Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու Քրիստոնեականը by Արշակ Տեր-Միքելյան

Երրորդ Մասը։ Փրկության Տնտեսությունն ու Կատարումն

ԼԴ. Փրկության Յուրացումը

Քրիստոս յուր անզուգական զոհով քավեց մարդկության մեղքերը և յուր փառավոր հարությամբ կյանք շնորհեց յուր հավատացելոց։ Սակայն մարդիկ էլ չեն կարող վայելել այդ շնորհներն, եթե չկարողանան ընդունակ դառնալ դոցա. Քրիստոս տալիս է ընդունողին, իսկ մարդ պետք է կարողանա ընդունել այդ շնորհներն ու յուրացնել։

Փրկությունը յուրացնելու համար մարդ պետք է ունենա գործունյա հավատք, այսինքն` պետք է ուրախությամբ և ամենայն մտքով, սրտով և էությամբ ընդունի, սիրե ու նվիրվի Քրիստոսին. «Վասն զի առանց հաւատոց ամենայն ինչ անվաւեր եւ որպէս աւազաշէն տունն է եւ ոչ առնու հաստատութիւն, զի հաւատն հիմն է ամենայն բարեգործութեան»[1]։ Բայց որովհետև այդպիսի անձնվիրությունը պետք է կատարյալ համոզմունքով զորացած լինի, ուստի պետք է ձեռք բերել կենդանի հավատքի պայծառություն ու հաստատություն։ Եվ ահա ինչպես որ Քրիստոս ժողովեց յուր հավատացելոց յուր խոսքի ուժով, նախ ուսույց և ապա փրկագործեց, այդպես էլ մարդ հավատք ձեռք բերելու և փրկության հասնելու համար պետք է լսի, ըմբռնի և յուր մտածողության նյութ շինե Քրիստոսի Ավետարանը։ Այդ է պատճառն, որ Քրիստոս հրամայեց յուր աշակերտներին քարոզել Ավետարանը բոլոր մարդկանց, ըստ որում` «հաւատք ի լսելոյ են, եւ լուր` ի Բանէն Քրիստոսի» (Հռովմ., Ժ 17). մանավանդ որ մարդկանց մեջ ընդհանրապես տարբերություն չկա Աստուծո առաջ, այլ «զուգահաւասար ամենեքեան ծննդեամբ մտանեն յերկիր, եւ մահուամբ ելանեն ի սմանէ», ասում է Ս. Ներսես Շնորհալին (Ընդհ., 95)։

Սակայն «որպէս է տեսանել ի բնութեանսն մերում, հին ախտքն բնութեանն մեղացն ոչ տայր թոյլ վաղվաղակի եկամուտ նորոյ կենացս ի ներքս անկանել» (Եղիշե, 213)։ Ուստիև ինչպես որ փրկությունը տված է պատմականապես, մարդ ևս պետք է պատմության նույն ճանապարհով մոտենա նորան, այսինքն` բնական և ազատակամ զարգացմամբ։ Այս ընթացքով անհատը ձգտում է մի բարձր զորության զգայարանք դառնալ, նորա պես զորանալ և յուր փրկությունը ձեռք բերել[2]։ Մի կողմից մարդն է կռվում աշխարհի հակառակ ներգործության դեմ, ելնում է խավարից և հոգու աղքատությամբ, քաղց ու ծարավով (Մատթ., Ե 6) դեպի աստվածային շնորհը փափագում, իսկ մյուս կողմից Աստուծո ողորմածությունը գթում է նորա վրա ու յուր շնորհները պարգևում։ Մարդը լսում է Աստուծո ձայնն և ոչ թե փակում է յուր սրտի ճանապարհն Աստուծո առաջ, այլ բաց է անում, պատրաստում և ուղղում, ըստ այնմ, թե` «Մերձեցարուք առ Աստուած եւ մերձեսցի առ ձեզ»։ Եվ որովհետև երբեք մարդ չի կարող կատարելապես ընդունակ դառնալ աստվածային շնորհաց և արժանի, ուստի Աստված ողորմածաբար, ըստ յուր իմաստության, ընտրում է բավարար ընդունակին և արժանացնում յուր շնորհաց[3]։

Երբ արդեն մի անգամ ելնում ենք անկյալ վիճակից ու մտնում շնորհաց տակ, այնուհետև Ս. Հոգին աջակցում է մեզ մեր նոր կյանքի մեջ գործունյա լինելու համար։ Այդ նոր գործունեության մեջ մենք աշխատում ենք ոչ իբրև ստրուկներ, այլ իբրև Աստուծո ազատ որդիք ու Քրիստոսի բարեկամներ[4], որպեսզի վերջնականապես արժանի հանդիսանանք հաղթական երանության։ Այսպիսով, մարդու փրկությունն երեք աստիճան ունի. մեկ` որ նախքան շնորհաց տակ մտնելը ամեն կերպ չարչարվում է ապականության մեջ, ուզում է ելնել, բայց ինքն «անձամբ անձին» չէ կարողանում։ Երկրորդ` որ ձգտելով դեպի Աստուծո ողորմությունը, ստանում է նորա շնորհներն և Ս. Հոգու աջակցության նվիրվում։ Եվ երրորդ` որ ազատապես ծառայում է յուր կոչման իրագործման Ս. Հոգու շնորհով, բայց աշխարհային խոչըն դոտների դեմ կռվում է և միմիայն հանդերձյալ կյանքում հասնում յուր կոչման հաղթանակին։

Այս երեք աստիճանում հավատացյալը մի բնական զարգացումն ունի, այնպես որ` [հույսը] ո՛չ կարող է միմիայն յուր ուժերի վրա դնել ու նպատակի հասնել և ո՛չ էլ առանց աշխատանքի Աստուծո շնորհները վայելել։ Այլ տեղ կա, երբ նա պետք է սպասե հունձի հասնելուն (Մարկ., Դ 27), բայց հասած հունձը ջանքի է կարոտ Աստուծո գործին օգտակար դառնալու համար, ուստիև Քրիստոս պատվիրում է. «Ջանացարուք մտանել ընդ նեղ դուռն», և «խնդրեցէք, եւ տացի ձեզ, հայցեցէք եւ գտջիք, բաղխեցէք, եւ բացցի ձեզ»[5]։

Տեղ էլ կա, որ պետք է փորձություններից զգուշանանք, ըստ այնմ, թե «Արթուն կացէք եւ աղօթս արարէք, զի մի անկանիցիք ի փորձութիւն»։ Իսկ այս ամենն իրագործած կլինինք այն ժամանակ, երբ կաշխատենք ամեն ջանքով, բայցև մեր հույսն Աստուծո ողորմության վրա կդնենք[6], ոչ թե մեր անկատար ջանքի ու կամքի, այլ Աստուծո առատ գթության համեմատ կուզենանք ստանալ։ Քրիստոնեական բնավորության իսկական հավասարակշռությունն այս է, որ պսակվում է։ Իսկ այս հավասարակշռությունը խանգարվում է այն ժամանակ, երբ մարդ կա՛մ աշխատանքն է աչքից ձգում և կա՛մ Աստուծո ողորմության հույսն ու հավատքը։ Միմիայն նվիրվել սեփական ուժերին և Աստուծուն մոռանալ` նույնքան անհամապատասխան է մարդկային կոչման, որքան հեռանալ աշխատանքից ու լոկ ճգնության անձնատուր լինել։ Սակայն նկատելի է, որ այդպիսի ծայրահեղություն մշտապես տևել չի կարող. ըստ որում, աստվածանվեր մարդու կյանքում ևս մերթ աստվածային աշխատանքի ընթացքն է գերիշխում, մերթ աստվածային շնորհաց նվիրվիլը. այդպես էին Հովհաննես ու Պողոս առաքյալները[7], այդպես էին և Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու հռչակավոր գործիչները` Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ,[8] Ս. Սահակ, Ս. Եղիշե, Ս. Տրդատ, և այլք, որոնք, երբեմն ճգնական կյանքի նվիրվելով, զորանում էին և առավել մեծ ուժով ու ոգևորությամբ գործում աստվածային անդաստանի մեջ կամ ներգործում ժողովրդի վրա յուրյանց վերջնական անձնազոհությամբ։ Մի խոսքով` «Որոց կամքն շարժին զգայութեամբքն ի բարի կամ ի չար, զնոյն և հատուցումն ընդունիցին» (Հաճախ., Ե 355)։

Այսպիսով, մարդու կամքը հիմնական դեր է կատարում նորա փրկության գործում` թե՛ նախքան փրկությունն և թե՛ փրկության ընթացքում[9]։ Սակայն փրկությունը նույնիսկ Աստուծո պատկեր-մարդու կոչումն է, և ճշմարիտ ազատությունը միմիայն փրկության մեջ է. ուստիև Աստուծո տնօրինությունն է բոլոր մարդկանց փրկությունն[10], որ իրագործվում է ազատապես, այսինքն` մարդու կամավոր հավատքով միայն։ Կոչված են ամենքը, միայն թե ընտրվում են ընդունակներն ու հավատացողներն, որոնք և Աստուծո շնորհով աճում են և դառնում են այն, ինչ որ Աստված հարմար և համեմատ է համարում նոցա կարողության ու ձիրքին` բնական զարգացմամբ[11]։ Քրիստոս կանչում է մեղքով բեռնվածներին, որոնք յուրյանց վիճակից ելնելու աշխատանքով հոգնել են (Մատթ., ԺԱ 28). ով կկամենա, կդառնա ու կփրկվի, իսկ չդարձողը դատապարտվում է յուր վիճակում[12], քանի որ յուր կոչումը չէ իրագործում, չէ դառնում այն, ինչ որ ստեղծված է լինելու և արձագանք չէ տալիս Աստուծո օգնության ձայնին դեպի լույս դիմելու համար։ Այդպիսիք դեռևս պետք է ապականության մեջ յուրյանց կատարյալ ընթացքն անցնեն, որոնք և բացասականապես ևս Աստուծո նախախնամության ծառայելով` ի վերջո դարձի ճգնաժամը կունենան[13]։

Ինչպես անհատն, այնպես էլ ամբողջ ազգը կարող է յուր պատմական կյանքով ու բնական վիճակով ու ձիրքով ավելի շուտ ընդունակ դառնալ շնորհաց, Աստուծո ձայնին արձագանք տալ և Ս. Հոգու զգայարանքը լինել։ Այդպիսի ազգն անշուշտ յուր հոգևոր հարստություններով և պատմական կյանքի բարեհաջող ընթացքով առանձնապես վայելել է աստվածային նախախնամությունն և ուրեմն բնականապես դիմել է դեպի փրկություն։ Մինչդեռ ուրիշները զուրկ են այդ բոլոր հանգամանքներից յուրյանց լոկ աշխարհային ձգտմանց պատճառով[14]։ Այդպիսիք ևս դեռ կարոտ կլինին ժամանակի, որ հասունանան` աշխարհայինի մեջ կատարելագործվելով, ունենան յուրյանց ժամանակի լրումն և ապա ջոկվեն, ընտրվին աշխարհի ընթացքից և Աստուծո ժողովուրդը դառնան[15]։ Մինչև որ մի ազգ յուր բնական ընթացքով չգա ու չհասունանա, նա չի կարող զորավոր լինել աստվածային նոր կյանքի համար, ուստիև չի կարող փրկության մեջ թևակոխել, նա դեռ գտնվում է Աստուծո ընդհանուր նախախնամության ներքո, կամ այն նախապատրաստությունն է անցնում, որ կարևոր էր մինչև Քրիստոսի գալն իսկ։ Ոչ մի ժողովուրդ չի կարող Քրիստոսին ընդունել, մինչև որ նա այդ նախապատրաստությունը չանցնի և այնքան չհասունանա, մինչև որ կարողանա յուր լեզվով լսել Աստուծո խոսքը, յուր լեզվով պաշտել նորան և յուր հոգով ու սրտով նվիրվել նորան ու նորա գործը կատարել, այսինքն` խմոր լինել ճշմարտության աճման և մյուս ժողովուրդների փրկության համար։ Իսկ այդպիսի ժամանակ ունի ամեն մի ժողովուրդ. բավական է, որ մի ժողովուրդ պատմական ազգ է դառնում, նորա ժամանակը լրացած է[16], և նա քրիստոնյա է դառնում ու յուր հատուկ դերը կամ կոչումը կատարել սկսում Աստուծո արքայության մեջ անհատների փրկության համար։ Ընտրյալ ազգն աշխատում է յուր ամեն մի անդամի լուսավորության համար, մանավանդ որ աշխարհից անարգվածը բարձր է` ըստ Աստուծո[17]։ Եվ այդ աստվածային իմաստությունն անհասանելի է, վասնզի նա է միայն քննում մարդկանց սրտերը և գնահատում է նոցա, որոնք հալածվում են աշխարհից` ճշմարտության և Աստուծո անվան համար[18], և որոնք ձգտում են տալ «զկայսերն` կայսեր եւ զԱստուծոյն` Աստուծոյ»[19], կամենալով Աստուծո հաճո լինել և ոչ մարդկանց[20]. «Վա՛յ ձեզ», ասում է Քրիստոս, «յորժամ բարի ասիցեն զձէնջ ամենայն մարդիկ, զի այդպէս առնէին սուտ մարգարէիցն հարքն նոցա» (Ղուկ., Զ 26)։

Հետևաբար և նա, որ յուր ձիրքով, ըստ յուր կյանքին և աստվածային շնորհաց ավելի շուտով է Աստուծո ընտրյալը դառնում, լինի նա անհատ թե ազգ, առավել պարտիք էլ է ստանում Աստուծո գործ կատարելու նաև այլոց փրկության համար` ըստ չափու կարողության և Աստուծո շնորհաց վայելման[21]։ Ամեն մի այդպիսի ընտրյալ պետք է լույս լինի լեռան վրա և աղ` ամեն մի անկյունում (Մատթ., Ե 13-16), վասնզի ժամանակի լրմամբ և հանգամանաց բերմամբ նորա մեջ է աստվածային լույսը ցոլանում ինչպես մի գոգավոր ապակու մեջ, և նորա մեջ աստվածային աղը ազդու մնում` ինչպես հովանու տակ. բնավորության գործոն հոսանքները նորա մեջ են բարեհաջող կերպով բաղադրվել։ Սակայն ամենայն ոք, փրկության մեջ մտնելով, կարող է այդպիսին լինել յուր շրջանում[22] և պարտավոր է յուր պարտքը կատարել, որպեսզի առաջինը դարձած լինելով ժամանակի մեջ` վերստին վերջինը չդառնա։ Նա պետք է գործունյա հավատքով յուր քրիստոնեական կյանքը պսակե, որ արժանանա հանդերձյալ հաղթական փառաց` անցնելով յուր փրկության երրորդ աստիճանի ընթացքը։

Ուրեմն արձագանք տալ Աստուծո կոչման ձայնին, զորանալ Ս. Հոգով, հարատևել նորա շնորհաց տակ և կենդանի հավատքի գործունեությամբ ընթանալ կյանքի ընթացքն. ահա՛ այս է այն ուղիղ ճանապարհն, որ տանում է մեզ Քրիստոսով դեպի նորա փառաց ժառանգումը[23]։ «Արդարեւ` որ հաստատեալ է ի սէրն Քրիստոսի եւ պահէ զպատուիրանս նորա, նա հանապազ հոգայ վասն աշխարհի խաղաղութեան եւ վասն Ս. Եկեղեցւոյ հաստատութեան, եւ վասն անձին եւ ընկերաց փրկութեան. եւ զնոյն հանապազ խնդրէ ի Քրիստոսէ։ Վասն զի որ սիրէ զԱստուած, նման նմին զամենայն մարդոյ կամի զկեալն»[24]։

Հռովմեական եկեղեցին, ընդունելով, որ նախամարդն յուր մեղանչումով միմիայն զրկվել է «գերբնական շնորհաց ձիրքից» և այդով միմիայն խանգարվել է մարմնի և հոգու հարաբերությունը, փրկության յուրացման նկատմամբ ևս հետևողություն է պահում` ըստ Պեղագյան մոլորության։ Նորա ասելով` անկյալ մարդուն մնում է նախ` ջնջել մեղքն Աստուծո առաջ կամ գնել, և երկրորդ` վերստին ստանալ այդ ձիրքն, որ վերականգնվի առաջվա վիճակը։ Ըստ նորա վարդապետության` այդ երկուքն էլ կատարեց Քրիստոս, ուստիև մարդկանց մնում է յուրացնել Քրիստոսի վաստակներն ու ս. խորհուրդներով օգտվել գերբնական շնորհքից։ Այս ամեն մարդ կարող է կատարել` ինքնուրույնաբար բարի գործեր գործելով, որոնցից հառաջ է գալիս և հավատք, և այսպիսով ձեռք կբերվի կորցրած շնորհքը, կամ մարդ վերստին արժանի կդառնա յուր առաջվա դրության։ Սակայն մարդ, կատարելով Աստուծո պատվիրանները, կարժանանա այդպիսի փրկության և միևնույն ժամանակ կարող է ավելի շատ բարիքներ էլ գործել պահքով, աղոթքով, ողորմությամբ և այլն (առհասարակ ըստ կղերականաց որոշման) ավելի, քան պահանջվում է, և այդ կլինի ավելացուկ վաստակ (opera supererogationis)։ Այդպիսի գործողք բարձր կատարելության սուրբ են ու երանելի են, որոնց ավելորդ, այսինքն` Աստուծո և յուր համար անկարևոր վաստակներից կազմվում է «եկեղեցական գանձարան վաստակոց» (thesaurus meritorum), որոնցից Հռովմա քահանայապետը կարող է բաժին հանել մեղավոր մարդկանց, ուստիև ծախում է թողության թղթեր։ Մարդու այդ գործերի վերաբերմամբ էլ եզվիթական բարոյաբանությունն է առաջնորդում, որ նշանավոր է մանավանդ հինգ մոլորություններով, որոնք են. 1. Չափով ու կշռով հաշվարարությունը, զորօրինակ, թե որքա՞ն, տարին քանի՞ անգամ, որտե՞ղ և ինչպե՞ս պետք է սիրել Աստուծուն, կամ այս ու այն բարություն անել և այլն։ 2. Ապաշխարության անկարոտ մեղքերի տեսություն, որով ներելի են համարում որոշ մեղքեր և անապաշխարելի, զորօրինակ, ծուլություն, շատակերություն, 25 կոպ. չափ գողություն և այլն։ 3. Երկդիմությամբ ու երկմտությամբ խաբեության ներելիություն, այսինքն` որ կարելի է սուտ չասել, բայց երկմտությամբ ու երկդիմությամբ խոսել և այլն։ 4. «Նպատակն արդարացնում է միջոցը», այսինքն` բարի նպատակի համար ամենայն չար միջոց ներելի է։ Եվ 5. ճշմարտանմանության օրենք, որով ամեն մի հանցանքի մեջ սոփեստորեն մի ճշմարտություն որոնելով` արդարացնում են մեղավորին։

Այս ամենի համեմատ Հռովմեական եկեղեցին ԺԲ. դարից սկսած ունի և մի տեսակ երկրավոր դատաստան, որում սրբեր ու երանելիներ է սահմանում յուր վաստակավորների խմբից ու պաշտելի դարձնում (canonisation)։ Տե՛ս և Մխիթար Տաշրացի, անդ. էջ 23։ Ըստ այսմ` շատ հին վախճանվածներից առաջարկվում է սրբացնել և Հռովմա քահանայապետը, հանդիսավոր կերպով և առաջարկվածի դեմ «սատանայի փաստաբանի» առարկությունը լսելուց հետո, հառաջ բերված նորա արտակարգ հրաշքների և առաքինությանց հիման վրա սուրբ է անվանում և ամբողջ եկեղեցում պաշտելի հայտարարում։ Սրբացման արժանանալու առաջին աստիճանն է «երանացումը», որով կանոնվում է, թե առաջարկվածը պաշտելի է ոչ թե ամբողջ եկեղեցում, այլ մի կողմում ու գավառում։ Զարմանալի է միայն, որ «երանելի» կանոնվածը հետո նորից առաջարկվում է սրբացման համար, երբ հառաջ են բերում նորա կյանքից նորանոր սքանչելիքների տեղեկություն այն քահանայապետին, որ առաջ միայն երանելիության է արժանացնում։ Ուրեմն մարդ ինքն է փրկություն վաստակում յուր գործերով. մարդ ինքը վերացնում է յուր և Աստուծո միջի գրեթե իրավաբանական հաշիվները. մարդ մինչև անգամ ավելի գործեր կարող է կատարել, քան Աստված կարողանում է պահանջել, կամ թե մարդ կարող է կատարյալ դառնալ և փոքր էլ ավելի արժանիքներ գանձել այլոց համար. վերջապես մարդ կարող է կատարյալ դառնալ, և մեղավորն ոչ թե Քրիստոսով է փրկվում, այլ ուրիշի ավելորդ վաստակով և մանավանդ Հռովմա քահանայապետի կշռադատությամբ ու հրամանով։ Այս հիմամբ Հռովմեական եկեղեցին մոլորության մեջ զառածում է` վարդապետելով, որ յուր պաշտոնյաները կղեր, այսինքն` ժառանգավորներ են, իսկ ժողովուրդը` մի տեսակ կցվածք, եկվոր ողորմելիներ, որոնք նոցա փշրանքներին են կարոտ ևեթ։ Հռովմա քահանայապետը, դնելով յուր գլխին ակնազարդ եռակի խոյր, որի վերև ամրացրած է մի ոսկի երկրագունդ, քարոզում է, թե յուրն է իրավունքը երկնքում` մարդկանց սուրբ կոչելու, յուրն է իրավունքն և քավարանում` նորա տանջանքներից թողության թղթերով ազատելու, և յուրն է իրավունքը երկրի վրա, որ արտահայտում է բանադրանքով. ինքն արեգակն է, և յուրյանից են լույս ստանում նույնիսկ թագավորներն, որոնք լուսին են։ Եկեղեցին կղերն է և Քրիստոսի` իբրև թե հաստատած, երկու սրերը (Ղուկ., ԻԲ 38) ներկայացնում են եկեղեցու ու պետական իշխանությունը. եկեղեցին հոգևորն է գործադրում, իսկ մարմնավորը եկեղեցու համար է հիրարկվում։

Բողոքականք էլ, որոնք միշտ առաջնորդվել են Հռովմեական եկեղեցուն հակառակ սկզբունքով, բոլորովին ընդհակառակն են վարդապետում (թերևս հենվելով Օգոստինոսի մի թյուր կարծիքի վրա)։ Նոքա ասում են` մարդ անընդունակ է աստվածային շնորհաց գործակցելու, այլ Աստուծուց մխիթարվում է և արդար հրապարակվում, երբ նա լսում է Աստուծո խոսքն և ընդունում է Ս. Հոգուն։ Նորոգված քրիստոնյան, անկարող լինելով գործակցել Աստուծո յուր փրկության համար, պետք է շնորհակալության և հնազանդության զգացմունքով բարի գործե, միայն թե այդ գործերն ոչ մի նշանակություն չունին նորա փրկության համար, ըստ որում` այդոնք չեն հիշվելու հավիտենական փրկության մեջ մտնելու համար։ Հավիտենական կյանքն ոչ թե բարեգործությամբ է տրվում, այլ` միմիայն հավատքով։

Ըստ այսմ` բողոքականք, մերժելով Հռովմեական եկեղեցու արտաքին դարձրած փրկագործությունը, ձգտում են կատարելապես ներքին դարձնել, սակայն չկարողանալով ճշմարտության մեջ մնալ, ընկնում են հակառակ ծայրահեղության մեջ։ Այս ուսմունքը հակասությանց մեջ է ընկնում, որ ասում է, թե մարդ չի կարող յուր փրկության համար գործակցել Աստուծուն, բայցև ասում է, թե պետք է հավատքով միանա Աստուծո հետ, որ փրկվի. քրիստոնյան պետք է բարի գործե, բայց և այնպես նորա գործերը նշանակություն չունին նորա փրկության համար։ Թերի է այս ուսմունքը, վասնզի դարձնում է հավատքը մի մտավոր ուշադրություն առանց զգացմունքի ու կամքի, այնպես որ, բավական է քրիստոնյային մտածել Քրիստոսի վրա, ու կփրկվի նա։ Ուրեմն փրկությունն էլ ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ մի անձնական գիտակցություն, թե ինքը փրկվել է, մի համոզմունք և ուրիշ ոչինչ, թե ինքը փրկվել է` ըստ գնոստիկյան սկզբանց։ Այնուհետև մարդուն ընդարձակ ասպարեզ է մնում ինքնաստվածացման և ինքնագոհության, այսինքն` հակառակ Հռովմեական եկեղեցուն` առանց կարոտելու ո՛չ եկեղեցու, ո՛չ հոգևորականության և ո՛չ ս. խորհուրդներին անգամ։ Այլև որովհետև մարդու համակրությունից կամ ուշադրությունից է միայն կախված նորա փրկությունը, հետևաբար նա կարող է մի դյուրին մտադրությամբ գրավել փրկությունն ինչպես մի գաղափար կամ մի գիտնական տեսություն։ Ուրեմն դարձյալ հակասություններ, մարդ ոչինչ է, բայցև այնպես նորա փրկությունը յուր մի ինքնահաճ ուշադրությունից է կախված. նորա փրկությունը կատարվում է, միտք դարձնելով Աստուծո վրա, բայցև նա չի կարող գործակցել Աստուծո. նա դառնում է մի մեքենա փրկագործության տակ, բայց և ինքն գիտե` փրկված է թե ոչ և այլն, և այլն։ Այդ ամենը ծագում է նորանից, որ բողոքականաց քարոզած հավատքը իսկապես մեռյալ է, բղխում է միմիայն մտքից և ոչ թե մարդու հոգու բոլոր կարողություններից կամ լրումից։ Սակայն չէ՞ որ առաքյալն ասում է. «Դու հաւատա՞ս, զի մի է Աստուած, բարւոք առնես. եւ դեւք հաւատան եւ սարսեն» (Հակ., Բ 19, 24. Մատթ., Է 21. Հռ., Բ 6, 13), որոնց սակայն փրկություն չկա։ Այսպիսով, Հռովմեական եկեղեցին աստվածացնում է յուր քահանայապետին և մարդու փրկությունը նորանից կախյալ դրության մեջ դնում, իսկ բողոքական եկեղեցին անհատին է աստվածացնում և ամենայն ինչ նորան ենթարկում։ Այնտեղ չկա հավասարություն, և կղերը յուր հոտի տերն է և ոչ պաշտոնյան, իսկ այստեղ չկա սիրո միություն և առաջնորդություն, և ժողովուրդը ցրվում է ամենուրեք ու գահավիժվում։ Այնտեղ խաբվում է հավատացյալն` յուր փրկությունը եռապետից ստացած համարելով, այստեղ զառանցում է ինքնախաբության մեջ անհատը` երևակայելով, որ յուր ինքնահնար «հավատքով» կամ տեսական մտածողությամբ փրկված է անընկճելի։

Ցվինգլի ու Կալվինն էլ, ընդունելով բողոքական այն սկզբունքը, թե մարդը մեղանչումով բոլորովին ընկավ ու զրկվեց ոչ միայն բարի գործելու կարողությունից, այլև կամեցողությունից, սկսան քարոզել ճշգրիտ հետևողականությամբ հակառակ լութերաններին` հետևյալը. մարդ անընդունակ է բարեգործության, նա կարող է միմիայն հավատքով փրկվել, իսկ այդ հավատքն Աստուծո տուրքն է, շնորհն է և ոչ թե մարդու կամքովն է։ Եվ որովհետև փրկվում են ոչ բոլոր մարդիկ, այլ միայն նոքա, ում որ ընտրում է Աստված, ուստի մարդու փրկությունը նախասահմանված է։ Աստուծո համար չկա ոչ մի սահմանափակություն, և նորա կամքը թագավորում է ամենայն գործում և ամեն մարդու վրա, ըստ որում` մարդու կամքը ոչինչ է նորա առաջ։ Եվ որովհետև նա այդ կամքի հետ ունի և ամենագիտություն, հետևաբար նա ի հավիտենից գիտեր ամեն լինելիք և թե ո՞վ պետք է փրկվի և ո՞վ ոչ։ Ուրեմն Աստված նախասահմանել է մեկին կորուստ, մյուսին` փրկություն. մեկին տալիս է յուր շնորհը, մյուսին` անեծք, և երկուքն էլ չեն կարող ընդդիմանալ Աստուծո կամքին, այլ, ուզեն չուզեն, պետք է այդպես լինին։ Ամեն մարդ ծնվում է ճակատագրով կա՛մ իբրև չար, կա՛մ իբրև բարի` ըստ Աստուծո կամքին։ Հավատացյալը կարող է խաղաղ ու հանգիստ լինել, լավ գիտենալով, որ ինքն անպատճառ փրկություն է ստանալու։ Մի խոսքով այս տեսությունը ո՛չ այլ ինչ է, եթե ոչ` հին հեթանոսական մոլորությունն ա՛յն տարբերությամբ, որ այնտեղ բարին Աստուծուց էին համարում, իսկ չարը` անհրաժեշտապես դևից։

Այս ակներև աղանդավորությամբ անարգվում է թե՛ Աստուծո սրբությունն, արդարությունն և ամենաբարությունն, և թե՛ մարդ այլևս չէ ճանաչում բարոյապես ազատ` ըստ պատկերին Աստուծո ստեղծված։ Աստված դառնում է մարդու չարությանց պատճառ, և այս տեսությունից նոքա չեն քաշվում, հիմնվելով յուրյանց այն մոլորության վրա, թե Աստված դուրս է յուր ստեղծած օրենքներից իսկ, չարի պատճառ լինելով` նա ոչինչ չի անում, այլ մեղադրվում է չարագործ մարդն, որ օրինազանց է գտնվում։ Այս արդեն մի այլանդակություն է, քանի որ Աստուծո մասին պնդում է, որ նա յուր բարոյական օրենքներից դուրս է, մեկի համար ամենաբարի է, մյուսի համար` զարհուրելի, մեկն աշխարհ է գալիս հաճության, մյուսը` տանջանքի համար միմիայն այն պատճառով, որ Աստված այդպես է կամենում։ Այսպիսով, այս հիշեցնում է մեզ հեթանոսների ճակատագիրն ու նոցա անարդար աստվածը, որ ըստ յուր քմաց` ում ուզում է, բարիք է անում, ում ուզում է` չարիք` կատարյալ կամայականությամբ։ Ուրեմնև մարդիկ այլևս ոչ մի մտածողություն չպետք է ունենան յուրյանց վրա և Աստուծուց էլ չպետք է երկյուղ անեն, քանի որ լինելու են այն, ինչ որ նախասահմանված է, և չունի ոչ մի բարոյական ազատ կամք և կոչումն ու կոչման ձգտումն, որոնք պարզ ու որոշ բացատրված են Ս. Գրքում հակառակ այդ աղանդին46*։

Ս. Գիրքը հիմնովին տապալում է այդ հակաքրիստոնեական կամ հեթանոսական աղանդը։ Մարդ ինքն է պատասխանատու յուր գործերի համար, ուստիև Աստուծո դատաստանը պետք է լինի, նորա շնորհն ամենքի համար է, և փրկվելու կամքը մարդունն է[25]։ Այդ աղանդավորները հիմնվում են Հռ., Թ 11-13, 15, 18 տողերի վրա, որոնք իսկապես այդպես առանձին կտրած վերցրած էլ չեն այդ կարծիքին օժանդակում, վասնզի լավ կարդալով` կտեսնենք, որ առաքյալն երբեք այդպիսի միտք չէ հաստատում։ Առաքյալն առհասարակ խոսում է մարդու կոչման և ընտրության մասին (Եփ., Ա 4), որ կախված է Աստուծո շնորհից ու ողորմածությունից (Բ Տիմ., Ա 9) և ոչ թե Մովսիսի օրենքները կատարելուց, ինչպես քարոզում էին քրիստոնյա դարձած հրեաներն, որոնք ուզում էին աստվածային փրկության շնորհը միմիայն ինքյանք սեփականել։ Առաքյալը սոցա հակառակ քարոզում է, որ Աստված ամենքին է կանչում դեպի փրկություն, նա ազատ է և կարող է տալ յուր շնորհն` ում կամենա, ինչպես տվավ Հակովբին, Մովսիսին և այլոց, բայց զրկեց Եսավին և Փարավոնին, որոնք ինքյանք ընկան իսկապես Աստուծո ողորմության տեսությունից, մինչդեռ Աստված Հայր է ամենքի և կամենում է փրկել բոլորին, որոնց և կանչում է դեպի փրկություն[26]։ Ուրեմն նա յուր ողորմությամբ է կանչում մարդկանց, որոնք առանց այդ շնորհաց պետք է կորչեին, և եթե մեկին փրկություն է շնորհում ու մյուսին` կորուստ նույնիսկ ծննդից, այդ ևս նա անում է` ըստ յուր կանխագիտության, պատժելով արդարությամբ նոցա, որոնք չեն լսում Աստուծո ձայնին և հակառակում են նորա բարերար կամքին` առանց օգտվելու նորա երկայնամտությունից (Հռ., Թ 14-22)։ Առաքյալն ուրեմն շեշտում է Աստուծո նախագիտությունը, նախատեսությունը և ոչ թե նախասահմանումը, ըստ որում, Աստված ամեն մեկի ծննդից գիտե, թե արդյո՞ք փրկվելու է, թե՞ կորչելու, և ոչ թե սահմանել է, որ անպատճառ այդպես լինի։ Մարդու ազատ կամքը, Աստուծո արդարադատությունն ու սրբությունն ոչ մի կերպ չեն կարող հաշտվել նախասահմանման մոլորության հետ և այս ակներև երևում է աշխարհի բազմաթիվ փորձերից։ «Բայց մարդիկ յիմար ի չպատահեալն չհային, բայց եթէ զմինն պատահել տեսանիցեն` զայն առեալ վերացուցանեն եւ ի լսելիս ամենեցուն ակնարկեն», ասում է Ս. Հովհան Մանդակունին։ Եվ եթե զանազան պատահմունքների թյուր ու թերի վիճակագրությամբ կարելի լինի նախասահմանություն հաստատել, հապա հեթանոսամիտ հներն ևս իրավացի են, որ չորեքշաբթին և ուրբաթը չար օր էին համարում, դյութերին հավատում էին, սատանայի իշխանությունը ճանաչում, չարի մշտականության հավատում և այլն47*։ Սակայն Ս. Հովհան Մանդակունին ասում է ի դեպ. «Ո՞չ ապաքէն ամենայն աւուրքն Տեառն են, եւ ի յաւուրս ամենայն զոր բարի գործեմք` մերով յօժարութեամբ եւ կամաւն Աստուծոյ, եւ զոր չարն գործեմք` մերով չարութեամբ եւ ներելով Աստուծոյ, եւ բարւոյն Աստուած է կատարիչ, եւ չարին մեք եմք իշխան»48*։ Ուստիև մերժելով նախասահմանությունը կամ ճակատագիրը` Ս. Հայրը յորդորում է. «Եւ արդ հայեսցուք ի պատուիրանս Աստուծոյ, եւ զգրեալս ի նմա արասցուք. եւ մի՛ մոլորեսցուք իբրեւ զհեթանոսն ի բախտ եւ ի ճակատագիր եւ ի հրամանս։ Զի զինչ եւ հրամանքդ տարածին ընդ ամենայն երկիր, եւ բանդագուշեալք խօսին սուտ, եթէ մարդ ընդ հրամանս վարի եւ գործէ։ Եթէ այդպէս է, եւ ընդ հրամանաւ գործէ մարդ, ապա յայտ է` եթէ եւ դատի ոչ վասն մեղացն, զի զհրամանս նորա կատարեմք։ Ապա եւ պսակիմք ոչ վասն արդարութեան, զի ոչ եթէ մեր կամաւ գործեմք զբարին, այլ նորա հարկաւ ակամայ։ Ապա եւ թագաւորք ոչ պարտին զգողն եւ զպոռնիկն եւ զսպանողն տանջել, զի ոչ իւրով կամաւ գործէ զայն, այլ զհրամանս կատարէ»49*։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին մերժելով մերժում է այդ մոլորությունք և վարդապետում է, որ մարդը մեղանչումով ընկավ ապականացու կյանքի մեջ և անկարող դարձավ ինքնուրույնությամբ փրկություն ձեռք բերել։ Նա ինչպես որ Քրիստոսի փրկագործությամբ պետք է վերստին մոտենա Աստուծո, այնպես էլ Աստուծո ողորմությամբ ստանում է Աստուծո Ավետարանն, որով պետք է դիմե դեպի աստվածային շնորհ։ Ուստիև նա պետք է զգա յուր ինքնուրույնությամբ փրկվելու անկարողությունն, ապաշխարի և փրկություն հայցե հավատքով, հուսով ու սիրով։ Հավատքով նա պետք է նվիրվի Քրիստոսին ու նորա Ավետարանին իբրև ճշմարիտ Աստուծո մարդացյալ Որդուն ու նորա ձայնին։ Հուսով պետք է ընդունի, որ Քրիստոս ամենակարող է և յուր խաչով մեզ հավիտենական փրկություն ու կյանք է պարգևելու ի կատարումն յուր բոլոր խոստմանց, և որ նա կտա մեզ Ս. Հոգու զորավոր օգնությունն և կտանե դեպի ճշմարտության հաղթանակ։ Վերջապես սիրով, այսինքն` ամենայն էությամբ, մտքով, զգացմունքով ու կամքով մարդ պետք է միանա Քրիստոսի հետ և մտածի նորա ճշմարտությունները, զգա ու գործե յուր աստվածահաճո կենցաղում[27]։ Ուրեմն ճշմարիտ քրիստոնյան պետք է կենդանի հավատքով վառվի, հուսով ամրանա ու սիրով բարեզարդվի Ս. Հոգու շնորհաց տակ և իբրև Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու հավատարիմ որդի հառաջադիմե յուր կենցաղավարությամբ։ Եվ եթե հավատացյալն յուր հավատքով, սիրով ու հուսով վառված անձնազոհ նահատակ է դառնում` յուր Եկեղեցուն հավատարիմ մնալով` Քրիստոսի անվան համար, այդպիսին և՛ սուրբ է, և՛ տոնելի է զինվորյալ եկեղեցում, վասնզի երանական վիճակում է Անդրանկաց եկեղեցում։ Նա պետք է հավատք ունենա, բայց ոչ մեռյալ հավատք, այլ նա պետք է հավատաբուղխ գործերով կենդանի լինի[28]։ Եվ այն ժամանակ նա կփրկվի կամ փրկությունը կյուրացնե Քրիստոսի ամենողորմ շնորհով, այն շնորհված վաստակով, որ մեր բոլոր հավատքից և առաքինություններից գերիվերո է։ Քրիստոսի տվածը շնորհ է, վասնզի մենք չենք կարող ո՛չ արժանապես հավատալ և ո՛չ արժանապես բարեգործ լինել. նորա շնորհը ստանում ենք մեր ձգտման և ընդունակության համեմատ` ըստ Աստուծո իմաստուն տնօրինության։ Քրիստոս մեր ճշմարիտ կամքի իրագործման օգնական է և մեր տկարության մեջ յուր տված Ս. Հոգով, ըստ որում և կատարյալ փրկության կհասնենք հանդերձյալով նորա շնորհով։ Ուստիև Քրիստոս պատվիրում է` ձգտել կատարյալ Հորը նմանելու (Մատթ., Ե 48), այնպես որ երբեք չենք կարող հասնել մեր նպատակին, և ուրեմն ոչ ոք էլ չի կարող ավելի վաստակներ ունենալ, ինչպես խոստովանում է նույնիսկ Պողոս առաքյալի պես հավատքի ախոյանը[29]։ Ճշմարիտ քրիստոնյայի փրկության յուրացումն արտահայտում է Պողոս առաքյալի կյանքի նշանաբանով. «Ուշ եդեալ ընթանամ ի կէտ կոչման Աստուծոյ ի Քրիստոս Յիսուս»[30]։ Ընթանում է և հույս ունի, որ կհասնի, սակայն այդ ևս Աստուծո գիտենալիքն է և նորա ողորմածությունիցն է կախված. այդ պետք է թելադրե մեզ մեր հավատքը[31]։ Երբեք չպետք է մոռանանք Քրիստոսի պատվերն, որ վերջնական կնիք է Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու ուղիղ վարդապետության. «Նոյնպէս եւ դուք յորժամ առնիցէք զամենայն հրամայեալսն ձեզ, ասասջիք, թէ ծառայք անպիտան եմք, զոր պարտէաքն առնել` արարաք»[32]։ Սակայն մենք պետք է մեր կարողացածն անենք, վասնզի «թողուլ զմեղս աւազանաւն` Աստուծոյ միայն է, իսկ պահել զմկրտութեան շնորհն` այն մերոյ փութոյս է»[33]։

Նույն սկզբունքը պահում է Հայաստանյայցս Եկեղեցին նաև յուր հավատացյալներից սրբեր ճանաչելու դեպքում։ Ամենքի քրիստոնեական բարեպաշտությունը երևում է հավատքից, սակայն ամենքին չի վիճակվում հավատքի պտուղը գերագույն օրինակով ցույց տալու։ Ուստի սուրբ են ճանաչվում միմիայն նոքա, որոնք յուրյանց հավատքի գերագույն օրինակ են և ցույց, այն է` Քրիստոսի վկաներն և նորա Եկեղեցու համար անձնազոհությամբ դեպի մահ գնացողները։ Այդպիսի անձինք այլևս պետք չունին առանձին քննադատության ենթարկվելու և ապա սրբոց կարգը դասվելու, այլ դոցա մահը հավատքի համար կամ կենդանի մահանվեր գործունեությունը Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու համար ակներև և անհերքելի ապացույց է, որ նոքա սրբվում են յուրյանց որևիցե մարդկային մեղքից և Քրիստոսի խաչակից ճանաչվում Աստուծո առաջ։ Այդ գեղեցկապես բացատրում է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչն յուր վարդապետության մեջ, երբ հաճախ յուր խոսքերը դարձնում է Տրդատի նահատակած օրիորդների վրա։ Սուրբ են դոքա, վասնզի յուրյանց հավատքի գերագույն զոհի օրինակով հաճելի են դառնում Աստուծո և սրբվում որևիցե մեղքերից։ Սուրբ են դոքա, վասնզի դոցա նահատակության գործը լոկ մարդկային ուժերով անկարելի է, սակայն նոքա յուրյանց հավատքով ստանում են աստվածային զորության շնորհը և դեպի մեծ գործը դիմագրավում50*։ Իսկ մի անձն, որի մեջ այդպիսի աստվածային շնորհ է փայլում Քրիստոսի անվան վկայելու համար, անշուշտ սուրբ է Աստուծո առաջ[34], սուրբ կկոչվի և ամբողջ Եկեղեցում իբրև նույն Եկեղեցու կենդանության պտուղ։ Բավական է միայն թերթել Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու պատմությունն Ա. դարից, այսինքն` Ս. Թադեոս ու Բարդուղիմեոսից ու նոցա նահատակակիցներից սկսած մինչև մեր օրերն, և մենք կունենանք մի հաստատուն ապացույց, որ սրբությունն ոչ թե մարդկային քննադատությամբ ու վճռով է տրվում մարդկանց, այլ աստվածային գործով է հռչակվում մարդու մեջ առանց որևիցե մարդկային օժանդակության կարոտելու։ Ամբողջ Եկեղեցու լրումը իբրև մի մարմին ու հոգի միանգամից սկսում է ճանաչել այդպիսի սուրբին յուր Անդրանկաց ընկերակից, իսկ Եկեղեցու իշխանությունը միայն օրինական հայտարար է դառնում այդ միաձայնության։

Այս նկատմամբ Ս. Գրիգոր Լուսավորչի որդի Սուրբն Վրթանես ասում է յուր ժամանակի հավատազոհ քաջերին. «Մխիթարեցարուք ի Քրիստոս, վասն զի մանաւանդ որք մեռանն, նոքա յաղագս աշխարհի եւ եկեղեցեաց եւ աստուածագործ օրինացն տուչութեան, զի մի գերեալ քանդեսցի աշխարհս, եւ սուրբ եկեղեցիքն անօրինեսցին եւ կամ մարտիրոսք անարգեսցին, եւ կամ սուրբ սպասքն ի ձեռս պղծոցն եւ անօրինացն անկցին, եւ սուրբ Ուխտն այլայլեսցի, եւ որդիք մկրտութեան գերութեամբ անկցին ի պէսպէս պղծութիւնս անօրէնութեան կարգաց պաշտամանց։ Եւ եթէ աշխարհս ունիցին արդեօ՞ք թշնամիքն, եւ զիւրեանց զանօրէն, զանկրօն, զանաստուած կրօնից զօրէնս աստ արդեօ՞ք հաստատէին, որ զոր խնդրեմքս. քա՛ւ եւ լիցի։ Իսկ մեր բարեպաշտութեան նահատակք ի վերայ այսորիկ ճգնեալ պատերազմաւ, զչար պահեալ հեռացուցեալ հալածեալ յաշխարհէ` մեռան, զի մի յայսպիսի աստուածապաշտ եւ աստուածասէր աշխարհ անօրէնութիւն մտեալ չարի կամացն ի ծառայութիւն արկցէ, եւ զբազում ոգիս ջերմեռանդն սիրով բնութեանն ի միմեանց քակտել քայքայեսցէ։ Իսկ սոքա մինչդեռ կենդանի էին, արդար վաստակօք ի վերայ այսօրիկ վաստակեցան եւ ի մահուն իւրեանց միամտութեանն հաստատութեանն զանձինս փոխանակ տալով ընդ ճշմարտութեանն Տեառն, մատուցին ի վերայ եկեղեցեաց, եւ ի վերայ մարտիրոսաց, եւ ի վերայ Ուխտին սրբութեան օրինացն, եւ ի վերայ կարգաց հաւատոցն, եւ ի վերայ ուխտին քահանայութեան, եւ ի վերայ անթիւ նոր ի Քրիստոս մկրտելոցն, ի վերայ բանակի Տեառն աշխարհիս։ Որք այնմ ամենայնի փոխանակ զանձինս իւրեանց ոչ խնայեցին, ընդ վկայս Քրիստոսի է նոցա համար պատուոյ։ Արդ` մի՛ լացցուք զնոսա, այլ պատուեսցուք ընդ ճշմարտութեանն, առ նահատակսն դիցուք ընդ աշխարհ օրէնս յաւիտեանս յաւիտենից, զի ամենայն ոք զսոցա յիշատակ քաջութեան իբրեւ Քրիստոսի նահատակաց անխափան կատարեսցէ։ Եւ մեք տօնս արասցուք, եւ ուրախ լիցուք, զի Աստուած այսոքիւք հաճեսցի ընդ մեզ, յայսմհետէ խաղաղութիւն շնորհեսցէ»[35]։

« ԼԳ. Հայաստանյայց Սուրբ Եկեղեցին և Ամենայն Հայոց Հայրապետությունը   |   ԼԵ. Վերածնություն ու Նոր Կյանք »
© Gratun.org