Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու Քրիստոնեականը by Արշակ Տեր-Միքելյան

Երրորդ Մասը։ Փրկության Տնտեսությունն ու Կատարումն

ԽԳ. Գ. Ապաշխարություն

Ս․ Հոգին տանում է մարդկանց դեպի Քրիստոս Աստուծո խոսքի և ս. խորհուրդների միջոցով, որպեսզի մեղավորը թողություն ստանա յուր մեղքերի համար ու, նորոգ կյանք առնելով, դիմե դեպի երանություն։ Ուրեմն Ս. Հոգու առաջին գործն է, որ ձգում է մեղավորին փրկության ճանապարհի մեջ և ապա առաջնորդում դեպի իսկական փրկություն։ Այդ փրկության ճանապարհն, որով մարդ հեռանում է յուր մեղքերից, զզվում է նոցանից, լալիս է նոցա վրա, թողություն հայցում Քրիստոսից և նորոգ կյանք խնդրում, կոչվում է ապաշխարություն, այսինքն` ապաշխարումն անցյալ մեղաց վրա։

Ս. Հոգին ամենայն մարդու կանչում է Աստուծո ս. խոսքով, հայտնում է Աստուծո փրկարար տնօրինությունն ու հորդորում է հաշտվել Աստուծո հետ և հաղորդակից լինել Աստուծո երանական արքայության[1]։ Այդ կոչումից հետո մնում է, որ մարդ ինքը բանա յուր հոգու տեսողությունն ու լսողությունն և սիրով ընդունի Ս. Հոգուն յուր մեջ։ Մեղավորն, այդպիսի մի տենչ ու ձգտումն ունենալով, լույս է ստանում յուր մտքերի համար, և տեսնելով յուր մեղքերը, սկսում է թափ տալ յուրյանից մեղք գործելու ախորժակը։ Իսկական դարձը լինում է այն ժամանակ, երբ մարդ նախ` ապաշխարում է և ապա` դիմում դեպի Աստված և հավատքով զորանում։

Ապաշխարությունը զղջման հետևանքն է. ապաշխարությամբ մենք խնդրում ենք Ս. Հոգու օգնությունն, որով տեսնում ենք մեր մեղավորությունն ու առաքինական անզորությունն և ապա Աստուծո արդարությունն ու սրբությունը, այնուհետև ողբում ենք առաջինների վրա ու դիմում դեպի երկրորդը։ Ուրեմն ճշմարիտ ապաշխարողը պետք է ճանաչի ու խոստովանի յուր մեղքերը, որ դոքա անարժան ու դատապարտելի ապստամբություն են Աստուծո դեմ, սրտանց հեռանա դոցանից ոչ միայն իբրև չար հետևանք բերողներից, այլ գլխավորապես իբրև զզվելի և ինքնըստինքյան քստմնելի արարքներից և հետո միայն կատարյալ սիրով և անձկությամբ շնորհ ու թողություն աղաչե Աստուծուց[2]։ Այսպիսով, մեղավորը նախ պատրաստվում է և ապա աղաչանքով անցնում հավատքի շրջանն ու զորանում։ Հայտ է, որ ապաշխարողն ու հավատքով զորացողը վճռում է այլևս երբեք չդառնալ այդ մեղքերի մեջ, ապա թե ոչ` նշանակություն չի ունենալ յուր ապաշխարիլն ու փրկության չի հասցնիլ։ Բռնադատված զղջումն և ապաշխարությունն անօգուտ է բոլորովին, իսկական զղջումը մարդու ներքին համոզմունքից պետք է բղխի և ապաշխարության մեջ փայլի։ Իսկ եթե մարդ բռնադատվելով կամ ցույցի համար ապաշխարի, այդ միայն մի աննպատակ ձևականություն կլինի։ Ուստիև Աստված Հովել մարգարեի բերանով ասում է. «Դարձարուք առ իս յամենայն սրտէ ձերմէ, պահօք եւ լալով եւ կոծելով։ Պատառեցէք զսիրտ ձեր եւ մի զհանդերձս. եւ դարձարուք առ Տէր Աստուած ձեր» (Բ 12)։

Երբ մարդկանց դեմ հանցանք ենք գործում, դատավորի առաջ արդարանում ենք` միմիայն փոխարենը տուժելով, իսկ Աստուծո առաջ այդպես չէ. մենք ոչ մի բանով, ոչ մի գործով չենք կարող մեր արածի փոխարենը նորա առաջ անել և արդարանալ։ Ինչ էլ անենք, այդ ամենը չի կարող մի մեծ գործ նկատվիլ Աստուծո առաջ, այլ դորանով միմիայն մեր կամքն ու տրամադրությունն է չափվում և միայն ըստ մեր կամքին ու հավատքին է Աստված մեզ ներումն ու շնորհ անում։ Ուստիև Քրիստոս ասում է. «Դուք յորժամ առնիցէք զամենայն հրամայեալսն ձեզ, ասասջիք, թէ ծառայք անպիտան եմք, զոր պարտէաքն առնել` արարաք» (Ղուկ., ԺԷ 10)։ Մենք միայն մեր պարտքը պետք է ձգտենք կատարել և հավատքով խնդրենք, որ Քրիստոս յուր պատարագով մեր մեղաց թողության հատուցումը լինի։ Խոստովանելով մեր մեղքերն և ապաշխարելով` զգում ենք մեր ինքնարդարացման անզորությունն ու մեր անկումը և մեր հույսերը դնում ենք Քրիստոսի վրա, որպեսզի նա մեզ վերստին ընդունի իբրև մոլորյալ անառակ որդու ու զորացնե նորոգ կյանքի շնորհներով։ Այստեղից հետևում է, որ մեղավորը`

Նախ` պետք է սրտանց զղջա, զզվի յուր մեղքերից և վճռի վերստին չընկնել դոցա մեջ.

Երկրորդ` պետք է դիմե առ Աստված, խնդրե նորանից թողություն յուր անարժանության և շնորհ և օգնություն հայցե ճշմարիտ կյանք վարելու համար.

Եվ երրորդ` պետք է ձգտի օրըստօրե մաքրվիլ մեղքի հետքերից, ուղղե յուր մարմինն ըստ աստվածային պատվիրանաց, լսի Աստուծո բոլոր խոսքերը, շարունակ զարդարե յուր կենցաղը աստվածային առաքինություններով ու գործերով և այդպես միանա Քրիստոսի հետ, յուրացնե նորա շնորհած փրկությունն և ապրի նորանով[3]։

Ապաշխարության հիմնական սկզբունքն է մեղանչականության խոստովանությունը. եթե, ինչպես ասացինք, մեղավորը չխոստովանե, հանձն չառնե, չճանաչե ու չգիտակցե, որ ինքը մեղավոր է, նա զղջացած չէ և չի կարող թողություն ստանալ։ Մինչև անգամ Հին Ուխտում, որտեղ Քրիստոսի իսկական քավության ստվերն էր միայն, խոստովանությունը պարտավորիչ էր, որով միայն մեղավորները կարող էին զոհաբերել և թողություն ստանալ քահանայից[4]։ Սակայն քանի որ մարդկության փրկությունը միմիայն Քրիստոսով է, թողությունն ևս կարող էր լինել հավատացողի համար միմիայն հանուն Քրիստոսի։ Բայց որպեսզի հավատացողները ոչ միայն Աստուծո առաջ առանձնակի բանան յուրյանց սիրտն, այլև յուրյանց սիրտը թեթևացնելու և ուղղելու համար երկնավոր միջնորդ, աղոթող, ուսուցանող, մեղքի ճանաչողությունը զարթեցնող ու ճշմարիտ ապաշխարության ճանապարհ ևս ցույց տվող ունենան։ Քրիստոս նշանակեց նաև պաշտոնյաներ յուր համբառնալուց առաջ` ասելով յուր առաքյալներին. «Ամէն, ամէն ասեմ ձեզ, զոր կապիցէք յերկրի, եղիցի կապեալ յերկինս, եւ զոր արձակիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ յերկինս»։ «Փչեաց ի նոսա եւ ասէ. Առէք Հոգի Սուրբ, եթէ ումեք թողուցուք զմեղս, թողեալ լիցի նոցա, եթէ զուրուք ունիցիք, կալեալ լիցի»[5]։ Ուրեմն ինքն Քրիստոս, իսկական միջնորդ ու Փրկիչ լինելով մարդկության, պաշտոնյաներ նշանակեց, որ դոքա հանուն յուր թողություն տան դարձյալ հանուն յուր Աստուծո շնորհը խնդրողներին։ Հաշտության այս պաշտոնը ոչ միայն մի հասարակ խոստովանահայրություն է, այլև ապաշխարության քարոզչություն, ուսուցումն և առաջնորդություն դեպի ճշմարիտ կյանք ու հաշտություն Քրիստոսով Աստուծո հետ[6]։ Այս հոգևոր բժշկություն է, որ չի կարող իրագործվիլ, եթե մեղավորը մտերմություն չունենա յուր հոգևոր Հոր հետ և նորանից դեղ ու դարման չխնդրե, ինչպես լինում էր առաքյալների ժամանակ (Գործք, ԺԹ 18)։

Խոստովանությունը լինում է առանձնական, որ կատարյալ մտերմություն պահպանվի, և մեղավորը կարողանա յուր սիրտը բանալ Քրիստոսի պաշտոնյայի առաջ, իսկ երբ մեղավորի հանցանքը հրապարակական չափազանց ծանրակշիռ դեպք էր լինում, այն ժամանակ քրիստոնեական եկեղեցում հրապարակապես և՛ ապաշխարություն, և՛ խոստովանություն էր պահանջվում` ըստ Քրիստոսի վարդապետության[7]։ Այդ հրապարակական խոստովանության մինչև այժմ էլ մի գեղեցիկ օրինակն է Հայոց Եկեղեցում, որ քահանան նախքան պատարագ մատուցանելը թողություն է խնդրում ամենքից, որ ոչ ոքի հետ քեն ու խեթ չունենա` ըստ Քրիստոսի պատվիրանին[8], ըստ որում` շեշտում է. «Խոստովանիմ առաջի Աստուծոյ... եւ առաջի ձեր հարք եւ եղբարք, զամենայն մեղս, զորս գործեալ եմ...»։ Այս մի սքանչելի կարգ է, որով Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու անդամները իրար հետ հավասարվում, միանում են Աստուծո առաջ արդարություն գտնելու նկատմամբ։

Ապաշխարողները չեն կարող նախքան թողությամբ հանգստություն գտնելը պատարագի հաղորդության մերձենալ ու խաղաղություն խնդրել, վասնզի ինչպես տեսանք, նախ զղջումն և ապաշխարություն պետք է լինի և ապա առաքինության ճանապարհով հաղորդության արժանանալը։ Ուստիև նախքան հաղորդության բաշխումը սարկավագը երգում է սեղանից. «Մի ոք յերախայից, մի՛ ոք ի թերահաւատից եւ մի՛ ոք յապաշխարողաց եւ յանմաքրից մերձեսցի յաստուածային խորհուրդս»[9]. «Եւ որք ոչ էք կարողք հաղորդիլ աստուածային խորհրդոյս, առ դրունս ելէք եւ աղօթեցէք». Ապաշխարողները կարող էին լսել ժամերգություն, քարոզ, աղոթել Աստուծո, բայց ոչ հաղորդվիլ Քրիստոսի կենարար մարմնի և արյան, վասնզի Քրիստոս չի բնակվիլ մեղավոր սրտի ու հոգու մեջ մինչև նորա զղջալ ու դառնալը։ Մեղավորը գտնվում է ոչ թե Աստուծո հաղորդակցության ու նորա կենդանացուցիչ շնորհաց վայելման մեջ, այլ Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու դաստիարակության ու հովվության ներքո։ Ուստիև նա լսում է միմիայն Աստուծո խոսքն ու քարոզը` հետզհետե ուղղվելու ու կրթվելու համար և աղոթելով Աստուծուն` յուր այդ ապաշխարական ձգտման մեջ գթություն և օգնություն է հայցում նորանից[10]։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին, հավատքի ու խղճի ազատության սկզբունքը, ըստ Ավետարանին, պինդ պահելով[11], երբեք չէ դիմում յուր ուսուցչական գործում բռնի միջոցների և խույս է տալիս մարմնավոր ստիպմունքներից կամ պատժանման ապաշխարանքներ նշանակելուց. «Զի Աստուած զկամաւորն ընդունի յորդեգրութիւն»[12]։ Նա բռնադատության կատարելապես հակառակ է, վասնզի բռնադատված հավատքն ու առաքինությունն իբրև մի կեղծավորություն, որ միջոց է տալիս անարժանությամբ վայելելու աստվածապարգև շնորհներն, առավել դատապարտելի է, քան նույնիսկ անհավատությունը։ Դատաստանական գործի թուլությունը հին ժամանակ պատճառ եղավ, որ հոգևորականք հանձնառու եղան, ապաշխարական օրեր նշանակելով հանդերձ, երբեմն ծանր միջոցներ որոշել և այդպես ուղղել մեղավորներին ու չարագործներին, սակայն այժմ քանի որ կա օրինավոր դատաստան, որ տալիս է յուրաքանչյուրի արժանավոր հատուցումը, Եկեղեցին գործ ունի միմիայն հոգևորի հետ[13]. ապաշխարել պահանջում է յուրաքանչյուրից, ճանապարհը ցույց է տալիս և, Աստուծո պատվիրաններն ուղեցույց դնելով նոցա առաջ, իրագործելը թողնում է յուրաքանչյուրի խղճին։ Ճշմարիտ հավատացողն ու Եկեղեցուց չզատվողը կատարելապես կհետևի այդ ամենայն առաքինությանց, իսկ չհավատացողն, իբրև Քրիստոսի չհավատացող, արդեն իսկ դատապարտված է։ Քրիստոսի առաջին քարոզն էր. «Ապաշխարեցէք, զի մերձեալ է արքայութիւն երկնից». «Եթէ ոչ ապաշխարիցէք, ամենեքին նոյնպէս կորնչիցիք»[14]. ճշմարիտ քրիստոնյան էլ ձգտում է դեպի առաքինություն, սակայն միշտ յուր անցյալ սխալներն և անհաջողությանց պատճառները քավելով և այնպես հառաջադիմելով։ Սխալական է և մեղանչական է մարդ յուր գործունեության մեջ, ըստ որում, նա միայն չէ հառաջադիմում, որ յուր սխալանքն ու մեղքերը չէ քավում, սրբվում օրըստօրե և զորանում հավատքով ու Ս. Հոգու շնորհներով։ Ապաշխարության այս ս. խորհուրդն է, որ Ս. Հոգու ընդունակ է դարձնում մեր սիրտն ու նորանով դեպի նոր կյանք ու գործունեություն է զինավառում։

Սակայն Հայոց Եկեղեցին էլ չի կարող յուր սրբության դեմ մեղանչել, ըստ որում յուր դաստիարակչության չհնազանդվողին չի կարող ընդունել յուր մեջ և աստվածային շնորհները մատակարարել նորան. այդ է հրամայում Քրիստոս. «Մի տայք զսրբութիւն շանց եւ մի՛ արկանէք զմարգարիտս ձեր առաջի խոզաց, զի մի առ ոտն կոխեսցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն զձեզ» (Մատթ., Է 6). շուն է կոչում անսուրբ և անզգա, իսկ խոզ` կեղտոտ ու մարմնաբոյծ մարդկանց։ Նմանապես հրամայում է ս. առաքյալը. «Բայց արդ գրեցի չխառնակել, եթէ ոք եղբայր անուանեալ կամ պոռնիկ իցէ, կամ կռապարիշտ, կամ ագահ, կամ բամբասող, կամ արբեցող, կամ յափշտակող, ընդ այնպիսումն եւ հաց մի ուտել»։ Այսինքն` այն հավատակից եղբայրն, որ անարգելով յուր հավատքը` վերստին ընկնում է հեթանոսական ախտերի մեջ, մերժվելով պետք է մերժվի Եկեղեցուց և նորա հավատարիմ անդամների բարեկամությունից, որպեսզի չզորանա չարության օրինակն ու փակվի հավատացյալների գայթակղության ճանապարհը[15]։ Թույլ տալ չարության հառաջ գնալ և անտարբեր աչքով նայել, երբ սրբությունն է անարգվում, և հավատքը ոտնակոխ լինում հրապարակով, վերջապես ազատ թողնել, որ սրբապիղծ մարդիկ առանց որևիցե սրբազգացության հավասար տեղ բռնեն սրբության առաջ ոչ ա՛յլ ինչ է նշանակում, եթե ոչ` կատարելապես անձամբ իսկ թերահավատ և անհավատ գտնվել ու դատապարտվել իբրև կեղծավոր ու ճշմարտության աննախանձախնդիր[16]։ «Զի քրիստոնեայք նոքա են, որք զհրամանն Քրիստոսի պահեն եւ առնեն հանապազ»98*,ասում է Ս. Հովհան Մանդակունին։

Այսպիսի դեպքում եկեղեցու պաշտոնյան դիմում է յուր դաստիարակչական հնարներին. նա նախապես քարոզում է և հանդիմանում, ապաշխարանքի ենթարկելով այդպիսի մարդուն և առժամանակ զրկելով հաղորդության ս. խորհուրդից, ըստ հրամանին. «Քանզի եւ ձեզ աններելի տանջանք են, եթէ զչարիս ուրուք գիտիցէք, եւ նա եկեալ յանդգնեսցի ի ս. մարմինն Քրիստոսի, եւ ակնածիցես ինչ խրատել, մերժել եւ յանդիմանել։ Այլ վասն ծուլութեան եւ ակնառութեան զսուրբ մարմինն Քրիստոսի անօրինաց եւ անարժանից բաշխիցէք, եւ որպէս շանց եւ խոզից ընկենուցուք, եւ քանի՜ պատժոց եւ աններելի տանջանք մատնիցիք, որք մատնիչք եւ պարտականք տէրունական մարմնոյս եղերուք»99*, ասում է Ս. Հովհան Մանդակունին (169)։ Ուրեմն քահանայի պարտավորությունն է չձգել յուրյան հավատացած սրբությունն այդպիսի անուղղա անարգողի առաջ, այլ մերժել, հանդիմանել ու խրատել և դաստիարակել։ Բայց երբ անարգողը չէ հնազանդվում և հայտնապես ելնում է հակառակ նորան և յուր Եկեղեցու հավատքն ու սրբությունը մերժում, այդպիսին արդեն նզովվում է, այսինքն` վերջնականապես կտրվում է Եկեղեցու անդամակցությունից` ըստ Քրիստոսի և առաքելական հրամանին. «Յառնէ հերձուածողէ յետ միանգամ եւ երկիցս խրատելոյ` հրաժարեսջիր. գիտասջիր, զի թիւրեալ է այնպիսին, եւ մեղանչէ անձամբ զանձն դատապարտեա»։ Ըստ որում, Քրիստոս պատվիրում է նախ` առանձին, երկու վկայով և ապա եկեղեցու առաջ յանդիմանել, և եթե չդառնա, հեռանալ նորանից ու «հեթանոս և մաքսավոր» համարել[17]։ Այդպես վարվում էին և առաքյալները[18], բանադրելով ու դնելով այդպիսիներին Աստուծո ընդհանուր նախախնամության տակ կամ թե բացասական նախապատրաստության մեջ։

Նզովելով դոցա` Եկեղեցին նպատակ ունի` նախ այդ վերջին միջոցով ուղղելու մոլորվածին[19], և երկրորդ` հավատացյալներին զգույշ և ազատ պահելու գայթակղությունից և վատ օրինակից։ Այդպիսիները կոչվում են Քրիստոոսի թշնամիք, որոնց համար ասում է Ս. Հովհան Մանդակունին. «Այնպիսին եթէ եղբայր իսկ իցէ եւ կամ քոյր, կամ որդի, կամ դուստր, նզովեսցի եւ մերժեսցի ի սիրոյն եւ ի խնամոյն եւ ի բարեկամութենէ, եւ ընդ այնպիսումն եւ հաց մի ուտեր», «զի չէ պարտ թշնամեաց Աստուծոյ բարեկամ լինել»։ Չէ՞ որ, ավելացնում է սուրբ հայրը, կեղտոտ զգեստով մարդու հետ եթե շփվիք` կկեղտոտվիք, այդպիսիների հետ բարեկամություն չենք անում, հապա ինչպե՞ս կարելի է հոգով անսուրբների հետ բարեկամություն անել։ «Եւ արդ զայս ամենայն իմացեալ ի բաց եղիցուք ի բարեկամութենէ Հրէից եւ հեթանոսաց եւ հերձուածողաց...»`[20] սահմանափակելով մեր հարաբերությունները հեռավորագույն սահմանի մեջ` ըստ ժամանակի հանգամանաց։

Շատ հաճախ է պատահում, որ մարդիկ, այս վերջին ուղղիչ խրատին ենթարկվելով,[21] կամ կյանքում և կամ մահճում զղջում են, և թողություն ստանալով նույն քահանայից, արժանանում են քրիստոնեավայել թաղման, իսկ եթե համառելով ու հարատևելով յուրյանց անհավատության և անվայելչության մեջ մեռնում են, գեթ բացասականապես զգաստացնում են ուրիշներին, ըստ որում և հավատքով պարկեշտացողները չեն գայթակղվում և տեսնում են, որ Աստուծո շնորհները միմիայն հավատքով և վայելուչ կյանքով կարելի է ընդունել[22]։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին, հավատարիմ մնալով յուր սրբության, վարվում է յուր որդիների հետ նաև իբրև որդեգորով ծնող, տալով յուր հանցավոր որդուն ամենայն թեթևություն` միայն թե սրտանց զղջալու և ազատապես քրիստոնեական կյանք վարելու համար։ Նորա սկզբունքն է. «Եթէ իցեն մեղքն իբրեւ զձանձախարիթ անլուանալի սեւութեամբ` իբրեւ զձիւն սպիտակասցին եւ եթէ իցեն արեամբ չափ որպէս զներկած որդան ի գոյն կարմրութեան անելանելի, իբրեւ զասր սրբեսցին»[23]։ Ուստիև մեր մեղրաշուրթն ս. հայրն հրամայում է[24]. «Մի երկնչիր ի մեղաց բազմութենէ մտանել յապաշխարութիւն, միայն անկիր առ Աստուած, չէ դատաւոր, այլ բժիշկ, չէ դահիճ սպանող, այլ հայր գորովագին։ Ընդ առաջ քո ելանէ որպէս անառակ որդւոյն, զպարանոցաւ քո անկանի, որ դարձարդ յապաշխարութիւն, յաչս առ բերան համբուրէ զքեզ հայրն երկնաւոր, զպատմուճան առաջինն անմեղութեան հրամայէ զգեցուցանել քեզ. կօշկաւն ի միւս անգամ թիւնիցն թշնամւոյն ամրացուցանէ զքեզ։ Պատարագաւն ի մարմնոյ Որդւոյն Աստուծոյ կերակրիս. ընդ քեզ վայելեն ընտիր ծառայքն ի պատարագէն, եւ սուրբք ամենայն երգեն եւ պարեն ի դառնալ յանառակութենէդ քումմէ»։

Ոչ մի ծանրություն, ոչ մի դժվարություն, այլ միայն զղջալ, հավատքով զինվիլ և այդ հավատքի համաձայն կյանք վարել[25]։ Ահա այս է պահանջում Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին յուր հավատացյալից, որ ազատապես կամենում է կրթվիլ նորա գրկում. և այն ժամանակ այդպիսի հավատացյալը կստանա նորանից ամենայն շնորհ ու բարիքներ լիառատ ու ձրիապես` թե՛ այս և թե՛ հանդերձյալ կյանքի բարեզարդության համար։

Հռովմեական եկեղեցին, ուժ տալով հոգևորականների ինքնուրույն ու շահադիտական իշխանության, ապաշխարությունը ծառայեցնում է այդ նպատակին։ Այս խորհրդի երրորդ կողմն է նա «համարում հատուցումն թշնամանացն Աստուծոյ, որ ի մեղաց»։ Հռովմեականաց կարծիքով ապաշխարանքն ոչ թե ուղղիչ և բարեզարդիչ միջոց է, որ նշանակում է քահանան դաստիարակչական նպատակով, այլ պատիժ է, որ մեղավորը դեռ պետք է կրե և բավականություն տա Աստուծո անպատված արդարության։ Նոքա պահանջում են այս հատուցումը, ասելով, որ թեև Քրիստոս փրկել է ամենքին հավիտենական պատժից, սակայն նա չէ ազատում ժամանակավոր պատիժներից, ինչպիսիք են` վիշտ, անհաջողություն, հիվանդություն ու մահ. ապաշխարությամբ մեղավորները չեն ազատվում այդ ամենից, այլ միայն հավիտենական պատժից են թողություն ստանում, ըստ որում և որոշում են, որ ներողություն է «ներումն ժամանակաւոր պատժոց, որ յետ թողութեան մեղաց եւ յաւիտենական պատուհասի մնայ քաւելի»։ Իսկ հանդերձյալում մեղավորը տանջանք է կրում իբրև պատիժ «քավարանի» մեջ ու սրբվում։ Ուստի քահանան նշանակում է զանազան հատուցումներ, որոնք մեղավորը կարող է կա՛մ ինքը վճարել կա՛մ այլոց միջոցով կհատուցանե ու կյուրացնե Քրիստոսի ու նորա սուրբերի «ավելացուկ վաստակները»։ Այս հատուցումը կարելի է տալ թողության թղթերով (Ինդուլգենցիա)։ Հատուցումն չտվողները հանդերձյալում կընկնեն «քավարանի» մեջ ու կկրեն յուրյանց պատիժը։ Հռովմեականք այս մոլորությունը հիմնում են Հին Կտակարանի մի քանի անհամապատասխան օրինակների վրա, որոնք են` Ծննդ. Գ 17-18. Իմաստ., Ժ 121. Թվոց, Ի 11-12, 24. Բ 0րենք ԼԲ 49-51. Բ Թագ., ԺԲ 13-14. և Մատթ., Գ 7-8։

Սակայն Հռովմեական եկեղեցին ինքը շատ անգամ հատուցումն չէ նշանակում, զորօրինակ` նորադարձներին, և ընկնում է հակասության մեջ, մինչդեռ պետք է թե՛ ամենքին, թե՛ ամենայն մեղքի համար և թե՛ յուրաքանչյուր մեղքի ճիշտ համեմատ հատուցումն նշանակեր։ Պատիժ տալիս էր միմիայն Հին Ուխտի օրենքն, իսկ Քրիստոս ծանր լուծ չդրավ մեղավորի վրա, այլ թողնում էր ամենայն հավատացողի մեղքն առանց պատժի, այդպես վարվեց նա ամեն ժամանակ, և ուրեմն հռովմեականաց ապացույցները ոչ մի ուժ չունին Քրիստոսի առաջ։ Մինչև անգամ Հովհաննես Մկրտիչը ոչ թե ապաշխարական պատիժ էր նշանակում, այլ միայն բարի գործեր` իբրև արտահայտություն ճշմարիտ զղջման։ Ուստիև Քրիստոնեական եկեղեցին երբեք ապաշխարանքը հատուցումն չէ համարել, այլ միայն դաստիարակիչ և արդարության վարժություն, ինչպես տեսնում ենք ժողովական կանոններից և ս. հայրերի գրվածներից, որոնք ապաշխարանքը միայն հաստատություն են համարում զղջման և զղջման են առաջնակարգ տեղ տալիս։ Հին Ուխտում օրինաց տակ մեղավորին պատժում էին ծանրապես (Ել., ԾԳ 5), իսկ Քրիստոս, գալով աշխարհ, բոլոր մեղքերից ազատեց հավատացող մեղավորին ու փրկեց յուր սեփական չարչարանքով և արյամբ, ինչպես ասում է առաքյալը (Հռ., Գ 25. Եբր., Է 23-25)։ Ուրեմն հռովմեականք, ընկնելով հակավետարանական մոլորության մեջ, պետք է ընդունին նաև, որ կա՛մ Քրիստոսի չարչարանքն ու մահն է մեր փրկության համար անբավարար, և կա՛մ Աստված միևնույն մեղքի համար երկու անգամ է բավարարություն ստանում` մեկ Քրիստոսից ու մեկ էլ մեղավորից։ Իսկ այս մի ծայրահեղ մոլորություն է։

Հատուցման մոլորությունից հռովմեականք հանել են և մի երկրորդ մոլորություն, այն է, որ Հռովմա քահանայապետը կարող է, այսպես ասած, թեթևացնել մեղավորի պատիժն յուր ներումով կամ բոլորովին թողնել` շնորհելով նորա հատուցման փոխարենը «յանսպառ գանձուց վաստակոց Քրիստոսի եւ սրբոց` աւանդելոց յեկեղեցւոջ», որի մասին խոսեցանք նախընթացում։ Այդ նա կարող է անել, երբ մեղավորը կատարած լինի որոշ պահանջներ, ինչպես` կարդալով նշանակած աղոթքներ, եկեղեցական որոշ արարողությանց ներկա գտնվելով, որոշ օրեր հաղորդվելով, ուխտի գնալով որոշ սրբոց ու նոցա մասունքներին և այլն, և այլն։ Այդ ժամանակ Հռովմա հայրապետը տալիս է թողության թուղթ, ըստ որում, այդպիսի թղթեր տալիս է թե՛ կենդանիների, թե՛ մեռելների և թե՛ ներկա ու ապագա մեղքերի համար, ըստ որում, և ոչ միայն փողով ծախում է այդ թղթերն, այլև յուր աթոռակալության ու տարեդարձի տոներին յուր ապարանքի պատշգամբից շաղ է տալիս ժողովրդի վրա` իբրև ողորմություն աղքատաց[26]։ Եվ այս ամենն արդարացնում են հռովմեականք` հիմնվելով այն խոսքերի վրա, որոնք ասել է Քրիստոս յուր առաքյալներին ու հետո կատարել[27]։

Մենք արդեն գիտենք, որ Քրիստոս իրավունք տվավ բոլոր առաքյալներին ու նոցա հաջորդներին` թողնել դարձողի և ապաշխարողի մեղքերը. գիտենք, որ այդ կատարվում է միմիայն Քրիստոսի չարչարանաց վաստակով, ու նորա սրբերը այլոց համար ավելորդ վաստակ չունին, այլ միայն բարեխոս են, ուստիև եկեղեցին չունի սուրբերի վաստակոց գանձարան։ Հարկ չկա բացատրելու, որ քահանայապետներն իրավունք չունին մեռյալների մեղքերը թողնելու, ըստ որում, Քրիստոս ոչ մի այդպիսի իր ավունք չէ տվել եկեղեցական պաշտոնյաներին, և մեղավորն, ինչպես տեսանք, թողություն կգտնե միմիայն զղջմամբ և Աստուծո նվիրվելով և ոչ քահանայապետի կամայականությամբ։ Եվ այս կամայականությունը չպետք է խառնել այն ժամանակի դեպքերի հետ, երբ Պողոս առաքյալը (Բ Կոր., Բ 6-7), նորանից հետո և եկեղեցական հայրերը, տեսնելով մեղավորի ապաշխարանքի տակ ճնշվիլ զղջալը, վերցնում էին ապաշխարանքը և նորան արդեն ուղղության ճանապարհի վրա ճանաչում։ Այստեղ մեղավորի զղջումն է դեր խաղում և ոչ թե ավելորդ վաստակն ու մեղսագինը, ըստ որում, երբեմն էլ ապաշխարանքը ծանրացնում էին, եթե մեղավորը թեթև ապաշխարանքով չէր ուղղվում։ Ուրեմն Հռովմեական եկեղեցին ոչ միայն չարությամբ ձեռք բերած փողն Աստուծո առաջ ողորմություն է դարձնում, որ դատապարտվում է Հին Ուխտում անգամ (Բ 0ր., ԻԳ 18. Մատթ., ԻԷ 6), ապաշխարողին էլ ոչ միայն այն հարուստի դրության մեջ է դնում, որի մասին ասված է, թե հարստության վրա վստահանալով` Աստուծո արքայության մեջ տեղ չեն գտնիլ (Մարկ., Ժ 2324), այլև սիմոնական մոլորությամբ վաճառում է Ս. Հոգու շնորհ թողությունը (Գործք, Ը 18-24. Հովհ., Ի 22-23)։ Մեղքի գինն ընդունել և վարձ դարձնել Քրիստոսի պատարագի հաշտության ամենասոսկալի ոճրագործությունն է։ Իսկ այս խաբեական գործը հառաջ տանելու համար հռովմեականք հնարել են այսպես կոչված` «առունկնճառ» (confessio oris) խոստովանություն, որով քահանան իրավաբանական կարգով առանց անձին տեսնելու հատուցման կարգադրություններ է անում և յուր խցի մի փոքր ծակովը հայտնում դուրսը եկեղեցում նստած խոստովանողի դատաստանը։

Բողոքականք, մերժելով հռովմեականաց բռնակալական ոգին, ապաշխարության ս. խորհուրդն ևս մերժեցին, թեև սկզբում տատամսում էին այդպես վարվելու և միմիայն թեթևացրին այդ։ Այդ մոլորությունը ծագել է իսկապես վերոհիշյալ հակահոգևոր ական ուղղությունից, երբ նոքա, տրամադրվելով հակառակ փաստեր գտնելու, սխալ կարծիք կազմեցին, որ իբր թե առաքյալների ժամանակ այդ խորհուրդը չէ եղած։ Սակայն այս ակներև մոլորությունը հերքվում է ոչ միայն Քրիստոսի վերոհիշյալ պատվերներով և օրինակով (Հովհ., Ի 21-23. Մարկ., Բ 7-11), այլև նույնիսկ առաքյալների գործածով, ըստ որում, Պողոս առաքյալը մի մեղավորի մատնում է սատանային «ի սատակումն մարմնոյ, զի ոգին ապրեսցի յաւուրն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի» (Ա Կոր., Ե 5)։ Մեղավորները գալիս էին, խոստովանում յուրյանց մեղքերը առաքյալների առաջ (Գործք, ԺԹ 14-20), ուստիև Հակովբոս առաքյալը հրամայում է ամենքին. «Խոստովան եղերուք միմեանց զմեղս, եւ աղօթս արարէք ի վերայ միմեանց, որպէս զի բժշկեսջիք, քանզի յոյժ զօրաւոր են աղօթք արդարոց յօգնականութիւն» (Ե 16)։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին, հավատարիմ մնալով առաքելական կարգին, որով ապաշխարությունը հիմնական և առաջին քայլն է դեպի փրկություն, ոչ մի կերպ չէ շեղվում Ս. Գրքի գծած ճանապարհից։ Ըստ որում, նորա հայրապետադիր սկզբունքն է. «Ճշմարիտ դարձն միայն եւ ուղիղ խոստովանութիւնն բաւական են ի փրկութիւն եւ յարդարութիւն»[28]։ Այդ դարձն ու խոստովանությունը պետք է կատարենք այստեղ` քանի կենդանի ենք ու մեր ձեռքերումն է մեր մեղանչական ձգտմանց գործիք և վառող մարմինը, և քանի որ դեռևս մեր մեղքը չէ բարդվել օրըստօրյա մեղանչումներով. «Զի զոր սակաւն համարիս, եւ ոչ փութաս ապաշխարել, նովին կորուսանէ (սատանայ)»[29]. և «Զի որ միով ինչ պատուիրանացն Աստուծոյ գթիցէ, եղեւ ամենայն օրինացն պարտապան»[30]։ Ըստ որում և ապաշխարելով կարող ենք քավել մեր մեղքերը Քրիստոսի ճշմարիտ քավարանում, այն է` մեր Եկեղեցում։

Բայց ասացինք, որ «ապաշխարութիւն է ստգտանելն զինքն եւ հրաժարել ի վնասակարացն եւ ի չար ցանկութեանցն։ Եւ փոխանակ միոյ-միոյ չարեացն` զարդարութիւն ընդդէմ դնել, զի խափանեսցէ զմեղսն»[31]։ Ուրեմն ինչպե՞ս պետք է կատարվի այդ խորհուր դը։

Ապաշխարությունը պետք է բղխի մարդու հոգուց և երկու ճանապարհ բանա նորա համար` մեկ դեպի Աստված և մեկ դեպի յուր անձը` պահքով[32]։ Ահա այն երկու ճանապարհներն[33], որոնք միակ են և որոշված են նույնիսկ Քրիստոսից։

Աղոթքով մենք մեր սիրտը վերուղղում ենք դեպի Աստված, և նորա հայտնությամբ ու կամքի ուսումնասիրության նվիրվելով, նորա օգնությունն ու խնամքն ենք խնդրում աստվածավայելուչ կյանքի վերահաստատության համար։ Այս մասին արդեն խոսել ենք նախընթացում։ Իսկ պահքով, այսինքն` պահելով մեր անձը աշխարհային հրապույրներից, հրապուրական գրգիռներից և չարահակում ընթացքից, քավում, պատրաստում ենք մեզ ընդունարան լինել Աստուծո օգնականության։ Ըստ որում, «կարճեն զանձինս ի կերակրոց, զի զսրբութիւնն, զոր ի մտի եդին պահել դիւրաւ պահիցեն», ասում է Եզնիկը (286)։ Պահքը սկսվում է նույնիսկ ուտելու, խմելու պահպանությունից, «զի որովայնք թանձրացեալք խորհուրդս սուրբս ոչ ծնանին, այլ պահել պատեն ընդ պատրուակաւ զգայութիւնս մարմնոյն։ Եւ որք որովայնին ծառայեն, անհնար է լինել հաւատարիմ ծառայ Աստուծոյ»[34]։ Ուստիև Ադամին հրամայված պահքը սկսվեց պտղարգելությամբ, որ պահելով նա կարող էր ցույց տալ յուր տիրական վերաբերմունքը դեպի աշխարհն ու նորա հրապույրը` նվիրվելով Աստուծուն ու նորա խոսքին։ Եվ մենք տեսնում ենք, որ այդպես են պահում ոչ միայն Մովսեսը, Եղիան, Դանիելն և այլ մարգարեք և աստվածպաշտներն[35], այլ նույն ինքն Քրիստոս (Մատթ., Դ 1-11). «Զի սուրբքն առաջինք, յորժամ կամէին մերձենալ առ Աստուած, յառաջ պահօքն մաքրէին, եւ ապա առ մաքուրն մերձենային եւ աստուածատեսք լինէին»101*, ասում է Ս. Հովհան Մանդակունին։

Սակայն ուտելուց պահելը չէ միայն, որ պահք է. «Զի ոչ է արքայութիւն Աստուծոյ կերակուր եւ ըմպելի, այլ արդարութիւն եւ խաղաղութիւն, եւ խնդութիւն ի Հոգին Սուրբ»` ըստ առաքյալի ամփոփ արտահայտության[36]։ Պահք է և բերանի պահելը անվայելուչ խոսքերից, մտքի պահելը անհարմար մտածողությունից, ականջը` չարի լսողությունից, ոտքը` չար ընթացքից, թեև ուտել խմելը առաջին տեղն են բռնում, զի այդոնցով է զորանում մարդու մարմնավոր ցանկությանց ու կրքերի հղփությունը։ Բայց իհարկե այդ մի կողմն է, իսկ պահքի ամբողջությունը բոլոր զգայարանների պահպանությունն է. լոկ մեկն ու մեկի պահպանությունը չի կարող նպատակի հասցնել։ «Զի այսպիսի պահքն ոչ սրբեն եւ արդարացուցանեն, այլ պղծեն եւ կորուսանեն։ Բայց եթէ կերակրովք իսկ պարկեշտանայցէ, եւ այլով անդամօքն ոչ պահեսցէ, ի զուր եւ ընդ վայր ջանայ»։ Այդպիսի պահողը կեղծավորում է, ուստիև պատժի է արժանի, «զի զամենագէտն Աստուած անգէտ համարեցաւ չարաչար կրօնիցն կեղծաւորութեամբ»[37]։

Պահել բոլոր զգայարանքներն Աստուծո պատվիրանին հակառակ ընթացքից` այս դեռևս պահքի բացասական կողմն է, որով բացասականապես աշխատում ենք չորացնել մեր մեջ ամբարտավանությունը, նախանձը, բարկությունը, ծուլությունը, ագահությունը, որկրամոլությունն ու բղջախոհությունը։ Մինչդեռ այս յոթը մեղքերը չի կարելի միմիայն բացասական ներգործությամբ ապաքինել և ամոքել։ Անհրաժեշտ է նաև դրական ներգործություն` դնելով յուրաքանչյուր մեղքի յոթը առաքինության զորացում, որով պետք է պարարտանա չորացրած մեղքերի ցանկությունից երաշտացած հոգին։ Այդ առաքինություններն են` հավատք, հույս, սեր, արիություն, խոհեմություն, արդարություն ու ողջախոհություն։ Եվ եթե ամփոփենք ս. հայրերի այս երկու դասակարգությունը, կտեսնենք, որ բացասականապես պետք է մեզ պահենք չարությունից մեր բոլոր զգայարանքներով և դրականապես մտնենք բարի գործունեության մեջ թե՛ առ մեր անձն ու թե՛ առ մեր ընկերը[38]։ Դեպի մեր անձն այն է, որ պետք է աշխատենք ցամաքեցնել չար հակումներն ու զորացնել բարին, իսկ առ այլս պետք է աշխատենք տիրապես բարերար լինել և բարության մշակ` ըստ չափ ու կարողության[39]։ Հետևաբար և թե՛ բացասականապես ու թե՛ դրականապես կարող է պահք պահել յուրաքանչյուր ոք այնպես և այնքան, ինչպես և որքան անհրաժեշտ է յուր չար ցանկությանց ամոքման ու յուր առաքինությանց բարվոքման համար առանց ինքնախաբության և կեղծավորության[40]։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին չափով-կշռով պարտավորություններ չի կարող սահմանել յուրաքանչյուրի համար և ելնել առաքելական պողոտայից` ըստ Հռովմեական մոլորության։ Պահքի թե՛ դրական ու թե՛ բացասական կողմն այն ժամանակ կարե արդյունավոր լինել, եթե միայն ի սրտե լինի և ըստ կարողության չափին։ Եվ որպեսզի յուրաքանչյուր հայ հիշե նաև յուր մեղաց ապաշխարությունն և առաքինական պատերազմը, դրված են պահքի օրեր և շաբաթներ ի հուշ և ի հիշատակ և ի օրինակ քրիստոնեական պահքի և առաքինությանց հանդեսների։ Չարի թոթափելն և ճշմարտությամբ սպառազինվիլը անհրաժեշտ է երբեք չմոռանալ (Եփ., Զ 10-19)։ Այս երկու կողմը գեղեցկապես արտահայտում է Ս. Հովհան Մանդակունին. «Այլ պարտ է մանաւանդ յաւուրս պահոցն, զոր յորովայնէդ արգելուս, աղքատաց ընձեռել զայն, զի դու քաղցիցես, եւ քաղցեալն յագեսցի, եւ մեղք քո քաւեսցի»։ Անշուշտ աղքատաց հագեցնելը ոչ թե լոկ որովայնի համար է, այլ մանավանդ հոգևոր է, այսինքն` այն ամենը, ինչ որ ծառայում է կարոտ ընկերի, ժողովրդի կամ Եկեղեցու բարեզարդության, լուսավորության ու հառաջադիմության։ Իսկ եթե չքավոր ես, դորա համար Ս. Հովհան Մանդակունին գրում է. «Հան եւ դու պտուղ ի քոց անդամոց, քանզի յաչաց պտուղ է`կուրին յառաջնորդել եւ հանել ի դիւր. յոտից պտուղ է կաղին ցուպ մտանել, եւ զհարկ ոտիցն նորա հարկանել. ի ձեռաց պտուղ է անդամալուծին առաջնորդել եւ գօսացելոյն օգնել. ի լեզուէ պտուղ է զմոլորեալն ուսուցանել, զտարտամեալն սփոփել. ի լսելեաց պտուղ է լսել վաղվաղակի եղբօրն հրամանի եւ խոնարհութեամբ կամաց նորա հնազանդիլ։ Արդ, զայս ամենայն ողորմութիւն առանց ոսկւոյ ամենեցուն մարդ է բաշխել եւ վարձս առաւել ընդունել, քան յընչիցն ողորմութենէն»103*։

Ապաշխարելուց հետո հավատացյալը գալիս է խոստովանում յուր մեղքերը քահանային և ձրի թողություն ստանում[41]։ Եթե խոստովանությունն անձնական կամ առանձնական մեղաց համար է, քահանան, ըստ կարևորության, հարկավոր խրատներ է տալիս և Աստուծո պարգևած իրավամբ, բայց հանուն Հիսուսի Քրիստոսի թողություն շնորհում։ Միայն թե այնուհետև քահանան դարձյալ ներշնչում է նորա մեջ. «Եւ դարձեալ տամ զքեզ ի խորհուրդս ս. Եկեղեցւոյ, զի զոր ինչ գործիցես բարիս, եղիցի քեզ ի բարեգործութիւն եւ ի փառս հանդերձեալ կենացն»։ Այսպիսի մի վեհ խորհուրդ է պարունակում Ս. Գրիգոր Լուսավորչի արտասանած «Ողորմեսցին»[42]։

Բայց երբ մեղավորը հրապարակապես մեղանչել է և եղբայրն երին գայթակղություն պատճառել, հրապարակապես ևս ապաշխարում է թե՛ ուղղվելու և թե՛ գայթակղությունը վերացնելով` վերստին վերականգնելու յուր եղբայրական անդամակցությունը Եկեղեցում։ Ապաշխարության այս կարգով դարձողը նախ սկսում է յուր դարձի խոստովանությունը նույնիսկ գավթից և յոթը սաղմոսով ներկայացնում է, թե ինչպիսի հոգևոր վիճակում է գտնվում (Սաղմ., ԽԱ, ԾԶ, ՀԶ, ՃԼԷ, ՃԻԲ, ԼԷ, ՃԻԱ)։ Ապա քահանան աղոթում է Աստուծո` սրբել նորան ու Ս. Հոգու տաճար դարձնել, ըստ որում և կարդում է Հին ու Նոր Ուխտից Աստուծո այն խոսքերն, որոնք հաստատում են դարձող մեղավորի մեղաց քավությունն ու ավետիքը[43]։ Հետո լսելով քավության երանությունը (Սաղմ. ԼԱ) և անառակ որդու առակով Աստուծո գթության ձայնը` մտնում է եկեղեցի, ըստ որում և քահանան խառնում է նորան «ի լուսեղէն երամս արդարոցն, եւ ջահազգեստեալ զձեզ` նորափետուր զարդարեսցէ»։ Ապաշխարության այս երկրորդ մասը կատարվում է նախ` քահանայի` «Հրաժարիմքը» երիցս ասել և հետո` Հավատամքը դավանել տալով, ի վերջո կարդացվում են Ս. Գրքից աստվածային թողության խոսքերը, հնազանդության, խոնարհության և Աստուծո խնամածության սաղմոսներն և Աստուծո ուրախությունը դարձողի վրա։ Ըստ որում և քահանան աղոթելով առ Աստված` ընդունել դարձողին յուր պահպանության տակ, հանդիսապես բարեմաղթում է նորա մարմնի զգայարանքներին և անդամներին դեպի բարի գործունեություն։

Ապաշխարության թողություն ստանալուց հետո հավատացյալը դիմում է Քրիստոսի մեղսաքավիչ ու կենդանարար մարմնի և արյան հաղորդության, որով նա զինվում ու զինավառվում է ճշմարիտ պատերազմի ընթացքը վերսկսելու համար։ Ըստ որում և թե՛ ապաշխարության, թե՛ հաղորդության և թե՛ առհասարակ ս. խորհուրդների կատարման համար բացարձակապես արգելվում է հոգևորականին վարձատրություն պահանջել, այնպես որ հաղորդադրամ ու խոստովանադրամ առնող քահանաների մասին Ս. Գրիգոր Տաթևացին ասում է, թե[44] «դատաստան ընդունելոց են անձանց իւրեանց ի մեծի ատենին Քրիստոսի»։

Այսպիսով, ապաշխարության բոլոր կարգի ուղղությունն է` նախ զղջումն հառաջ բերել մեղավորի մեջ. երկրորդ` թողություն և քավություն խնդրել Աստուծուց. երրորդ` քավության հավաստիք տալ դարձողին. չորրորդ` խոստումն ստանալ նորանից հեռու լինելու մեղքից և հավատարիմ լինելու Աստուծո եկեղեցուն և միաբանության. և վերջապես հինգերորդ` Աստուծո զինավառությունը բարեմաղթել նորան ի նոր գործունեություն. որ և լրանում է ս. հաղորդությամբ և միաբան եղբայրների ուրախակցությամբ հանդիսապես։

Ապաշխարողի զղջման արտահայտություն է այն գեղեցիկ խոստովանությունն, որ հայտնի է «մեղայ» անունով և ներկայացնում է ամեն տեսակ մեղքերի գիտակցական զղջումն ու զզվանք այլևս չգործելու համար։ Այդտեղ դարձողը նախ` 1. խոստովանում է, որ ինքը Աստուծո առաջ ըստ ամենայնի մեղավոր է, ապա` 2. թվում է յուր հոգևոր մեղքերը. 3. մտքի չար գործերը. 4.մարմնի չար հակումները. 5. լեզվի պատվիրանազանցությունք. 6. ձեռքի չարագործությունք. 7. յոթը մեղաց համեմատ մարմնավոր ձգտումները[45]. 8. թվում է յոթը մահացու մեղքերը. 9. Ամփոփում է յուր վերաբերմունքը դեպի Աստուծո հրաժարելիք ու հանձնառական (բացասական ու դրական) պատվիրաններն և զգալով ի սիրտ և ի հոգի յուր անօգնականությունը` թողություն է խնդրում Քրիստոսից յուր պաշտոնյայի միջոցով[46]։

Ահա ապաշխարության այս սուրբ խորհուրդը Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում, ըստ ամենայնի, համապատասխանում է Ավետարանի սկզբանց և ուղղվում է ոչ միայն առ քավություն և վերականգնումն մեղավորի, այլև առ հավաստիացումն, որ ճշմարիտ զղջացողը վերստին դառնում է Աստուծո որդին և Քրիստոսի սիրելի եղբայրն ու հանդերձյալի ժառանգակիցը։

« ԽԲ. Բ. Դրոշմ   |   ԽԴ. Դ. Հաղորդություն »
© Gratun.org