Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու Քրիստոնեականը by Արշակ Տեր-Միքելյան

Երրորդ Մասը։ Փրկության Տնտեսությունն ու Կատարումն

ԼԳ. Հայաստանյայց Սուրբ Եկեղեցին և Ամենայն Հայոց Հայրապետությունը

Ոսկեղենիկ դարի մեր սուրբ Հայրերը և հրեշտականման նահատակները, պատրաստվելով Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու համար յուրյանց արյունը թափելու, փառավորում էին Աստուծուն, որ առաքինության այդ մեծասքանչ հանդեսն յուրյանց էր վիճակեցնում, և ասում էին. «Գոհանամք զքէն, Աստուած, որ ի շնորհէ քարոզութեան սուրբ առաքելոցն բազումս ծնար առաքեալս եւ ի շնորհէ ճգնազգեցիկ մարտիրոսացն անթիւս ծնար նահատակս, որպէս առաքեալն եւ խոստովանողն Տէրն Գրիգորիոս` արարողն ուղիղ գործոց եւ ուսուցիչն յստակ եւ անհեղգ վարդապետութեան, նախանձեցուցեալ զամենեսեան ի բարի նախանձս` ծնաւ վարդապետս եւ անթիւ նահատակ...»[1]։

Այս հրաշադեպ և հայրենաշունչ աղոթքի մեջ գեղեցկապես որոշված է Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու հիմնադրության և կազմակերպության խորհուրդը։ Քրիստոս հիմնեց յուր Եկեղեցին Երուսաղեմում և պատվիրեց առաքյալներին տարածել Ավետարանը բոլոր աշխարհում` տալով նոցա մի հիմնական պատվեր նոցա ապագա հաջողության համար։ Ըստ այդ պատվերին` նոքա պետք է հաստատ ու հավատարիմ մնային Քրիստոսին, ինչպես ուռը` որթի վրա. «Ոչ եթէ դուք ընտրեցէք զիս, այլ ես ընտրեցի զձեզ եւ եդի զձեզ, զի դուք երթայցէք եւ պտղաբերք լինիցիք, եւ պտուղն ձեր կայցէ, եւ զոր ինչ խնդրիցէք ի Հօրէ իմմէ յանուն իմ, տացէ ձեզ» (Հովհ., ԺԵ, 16)։ Քրիստոս որթն է, առաքյալները` ուռը, ըստ որում և Քրիստոսի եկեղեցին հիմնադրվում և պտղաբեր է լինում որթի վրա ուռի աճումով ու ծաղկումով[2]։

Եկեղեցու հաստատման մի այլ նմանությունն է շինությունը։ Քրիստոս կոչում է ինքյան վեմ, իսկ առաքյալները իմաստուն շինողներ ու հիմքեր են[3]։ Ամուր վեմի վրա հաստատվում են այդ հիմքերը, և նոցա գլուխն է դարձյալ Քրիստոս, վասնզի այն է կատարյալ վեմ ու հիմք, որ էապես և ինքն է գլուխն ու կատարումը։ «Ապա այսուհետեւ ոչ էք օտարք եւ պանդուխտք, այլ քաղաքակիցք սրբոց եւ ընտանիք Աստուծոյ, շինեալք ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից, որոյ է գլուխ անկեան Քրիստոս Յիսուս, յորում ամենայն շինուածն յօդեալ եւ պատշաճեալ, աճէ ի տաճար սուրբ Տերամբ, Յորում եւ դուք ընդ նմին շինիք ի բնակութիւն Աստուծոյ Հոգւով»[4]։ Ուրեմն հաստատուն վեմի վրա և ամենախնամ գլխի ներքոյ առաքյալները հիմնադրում են Քրիստոսի ս. Եկեղեցին ու կազմակերպում` ինքյանք իսկ հիմք դառնալով յուրյանց աստվածային շինության[5]։ Եվ ինչպես որ աստվածային վեմի վրա դրված հիմքն ու կառուցված եկեղեցին կոչվում է տաճար կամ շինվածք, այնպես էլ նույն գլխի ներքո կազմակերպված եկեղեցին կոչվում է մարմին[6]։

Պարզ է, որ առաքյալները հիմքեր պետք է դառնային Քրիստոսի եկեղեցու համար և շինողներ պետք է լինեին այդ եկեղեցին «յօդելու ու պատշաճելու» համար. այդպես և Քրիստոսի գործիչ անդամները պետք է լինեին նոքա, որպեսզի բոլոր հավատացյալներին միացնելով մի հոգով` Քրիստոսի մարմինը շինեին «յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի»։ Երբ մի առաքյալ կատարում էր յուր պարտքը, շինում էր հաստատուն վեմի վրա և կազմակերպում Քրիստոսի ճշմարիտ եկեղեցին ու կազմում նորա կենդանի մարմինն, այնուհետև ապահովվում էր և վստահանում էր ասել. «Զի մի՛ յայսմհետէ իցեմք տղայք խռովեալք եւ տատանեալք յամենայն հողմոց վարդապետութեան խաբէութեամբ մարդկան, խորամանկութեամբ ի խաբէութիւն մոլորութեան։ Այլ ճշմարտեալք սիրով` աճեցուսցուք ի նա զամենայն, որ է գլուխ Քրիստոս։ Ուստի ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարբերութեան, ըստ ազդեցութեան չափով ըստ իւրաքանչիւր մասին զաճումն մարմնոյ գործէ ի շինած անձին իւրոյ սիրով» (Եփ., Դ 10)։

Եվ ինչպես որ շինությունը բնակարան էր դառնում Աստուծո և աստվածային գործերի ու հաղորդակցության, շնորհագործության և բարգավաճման, այնպես էլ մարմինն ուներ յուր վարիչ ու գործիչ անդամներն` ըստ նմանության աչքի, ականջի, ձեռքի, ոտքի և այլն, որոնց բոլորի կենդանացուցիչն է Ս. Հոգին։ Ըստ որում «Եւ նա (Քրիստոս) ետ զոմանս առաքեալս, զոմանս մարգարէս, զոմանս աւետարանիչս[7], զոմանս հովիւս եւ վարդապետս. ի հաստատութիւն սրբոց, ի գործ պաշտաման, ի շինուած մարմնոյն Քրիստոսի»։

Արդ` Երուսաղեմից առաքվեցան առաքյալները դեպի աշխարհի զանազան կողմերը` նախապես արևելյան երկրներում հաստատելով յուրյանց աստվածային իջևանները։ Նոքա ամեն տեղից սերտ հարաբերություն էին պահում Երուսաղեմի` իբրև Մայր Եկեղեցու հետ թե՛ յուրյանց տուրքերով[8], թե՛ հաճախակի այցելությամբ և թե՛ խորհրդակցական կամ ընդհանուր կառավարչական գործունեությամբ[9]։ Հիմնադրելով ու կազմակերպելով եկեղեցիները` նոքա հաստատում էին եպիսկոպոսական աթոռներ, շարունակ այցելելով կամ բանակցությամբ վերահսկում էին և վերջապես նահատակվելով` ինքյանք իսկ հիմք էին դառնում յուրյանց առաքելական աթոռին և իբրև պտղաբեր ուռ` սնուցանում էին յուրյանց հիմնված եկեղեցու ճյուղերը։ Բնականաբար և բոլոր ճյուղավորությունները ստանում էին յուրյանց սնունդն յուրաքանչյուր առաքյալի նախահաստատ եկեղեցուց` իբրև վիմաշեն հիմքից և որթաբողբոջ ուռից։ Այսպիսով և «հեթանոսք, որք ընկղմեալ էին ի գործս մեղաց իւրեանց, ելին յանդնդոց ծովու մեղաց ի ձեռն երկոտասան առաքելոց, որ են վէմք ճշմարտութեան, եւ հողմք եւ հեղեղք զնոսա ոչ կարեն շարժել» (Եղիշե)։

Հայաստանին ևս վիճակվեցան գլխավորապես չորս առաքյալներ, որոնցից Հուդա Հակովբյանը նահատակվել է Ուրմիայում, Սիմոն Կանանացին` Պարսկաստանում, մինչդեռ երկուքը բուն Հայաստանում են քարոզել, եկեղեցի հաստատել ու նահատակվել. այն է` Ս. Թադեոսն` Արտազում և Ս. Բարդուղիմեոսը` Տարոնում35-36*։ Երկուքի հիմնած եկեղեցիներն ևս դարձան առաջնակարգ աթոռներ, ըստ որում և Տարոնի եկեղեցին ևս Մայր Եկեղեցի է կոչվում Հայոց համար (Բյուզանդ. III ԺԴ)37-38*։ Նոցանից հետո նոցա հաջորդությունը սաստիկ հալածանքների դիմացավ խուլ անկյուններում[10], և երբ Գ դարի վերջերում Տրդատը Ս. Գրիգոր Լուսավորչի քարոզությամբ ընդունեց և յուր ամբողջ ազգի մեջ հաստատեց քրիստոնեությունը, Հայ ազգը առաջին քրիստոնյա ազգը դարձավ, և Ս. Գրիգորը, գնալով Կեսարիա, Հայոց Ս. Թադեոս առաքյալի աթոռից ձեռնադրություն ստացավ։ Այնուհետև Հայաստանյայց առաքելական ս. Եկեղեցին յուր վերջնական հաստատությունն ու կազմակերպությունը ստացավ առաքյալների հիման վրա Ս. Գրիգոր Լուսավորչի ճգնությամբ[11]. Նորանից ծնվեցան բազմաթիվ ս. Հայրեր ու նահատակներ` «որք հաւատովքն իւրեանց եղեն սիւնք հաստատութեան յաղթողք Եկեղեցւոյ» (Եղիշե)։

Բայց Քրիստոս մի հրաշալի տեսիլում երևաց Գրիգոր Լուսավորչին, «արագաթև արծվի» պես իջավ Վաղարշապատ, ոսկի ուռամբ բաղխեց, դղրդեցրեց երկիրը և բացված երկնքի տակ ու լուսավորող աղբյուրի վրա Կաթուղիկե Նախեկեղեցին հաստատեց (Բյուզանդ, 32), այն է` Ս. Էջմիածինը, որ «ժողով է զամենայն ժողովս ի միաբանութիւն հաւատոց ի ներքոյ թեւոց իւրոց»40*։ Այդտեղ հաստատեց Քրիստոս և մեծ քահանայապետությունն ի մեջ ժողովրդոցն, օրինակ «Քրիստոսի պատկերին մարմնանալոյն քահանայութեանն օծութեան աստուածորդւոյն»[12]։ Այդտեղ հայերը, վերածնվելով իբրև լուսամիտ որդիք, պետք է վայելեն բացված երկնքի քրիստոսատուր շնորհները, և «երկիրս իբրեւ զերկինս լինելոց է, խառնուրդք հրեշտակաց եւ մարդկան ըստ քրիստոսեան վճռին ու յայտնութեան»[13]։ «Զի ի Սիոնէ ելցեն օրէնք, եւ բան Տեառն` յԵրուսաղեմէ» (Միք., Դ 2). նույնը եղավ և Հայոց մեջ[14]։

Այսպիսով, Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին ու նորա քահանայապետությունը հիմնադրվեց Ս. Թադեոս ու Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալների նահատակությամբ և հաստատվեց Միածնի իջմամբ։ Եվ երբ Հայրապետական Աթոռը Ս. Գրիգոր երկրորդ Լուսավորչի հաջորդաց քաղաքական աննպաստ դրության պատճառով շրջեց Հայաստանը մե՛կ դեպի Ս. Թադեոս առաքյալի և մե՛կ դեպի Ս. Բարդուղիմեոսի վկայարանը, յուր արժանի դիրքը պահեց Սսում և Աղթամարում և Փոքր Կաթուղիկոսներ թողեց իբրև տեղակալ համատարած Հայրապետական Աթոռին, մինչ բնականաբար Միածնի հաստատած Աթոռը գերագահ և նախամեծար դիրք ստացավ արժանապես[15]։

Արդ` Հայոց առաքյալների հաջորդությունը Հայաստանում ամփոփվեց Ս. Գրիգոր Լուսավորչի մեջ, և Միածինն էլ, իջնելով, նորան պատվիրեց. «Զգոյշ լեր աւանդիդ, որ քեզ հաւատացաւ ի Տեառնէ Յիսուսէ Քրիստոսէ»[16]։ Ուստիև նորա սուրբ Աթոռի վրա է հաստատված Ամենայն Հայոց Հայրապետությունն, որի իշխանությունը շնորհաց և իրավանց լրումն է ամբողջ Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում, և որի իշխանությունն արտահայտվում է Ս. Գրիգոր Լուսավորչի ս. Աջով, ըստ այնմ, թե` «Աւադիկ Աջն Աստուածութեան շնորհացն ի ձեռն քահանայապետութեան հասանելոց է, յորոյ ձեռն բղխեսցէ աղբիւրն մկրտութեան, թողութիւն քաւութեան բազում մեղաւորաց»[17]։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու իշխանությունը հոգևոր սուրբ կարգ է և մերժում է որևիցե «նվիրապետություն», որ բովանդակում է յուր մեջ մարմնավոր կամ աշխարհային իշխանության նմանություն և սկզբունք։ Ըստ որում` այդ ս. Կարգին ստորադրվում է յուրաքանչյուր հավատացող հայ ազատապես և ինքնաճանաչության համոզմունքով` առանց ենթարկվելու որևիցե արտաքին հանգամանքների։ Հայոց Եկեղեցու իշխանությունն ևս նույն քրիստոսական հոգևոր սկզբունքով է հովվում յուրյան հավատացած հոտը, և սույն հոգևոր շրջանում ամենայն Հայոց Կաթուղիկոսը կատարյալ Տեր է[18]։ Սակայն նա ևս յուր գործունեության և իշխանության մեջ սահմանափակվում է առաքելական քարոզությամբ և Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու լրմամբ, այն է` Ազգային Եկեղեցական ժողովով (Ընդհ., 201, 220), այդպիսի ժողովների կանոնադրություններով և Ս. Գրիգոր Լուսավորչի[19] ու մեր Եկեղեցում տոնվող սրբագումար Հայրապետների ու վարդապետների ուսուցմամբ ու կարգադրություններով, որոնք ամփոփված են մեր ծիսարաններում և առհասարակ մեր եկեղեցական գրքերում, կանոնագրքում և վարդապետական գրվածներում։ Ինչպիսի իշխանություն ևս լինի Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում, նա չի կարող յուր գործունեությամբ նոր վարդապետություն քարոզել[20] կամ նոր հիմք դնել նոր ընթացքի համար, այլ նա պետք է ամենայն ինչ շինե «ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից»` ըստ մեր անզուգական նախնյաց պարզ ու վճիտ հաստատության, որ միշտ նոր է ու նոր կմնա[21]։ Ուստիև նոցա սուրբ սկզբունքն է եղել. «Ցուցանեմք զմեզ Քրիստոսի մի մարմին եւ մի հոգի, յիշելով զսուրբ զառաքեալսն` զքարոզքն սուրբ Եկեղեցւոյ, որոց էր սիրտ մի եւ ոգի մի» [22]։ (Ղ. Փարպ., Պատմ., էջ 133)։

« ԼԲ. Եկեղեցու Իշխանությունը   |   ԼԴ. Փրկության Յուրացումը »
© Gratun.org