելով այս ամենը, նույնիսկ հոգու աստվածատուր հոգևորությունը կատարյալ ապացույց է նորա անմահության, վասնզի բնության մեջ ոչ մի բանական ուժ չի կարող կորչել։ Նա ձգտում է աստվածայինը և ամեն բարձր ճշմարտություն հասկանալ և երբեք այդ ձգտումից մարմնի պես չէ հոգնում ու չէ դադրում, նա հառաջադիմում է բարոյական ու մտավոր զարգացմամբ և երբեք չի կարող ներկայով բավական մնալ, նա դիմում է շարունակ դեպի կատարելություն ու բնավ չի կարող անկատարելության մեջ ոչնչանալ. և այս բոլորը կարող է հաշտվել միմիայն հոգու անմահության հետ։ Որքան ուզում ես նորան հետ մղե՛, արգելք եղիր նորա հառաջադիմության, սակայն և այնպես չես կարող նորան հանգցնել. որքան էլ հետ մղես նորա աստվածանմանությունը, ստվեր ձգես Աստուծո պատկերի վրա, այնով հանդերձ չես կարող եղծել այդ պատկերը և նորա հառաջադիմական ընթացքը դեպի աստվածանմանություն խանգարել։ Ծածկե՛ նորանից ճշմարտությունը, հուսահատեցրու նորան երջանկությունից ու երանական վիճակից, սակայն և այնպես նա ի վերջո կձգտի դեպի ճշմարտություն և երանություն` ինչպես մի լար, որ ծալելով պահում ես, բայց վերստին արձակվելով` ձգվում է դեպի աջ ու ձախ կամ դեպի վեր։ Նա պետք է հասնի երանության, պետք է հասնի ճշմարտության և արդարության. այս հոգու ներքին պահանջն է և անկողոպտելի համոզմունքի հետևանքը։ Ճշմարտությունն, առաքինությունը, խիղճը, արդարությունն ու հատուցումը միմիայն հոգու անմահության հետ գոյություն ունին, և հոգու անմահությամբ են որոշվում մարդու աստվածանմանությունն ու կոչումը։

Հոգու անմահության վերջնական ապացույցը Քրիստոս աստվածամարդն է, որ ճշմարտության և արդարության հաղթանակի դրոշակը կանգնեց` ամեն չարչարանք ու տանջանք հանձն առնելով մարդու երանության համար։

Արդ` մարդ յուր մարմնով հողից է և դեպի հողն է դառնում, իսկ հոգվով Աստուծուց գոլով` վերստին գնում է առ Աստված` նորանից, ըստ յուր ձգտման և արժանյաց, երանություն կամ անտ եսություն վայելելու[5] (Եղիշե, 372, 374, 375. Հաճ., Դ 68)։ Ըստ այսմ` «եղերուք կատարեալ, որպէս և Հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է». (Մատթ., Ե 48). այս է նորա հոգու էությունն ու կոչումը[6]։ «Լինել Աստուած շնորհօք ընդ Աստուծոյ միաւորելովն». այս է մարդու կյանքի նշանաբանը (Հաճախ.), և այս է մեր ծառայել կամ պաշտելն Աստուծո[7]։

« Թ. Հրեշտակները   |   ԺԱ. Աստուծո Նախախնամությունը »
© Gratun.org