Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1203. Աղթամարի Արձակումը

Անաւարզեցիին լատինամիտ փոփոխութեանց մասին ընդարձակօրէն խօսելու չսկսած, անցողակի յիշենք Սիսի ու Աղթամարի աթոռներուն յարաբերութեանց ակնարկ մը, որ կը գտնուի Անաւարզեցիին գրութեան մէջ, ուր Հեթումի ուղղելով խօսքը կըսէ. ԶԱղթամարն օրհնել ետուր (ԿԱԼ. 439), առանց ուրիշ բացատրութիւն մը աւելցնելու։ Այս խօսքերը հիմ եղած են կարծելու թէ Անաւարզեցին Աղթամարի աթոռին վրայէն վերուց այն բանադրանքը որ Սեաւ-Լերան ժողովով գրուած էր (§ 929), եւ հրաման տուաւ անոր որ անարգել իր իշխանութիւնը վարէ, ու բազում սէր եցոյց յայնմհետէ առ նոյն աթոռ (ՉԱՄ. Գ. 289), մինչ այս մասին սեւէ պատմական յիշատակ չկայ։ Յիշատակարանի մը մէջ այս միջոցին իբր Աղթամարայ կաթողիկոս կը նշանակուին իրարու ետեւէն Սէֆէտին իշխանի երկու որդիւքը, Ստեփանոս եւ Զաքարիա (ԱՐԾ. 363), մինչ Հաւաքարանը Ստեփանոսէ ետքը կը դնէ Եղիշէ Աղբակեցին 1292-էն 1300 եւ անկէ ետքը Զաքարիա Սէֆէտինեանը 1300-էն մինչեւ (00 ԲԻԶ. 1193) իսկ Յիշատակարանը Զաքարիայի մահը կը դնէ 1321-ին (ԱՐԾ. 365)։ Բայց ով ալ ըլլայ Անաւարզեցիին ժամանակակից Աղթամարեցին, հնար պիտի չըլլայ բոլորովին հերքել Անաւարզեցիին վերագրուած արձակումն ու օրհնութիւնը, բայց եւ ոչ տեւական արդիւնք մը տալ անոր։ Թուականապէս իբր 40-50 տարի ետքը, Մխիթար կաթողիկոս կը գրէ, թէ Աղթամարի աթոռը՝ յառաջնմէ հնազանդ էր կաթողիկոսին, այլ սակաւ ժամանակ է, զի ետ անձին անուն կաթողիկոսի վասնօրոյ բանադրեցաւ ի կաթողիկոսէն Հայոց, եւ թէ յորմեհետէ արքեպիսկոպոսն Աղթամարայ ապստամբեցաւ ի մէնջ, բանադրեցանք հանդերձ վիճակակցօք նորա (ՉԱՄ. Գ. 396)։ Քանի որ Մխիթարէր սակաւ ժամանակ առաջ տեղի ունեցաւ Աղթամարի դէմ նոր բանադրանք մը, հնար չէ զայն նոյնացնել մոտ 200 տարի առաջ 1114-ի վճիռին հետ, եւ պէտք է ըսել թէ Անաւարգեցիի արձակումէն ետքը, նորէն խնդիր յուզուեցաւ եւ Անաւարզեցիի արձակումը չեղեալ նկատուեցաւ։ Բայց թէ Գրիգորի եւ Մխիթարի միջանկեալ երեք կաթողիկոսներէն ով եղաւ բանադրանքը նորոգողը, պատմութիւնը մեզի չի յայտներ։ Եղելութիւնը վաղանցուկ եւ անհետեւանք բան մը եղած ըլլալուն, հարկ չենք սեպեր աւելի հեռու տանիլ մեր հետազօտութիւնները, թէ ինչ պարագաներու մէջ եւ ինչ պայմաններու ներքեւ տեղի ունեցան Սիսի եւ Աղթամարի աթոռներուն հաշտաբար յարաբերութիւնները Անաւարգեցիի օրերորվ, եւ կրկին հակառակութիւնները Անաւարգեցիէ ետքը։

« 1202. Անաւարզեցիին Ծրագիրը   |   1204. Առաջին Քայլերը »
© Gratun.org