Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու Քրիստոնեականը by Արշակ Տեր-Միքելյան

Երրորդ Մասը։ Փրկության Տնտեսությունն ու Կատարումն

ԽԸ. Միաբանական Աստվածպաշտությունը և Յուր Պարագայք

Մարդ ժողովուրդի մի անդամ է, նա ստեղծված է ոչ թե միայնության, այլ ընկերության համար. բացարձակ միայնությունն անտանելի ու խորթ է մարդուն։ Սերը, ընկերությունը նորա կյանքի հիմնաքարն է, որի ամենազորեղ տեսակն է այն սերն ու հաղորդակցությունն, որ նախապես հաստատվում է մարդու և Աստուծո մեջ և ապա սփռվում դեպի ընկերական կյանքը156*։ Քրիստոս էլ ոչ թե մի անհատի, այլ ամբողջ մարդկության փրկության համար եկավ աշխարհ և նա յուրաքանչյուր մարդուց պահանջում է ոչ միայն հավատք ու հույս, այլև սիրո առաքինություն, ըստ որում, և մարդ Քրիստոսին ճշմարտապես հավատում է միայն այն ժամանակ, երբ սիրով լցված դեպի յուր ընկերը` յուր գործունեությամբ ծառայում է ժողովուրդի առաքինության բարգավաճման և ամրության։ Աստուծո, այլև մարդկանց առաջ ատելի է եսապաշտությունը, վասնզի այդ ծայրահեղ աստիճան է ամբարտավանության, այսինքն` ինքնաբարձրացման, որ տանում է դեպի ինքնաստվածացումն, իսկ այդ այն մեղքն է, որով ընկան ոչ միայն առաջին մարդիկը, այլև` հրեշտակներ։ Ուստիև Քրիստոս բազմիցս հրամայում է. «Զայս պատուիրեմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս» (Հովհ., ԺԳ, ԺԵ և այլն)։ Պողոս առաքյալն ևս սեր չունեցող և մինչև անգամ հրեշտակային բարբառով օժտված մարդուն նմանեցնում է պղնձի, որ հնչում է, և ծնծղայի, որ ղողանջում է (Ա Կոր., ԺԳ)։

Ամբողջ Ավետարանի քարոզության առանցքն այն հավատքն է, որ զարդարված է սիրով, այն գործն ու կյանքն է, որ հիմնված է սիրո վրա, և այն ձայնն ու խոսքն է, որ բղխում է սիրուց։ Առանց սիրո ո՛չ մարդու կյանքն է աստվածահաճո, ո՛չ հառաջադիմությունն է դեպի Աստված և ո՛չ աղոթքն ու աղաչանքն է Աստուծո լսելի։ Այդ պատճառով և Քրիստոս, թեև շեշտում է միշտ հավատքը, սակայն չէ ճանաչում անսեր հավատք, չէ ճանաչում մեռյալ հավատք առանց սիրո շողերի և հատկապես ասում է. «Ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա» (Մատթ., ԺԸ 20)։ «Եթէ երկու ի ձէնջ միաբանիցեն յերկրի վասն ամենայն իրաց, զինչ եւ խնդրեսցեն, եղիցի նոցա ի Հօրէ իմմէ, որ յերկինս է»։ Ուրեմն հավատացյալ միաբանության խոսքի և աղոթքի ուժը ավելի և ավելի զորեղ է Աստուծո առաջ, և նույնիսկ հավատացյալ մարդուն համար եկեղեցու կամ հավատացյալ բազմության ձայնը վերջնական կշիռ ունի, և այդ ձայնի մերժողը համարվում է «հեթանոս եւ մաքսաւոր»[1]։ Այս հիման վրա և կազմված է ժողովրդական առածը` «ձայն բազմաց ձայն Աստուծոյ», այսինքն` «ձայն բազմաց հաւատացելոց»։ Եվ ահա տերունական աննման աղոթքն էլ, որ իբրև ճշմարիտ աղոթքի նմուշ տրված է Տիրոջից, ոչ թե մի անհատի, այլ ժողովուրդի կողմից է ասվում և ժողովուրդի կամ միաբանության դերանուն «մենք»-ը այդ փոքրիկ աղոթքի մեջ ութ անգամ կրկնվում է` աղոթողի մտքերն ու զգացմունքները սիրո վրա հաստատելու և նորա ձայնը Աստուծո առաջ որդիական կամ եղբայրական ձայն դարձնելու համար։ Պարզ է, որ ճշմարիտ և աստվածահաճո աղոթքը այն մարդու աղոթքն է, որ ոչ թե միայն ինքն է ուզում Աստուծո որդիության շնորհները վայելել, այլ աղոթում է եղբայրության կողմից և յուր եղբայրների համար ևս հավասարապես։ Այդպես և Պողոս առաքյալը հրամայում է «Միաբանութեամբ ի մի բերան փառաւոր առնիցէք զԱստուած եւ զՀայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի» (Հռ., ԺԵ 6)։

Ս. Գիրքը բազմաթիվ փաստեր է տալիս այդ անխուսափելի ճշմարտության հաստատության համար։ Այդպես արավ հավատացյալների հայր Աբրահամը, բարեխոսելով նույնիսկ ընկած սոդոմացիների համար (Ծն., ԺԸ), և Աստված իսկ ասում է նորան. «Եթէ գտցի ի Սոդոմ յիսուն (նոյն իսկ տասն) արդար ի քաղաքի անդ, թողացուցից ամենայն տեղեացն վասն նոցա»։ Այդպես էին աղոթում իսրայելացիք ազգային նեղությանց մեջ։ Այդպես արավ Եզեկիա թագավորն և լսելի արավ յուր աղոթքն Աստուծո։ Այդպես արավ և Հովբն յուր որդիների համար։ Յուր ժողովուրդի համար աղոթում էր և Պողոս առաքյալը։ Այդպես և ժողովուրդը աղոթում էր` Պետրոս առաքյալի ազատությունը խնդրելով։ Յուր չարչարող և սպանող թշնամիների մեղքերի թողություն էր խնդրում և քարկոծվող Ս. Ստեփաննոս նախավկան[2]։ Այդպես միաբանական ժողովով ընդունեցին Քրիստոսի առաքյալները Ս. Հոգուն և միշտ այդպիսի եկեղեցական ժողովով էին աղոթում առ Աստված[3]։

Ուստիև ինչպես որ Քրիստոս պատվիրեց յուր հավատացյալներին. «Սիրեցէք զթշնամիս ձեր, օրհնեցէք զանիծիչս ձեր, բարի արարէք ատելեաց ձերոց եւ աղօթս արարէք ի վերայ այնոցիկ, որ լլկենն զձեզ եւ հալածեն», այդպես և առաքյալը պատվիրում է ճշմարիտ միությամբ ու սիրով աղոթել թե՛ իրար համար, թե՛ յուր համար և թե՛ «վասն ամենայն սրբոց», «վասն ամենայն մարդկան»` լավ գիտենալով, որ ամենքն էլ հավասար եղբայրներ են, և Աստուծո առաջ ակնառություն չկա[4]։ Իսկ այս պատվերը կատարյալ հուսով վառում է մեզ, երբ տեսնում ենք, որ Քրիստոս ոչ միայն Իսրայելացոց, այլև հեթանոսներից մեկի խնդրանոք օգնում էր մյուսին, ինչպես միամոր վրա գթալով, հարույց նորա որդուն (Ղուկ., Է 13), Մարիամի ու Մարթայի աղաչանոք հարույց Ղազարոսին, հարյուրապետի խնդրանոք բժշկեց նորա ծառային[5] և այլն, և այլն։


Բ. Բայց հավատացյալի սերն եկեղեցու ամբողջ լրման հետ պետք է լինի, և քանի որ հավատացյալ ննջեցյալների հոգիները, որոնք կենդանի են Աստուծո առաջ (Մատթ., ԻԲ 32), նույնպես սպասում են հանդերձյալ հատուցման և Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու անդամները, հոգևոր հառաջադիմության մեջ լինելով, անընդհատ կապ ունին բուն հոգևոր կյանքի հետ, պարզ է, որ մի անխախտելի միություն կա նոցա ու մեր մեջ։ Եկեղեցին չի կարող կտրվել, զատվել յուր հաղթող անձնազոհ անդամներից, անդրանկաց եկեղեցուց, ապա թե ոչ անկատար և առանց սիրո ու հուսո կլինի նորա հաղթական ընթացքը, և նորա միությունը լոկ մարմնավոր միություն կդառնա առանց հոգևոր միության[6]։ Իսկ այդ հոգևոր միության ապացույցն է նորա այն սերտ կապը, որ ունի յուր անդրանկաց եկեղեցու հետ[7]։ Բայց միությունն էլ չի կարող առանց հարաբերության կամ հաղորդակցության լինել. միություն պահում ենք Աստուծո հետ` աղոթելով նորան ու լսելով նորա խոսքը. այդպես էլ մեր սրբերի և առհասարակ մեր անջատված անդամների հետ միություն ենք պահում` աղոթելով նոցա համար և շահելով նոցա աղոթքը մեզ համար[8]։ Ինչ որ անում ենք մեր բարեպաշտությամբ մեզ համար, նույնն ևս ճշմարիտ սիրով անում ենք նոցա հոգու համար. աղոթք, հոգեհանգիստ, պատարագ, ողորմություն, բարեգործություն և այլն անելով նոցա հիշատակին` մենք կատարում ենք մեր քրիստոնեական եղբայրսիրության ճշմարիտ պարտականությունը[9]։ Մենք չենք կարող աղոթել միայն վճռապես աստվածուրացների156ա*, Ս. Հոգուն հայհոյողների և այլ սուտանուն քրիստոնյաների համար, վասնզի ճշմարիտ հավատացյալը դոցա հետ ոչ մի կապ չունի և մեր աղոթքը միմիայն հավատացյալի թեթև հանցանաց համար է լսելի լինում. հավատքն է էական, և ուրեմն չի կարելի անհավատի համար հանուն Հիսուսի Քրիստոսի աղոթել[10]։

Ինչպես որ մենք աղոթում ենք մեր անջատված եղբայրների համար, այնպես էլ նոցա հոգիքը կարող են մեզ համար աղոթել, և եթե Աստված հանգուցելոց հոգիների ձայնը կամ նոցա համար կենդանյաց աղոթքը չլսեր, այդ բանից կհետևեր հոգիների ատելի վիճակը Աստուծո առաջ, որ անկարելի է։ Աստված ինքն ասում է, որ մարդիկ աղոթել տան սուրբերին յուրյանց համար, և լսում է նոցա աղոթքը, ինչպես լսեց արդար Հաբելի ձայնն, որի մասին Պողոս առաքյալն ասում է, թե «տակաւին խօսի»[11]. Երեմիայի բերանով ևս Աստված ասում է, որ Մովսեսն ու Սամուելը բարեխոսում էին յուր առաջ, և կա դեպք, երբ նոցա չի լսիլ։ Հովբի բարեկամներն էլ հիշեցնում են Հովբին, թե նորա ձայնը չեն լսիլ սուրբերը իբրև ամբարշտի ձայն։ Նաև Մովսես մարգարեն Աստուծո շնորհն է խնդրում ի սեր Աբրահամի, Իսահակի և Հակովբի, ինչպես և Սողոմոնն, Աստուծո աղաչելով, լսել է տալիս յուր ձայնը Դավիթ մարգարեի անվամբ, այլև ինքն աղոթում էր յուր հոր հոգու համար[12]։ Ըստ այսմ և Քրիստոս ոչ միայն միջնորդությունն է հիշում, որ մենք վայելում ենք, այլև Մովսիսի խոսելը, որ բացատրում է նաև առակով[13]։ Եվ որովհետև աղոթք կամ բարեխոսություն անում են և հրեշտակներն, ուստի Քրիստոս ասում է. «Այնպէս ասեմ ձեզ, ուրախութիւն եղիցի առաջի հրեշտակաց Աստուծոյ` ի վերայ միոյ մեղաւորի, որ ապաշխարիցէ[14]»։ Յուր ուրախական աղոթքով միանում է մեզ հետ հաղթական եկեղեցին, որ չի կարող Աստուծո առաջ հաճելի լինել, եթե յուր հավատքի և հուսո հետ վառված չպահե նաև աստվածային ճշմարիտ սեր դեպի յուր երկրավոր անդամակիցները։ Եվ ինչպես որ մեր բարեպաշտությամբ, աղոթակցությամբ և հավատքի կենդանությամբ նոքա ուրախանում են, այնպես էլ ճշմարիտ հավատացյալի հոգուն են ուրախությամբ հանդիպում։ «Եւ սուրբ եւ արդար հոգեացն ընդ առաջ գան հրեշտակք եւ սրբոցն հոգիքն եւ տանին առաջի Աստուծոյ սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ եւ երգօք հոգեւորօք[15]»158*։ Քրիստոս առանձնապես շեշտում է հոգիների այդ հոգացողությունը յուրյանց երկրաբնակ եղբայրների համար (Ղուկ., ԺԶ 27)։

Սակայն բացի հավատացյալների փոխադարձ հարաբերությունն յուրյանց անջատված եղբայրների հետ` ամբողջ զինվորյալ եկեղեցին ևս մի միություն է անդրանկաց եկեղեցու հետ և ուրեմն ունի նորա հետ փոխադարձ հարաբերություն և հավատացյալք իբրև մի ամբողջություն են դիմում դեպի Աստված։ Ըստ որում և նորա յուրաքանչյուր մի ս. նահատակ` իբրև «տաճար սուրբ մաքրեալ, օթեւան տէրութեան երկնաւոր թագաւորին», անձամբ իսկ բարեխոսություն է Աստուծո առաջ ամբողջ Եկեղեցու համար։ Այս ասում է և Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը. «Աստուած մեծ, հզօր եւ փառաւորեալ, լուսաւորիչ սրբոց եւ ի սուրբս հանգուցեալ, զճգնութիւն սրբոց առաքելոցն բարեխօս ունիմք առ քեզ»[16]։ Յուրաքանչյուր մի սուրբ նահատակ մի ապացույց է ամբողջ եկեղեցու առաքինության, և եկեղեցին յուր սուրբ նահատակներով արիություն է ստանում թե՛ գործելու և թե՛ Աստուծո առաջ հաճություն գտնելու համար։ Ուստիև սրբոց բարեխոսությունն առհասարակ ոչ թե մեզ նման բանավոր աղոթք պետք է հասկանալ, այլ նոքա յուրյանց հավատալից անձամբ իսկ մշտամռունչ բարեխոսություն են մեզ համար Աստուծո առաջ. նոցա ճգնությունը կամ խաչակրությունն է բարեխոսություն մեզ համար։ Ըստ որում, սրբոց նախատոնակին ասում ենք «Սուրբ ճգնաւորօքն աղաչեսցուք զՏէր», այսինքն` ինչպես որ կյանքի պատերազմի մեջ նոքա մեր առաջնորդ են եղել, այնպես էլ նոցա հիշելով մեր առաջ` աղոթում ենք[17]։

Ուրեմն` «Այսպէս է իմանալ զսրբոցն զբարեխօսութիւն առ հաւատացեալ ժողովուրդն։ Զի իւրեանց մտերիմ վաստակովքն, որովք զմարմինս իւրեանց պատարագեցին յերկրի վասն անուանն Աստուծոյ ի հոտ անուշից, եւ սուրբ հոգիք նոցա հոգեւոր բարեխօսութեամբն զԱստուած յողորմութիւն աշխարհի ածեն»159*։ Նոքա, նահատակվելով Քրիստոսի անվան համար, թողել են յուրյանց վաստակները Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում, ուրախանում են, տեսնելով այդ վաստակների զարգացում, և հետևաբար նոցա սիրող Աստվածը նույնիսկ նոցա սիրուն համար չի թողնիլ, որ կորչին այդ վաստակները կամ խափանվին, չի թողնիլ նույնպես, որ ընկճվին այդ վաստակների նախանձախնդիր մշակներն, ու նոցա անդամակիցներն ամոթ բերեն սրբության պաշտողներին։ Պարզ է, ուրեմն, որ սրբոց հոգիները անձամբ իսկ բարեխոս են զինվորյալ եկեղեցու և նորա յուրաքանչյուր նախանձախնդիր հավատացյալի համար։ Այդպես են նոքա բարեխոսում մեզ համար, և այդ բարեխոսությունն ենք հիշում և մենք մեր աստվածպաշտական կարգերի մեջ, որով և պահում ենք կենդանի կապ զինվորյալ և անդրանկաց եկեղեցու մեջ, այլև այդով զորացնում ենք հավատացյալ եղբայրներին նույն նախանձախնդրությամբ վառվելու և նույն ճգնության պատրաստակամ լինելու համար։ «Այլ եւ սրբոց առաքելոց եւ մարգարէից եւ մարտիրոսաց յիշատակք Քրիստոսի պատարագաւն կատարի, խորհրդածեալ փառաբանութեամբ զսրբոցն նահատակութիւնս վերաձայնելով յորդորումն աստուածասիրաց եւ ի գովեստ ամենասուրբ Երրորդութեանն, որ ետ զյաղթութեան շնորհս ամենայն սրբոց իւրոց։ Զի ուրախութիւն է զօրաց երկնաւորաց յիշատակք սրբոց, որք յաղթեցին բռնաւորաց եւ հրեշտակացան», ասում է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը160*։


Գ. Եկեղեցու վրա խոսելիս ասացինք, որ թե՛ նորա սկզբնավորությունն ու թե՛ ճյուղավորությունները հաստատվում են` ճշմարիտ վեմ Քրիստոսի հետ միացած նահատակների հիմք դառնալով. ըստ որում, ինչպես որ հավատքը նոցա ժառանգ է դարձնում երկնավոր կամ անդրանկաց եկեղեցուն, այնպես էլ նոցա հավատահանդես ոսկորների հիմք դառնալը` զինվորյալ եկեղեցու հաստատության, ճշմարիտ երաշխիք է այն կատարյալ միության, որ կա այս և այն եկեղեցիների մեջ։ Եվ ահա ինչպես որ սուրբերի ոսկորները հիմք են կազմում նոր եկեղեցի կամ մի ճյուղավորված եկեղեցի զինվորելուն, այնպես էլ նոցա այդ նշխարները տեսանելի երաշխավորություն են զինվորյալ և հաղթական եկեղեցու սերտ միության և պսակավոր կատարման։ Այդ է պատճառը, որ առաքելական եկեղեցիքը, նույնիսկ առաքյալներից սկսած, ոչ թե բավականացել են` եկեղեցի շինելով հաղթող նահատակների վրա, այլև նոցա նշխարները պահել են նաև եկեղեցում, որպեսզի այդպիսի տեսանելի կապակցությամբ կենդանի և զգայուն պահեն զինվորյալ հավատացյալներին յուրյանց հանդիսապսակ սուրբերի հետ։ Ժողովուրդի հավատքն այդ նշխարների ներկայությամբ բնականաբար զորանում է դեպի աստվածային այն մեծ շնորհն, որ այդպես հաղթող է հանդիսացել մարդու տկար բնության մեջ, ուստիև Աստված ժողովուրդի հավատքի համեմատ և ի պատիվ այդ ս. նահատակներին կատարում է եկեղեցու այն խնդրվածքներն, որոնք ուղղվում են առ ինքն այդ ս. նահատակների նշխարաց հիման վրա և նոցա հավատքով զինված։ Վասնզի «ուր եւ իցեն նշխարք սրբոցն, առընթեր է եւ շնորհք աստուածային, որ լսէ խնդրուածոց խնդրողաց եւ հատուցանէ, ըստ իւրաքանչիւր պիտոյից, վասն զի արարչական է զօրութիւն», և «շնորհք աստուածային` հանգուցեալ յոսկերս նոցա ի ժամու նահատակութեան», մանավանդ որ «ամենայն արարածական բնութիւն (միայն) բարեխօսել` այլ ոչ ունի իշխանութիւն զքաւութիւն պարգեւել», գրում է Աբրահամ եպիսկոպոսն Մամիկոնեից161*։ Այս ասաց և Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը ժողովուրդին, երբ հավաքեց և ամփոփեց ս. կույսերի ոսկորները. «Մարմինք նոցա եւ ոսկերք նոցա Աստուծոյ տաճար են ի միջի ձերում», «Աստուած յայտնեցաւ ձեզ յոսկերս նոցա», «կենդանի է Քրիստոս յոսկերս նոցա»[18]։ Ըստ որում, Աստված նույնիսկ յուր սուրբերի ոսկորները ծառայեցնում է մարդկանց հավատքի զորացման, և առաքյալը պարզ ցույց է տալիս ճշմարիտ հավատքի մեծ նշանակությունը մարդու մարմնի վրա թե՛ երկրում և թե՛ կատարածի ժամանակ[19]։ Եվ այդ հիմամբ կյանքի ամեն մի մեծ գործի քայլափոխում Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին ոչ թե լոկ յուր զինվորյալ անդամներով էր հանդես դուրս գալիս կամ առ Աստված աղոթում, այլ յուր սուրբերի նշխարների հետ միասին, ի նշան, որ սերտ և անբաժան է յուր անդրանիկներից և նոցա հետ ու նոցանով է յուր ընթացքը կատարում և առ Աստված դիմում[20]։ Բնականաբար Ս. Գրիգոր Լուսավորչի նշխարներն ամբողջ եկեղեցու առաջնորդության գործում առաջնակարգ տեղ են բռնում[21]։ Ըստ այսմ` հավատացյալը, յուր աղոթքի մեջ ապավինելով ս. նշխարին, այսինքն` ոչ թե յուր արժանիքով աղաչելով Աստուծուն, այլ այն հավատքով, որ տկար մարմնին խաչակից է դարձրել Քրիստոսին ու պսակել, նա անշուշտ կստանա յուր արդար խնդրի կատարումը։ «Արդ եթէ ոք հաւատովք առ Աստուած անկանի, աղաչանօք ապաւինի ի նշխարս մարտիրոսաց, ընդունի զբժշկութիւն ցաւոց, զհալածումն ախտի, եւ զելումն դիւաց եւ զթողութիւն մեղաց», - ասում է Ս. Հովհան Մանդակունին։ Եվ ինչպես որ ողջույնի համբույրով միաբանակցում ենք մեր կենդանի եղբայրներին, այնպես էլ եղբայրական համբույրով մոտենում ենք առ ս. նշխարներն և հոգեկցում մեր անջատված եղբայրներին մեր աստվածպաշտության մեջ։

Մեր աղոթքն ուրեմն առ Աստված է ուղղված, միայն թե այն սուրբի հավատակցությամբ, և մեր երկրպագությունն Աստուծո է, միայն թե` այդ սուրբի նշխարների հիմամբ, և մենք խնդրում ենք Աստուծուց, միայն թե` մեր ապավինած սուրբի ձայնակցությամբ[22]։ Աստված էլ կատարում է այդպես ապավինողի խնդիրը. «Եւ նշխարք ոսկերաց նոցա` փրկութեան շնորհք ընծայեն ի ժողովս հաւատացելոց, որպէս ամենեցուն է քաջայայտ, զի երեւեսցի սէրն Աստուծոյ ի նոցա նշխարսն բնակեալ, եւ նշանօքն ծանուցեալ յերկրի», ասում է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը162*. «Այլ զպաշտօնն եւ զփառաբանութիւնն երկրպագութեամբ ամենասուրբ Երրորդութեանն մատուսցուք ի յիշատակս կատարման ամենայն սրբոց` Աստուծոյ»[23]։ Ահա այս գեղեցիկ կարգով «ի ժողովս սրբոց հաղորդեսցուք», որով կատարյալ է դառնում` Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու լրումն յուր սկզբնավորությունից մինչև այսօր յուր երկնավոր ու երկրավոր անդամներով։ Այսպիսի լրմամբ ենք մեր աստվածպաշտության մեջ ներկայանում Աստուծո և աղոթում և այս լրմամբ ենք լցվում և արտահայտում մեր հավատքի հանդեսը։ Ըստ որում և ինչպես որ աստվածպաշտության միջոցին քահանայի կամ սարկավագի բերանով հրամայվում է (կամ` խնդրվում) բոլոր եղբայրներին` «Աստուծո երկրպագեսցուք», «զՏէր աղաչեսցուք» և այլն, այնպես էլ մեզ հետ անբաժան միություն կազմող անդրանկաց եկեղեցու անդամները հրավեր են ստանում` «Բարեխօսեցէք», «Բարեխօս լերուք»։ Այդպես և պատարագի միջոցին, երբ Քրիստոս ինքն է խորհրդավորապես ներկա, ոչ մի բարեխոսություն չէ հիշվում, ինչպես և սեղանի վրա սրբոց մասունք չենք դնում, վասնզի այդ ժամանակ միմիայն Քրիստոս է մեր բարեխոսն ու միջնորդը։


Դ. Միաբանական աստվածպաշտության բնական կատարումը հիմնվում է արտաքին պարագաների վրա։ Որպեսզի հավատացյալք կարողանան միաբանական հաղորդակցություն ունենալ Աստուծո հետ, պետք է, անշուշտ, ունենան նաև ընդհանրական տեղ, ժամանակ, պարագայական սարգեր և աստվածպաշտական կարգեր։ Այդ ամենը ծառայում է աստվածպաշտության լրիվ իրականացման, վասնզի մարդ, հոգևոր ու մարմնավոր գոյություն ունենալով, չի կարող աստվածպաշտությամբ բարեզարդվիլ կամ լոկ հոգևորապես և կամ սոսկ մարմնավորապես, այլ անշուշտ երկուքով հավասարապես պետք է Աստուծո առաջ խոնարհվի ու նորան պաշտե և շնորհները վայելե։ Հոգևորի թուլացումից հառաջանում է կեղծավորություն ու ցուցամոլություն, որ խաբեական է, իսկ մարմնավորի կասեցումը հետևեցնում է սառնություն և եսապաշտություն. ըստ որում` երկու տեսակ միակողմանիությունք ևս ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ` մարդու գոյության թերակատար խոնարհումն Աստուծո առաջ։ Մեր կյանքը ո՛չ լոկ արտաքին է և ո՛չ սոսկ ներքին, և հետևաբար լիակատար կյանքով պետք է Աստուծուն պաշտենք իբրև ըստ ամենայնի նորա ստեղծածներն ու նորա երկրպագուները։ Աստուծուցն է մեր հոգևոր հարստությունն ու կյանքը, մեր հոգևոր կյանքի բոլոր հարստությամբ ևս պաշտում ենք նորան։ Աստուծուցն է նաև մեր մարմնավոր մեծությունն ու գոյությունը, մեր մարմնավոր գոյության բոլոր մեծությամբ ևս համաձայն և համերաշխ ենք ընթանում մեր աստվածպաշտության մեջ` չերկպառակվելով և իբրև մի միություն ներկայանալով Աստուծո առաջ։

1. Աստվածպաշտության միաբանական տեղը եկեղեցին է, որ ունի, ըստ Հին Ուխտի, խորանի[24] նախատիպին ընդհանուր ստվերագիծ և ըստ ազգային պատմական զարգացման` ընդհանուր ձևակերպություն163*։ Հայոց եկեղեցին յուր ստվերագծով նավաձև, կազմով խաչաձև շինվածք է չորս սյուների վրա ամրացրած վեղարաձև կաթուղիկեով կամ` գմբեթով, որ և համապատասխանում է Ս. Գրիգոր Լուսավորչի տեսիլում նկարագրված` Ս. Էջմիածնի տաճարին164*։ Եկեղեցու բեմը դեպի արևելք է, որտեղից է իսկական արեգակն Քրիստոսի գալուստը` ըստ անցական արեգակի ելքին։ Իսկ մուտքը արևմուտքից է, վասնզի հեթանոսական խավարից ենք գալիս դեպի աստվածային լույսը165*։

Եկեղեցու մի տեսակն է վանքը, որ ներկայացնում է յուր միաբանական եղբայրությամբ Հայաստանյայց ս. Եկեղեցու միաբանական ուխտի փոքրիկ պատկերը։ Այդպիսի պատկեր լինելով` վանքն իրականացնում է յուր մեջ քրիստոնեական բարոյականության և առաքինության սկզբունքները։ Վարդապետական միաբան եղբայրությունը նորա մեջ ունի այդ սկզբանց համեմատ գործունեություն, այն է` ուսման տարածումն, ճշմարտության քարոզություն շրջակայքի ժողովուրդի մեջ, որբերի և անօգնականների պատսպարումն, պանդուխտներին հյուրընկալություն և վտանգյալներին ապաստանարան։ Վանքերի այս մեծ նպատակն է պատճառ, որ Մեծն Ներսես առանձին ուշադրություն դարձրեց Ս. Լուսավորչի վանքերի վրա, հասցնելով դոցա թիվը 2040-ի. ըստ որում և Ս. Սահակը, այդ մեծազոր նահատակի հիմնական կանոնադրությունը մշակելով, որոշում է վանքերի գործունեությունը։ «Վասնորոյ եւ անհատ պարտի պահել եւ յարդարուն զդպրոցն ի վանս եւ յայլ արժանաւոր տեղիս, զի լուսաւորեալք լուսով պատուիրանացն Աստուծոյ զամենեսեան լուսաւորեսցեն, քանզի յորժամ ուխտն, որ գլուխն է Եկեղեցւոյ, ընտիրք եւ պիտանիք լինիցին, եւս առաւել ժողովուրդն. եւ եթէ եղիցի ոք ի ժողովրդենէն ծոյլ վարուք առաքինութեան, դիւրագոյն լիցի ածել յուղղութիւն»166*։ Թե՛ Ս. Ներսեսի ու թե՛ Ս. Սահակի ամփոփ կարգադրությունները պարզապես հատուկ ընթացք են տալիս վանքերին, այն է` վանական միաբանություն և ապա հոգևոր ու մարմնավոր հոգացողություն թե՛ ամբողջ շրջակայքի և թե՛ յուր գյուղի ժողովուրդի բարօրության ու բարգավաճման համար։ Կարճ ասելով` այն դերը, որ պետք է կատարե Ս. Էջմիածնի միաբանությունն ամբողջ Հայաստանում թե՛ կրթելով, թե՛ քարոզելով, թե՛ մխիթարելով, թե՛ օրինակ լինելով ժողովուրդին և թե՛ հոգատար լինելով ամենքի համար, նույն դերը պետք է կատարե յուրաքանչյուր վանք յուր գավառում։

Սակայն աստվածպաշտական կարգերը կապված են յուրաքանչյուր հայի հավատքի հետ և ուրեմն, ըստ հարկի պահանջման, որոշ կարգեր կատարվում են նորա մոտ իբրև Աստուծո տաճարի վրա։ Այս սկզբունքով Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու գավիթն է և գերեզմանատունը, որ եթե մատուռն էլ չունենա յուր մեջ, եկեղեցական կարգի և աղոթքի սուրբ վայր է, վասնզի յուր մեջ է ամփոփում Ս. Հոգու տաճար հավատացյալների նշխարները։ Այս նշանակության համապատասխանում է և «գերեզման», այսինքն` «երկինք» բառն, որ հիշեցնում է անդրանկաց եկեղեցին, և «հանգստարան» բառը, որ իսկապես ցույց է տալիս գերեզմանի երկրավոր հոգսերի նկատմամբ նշանակությունը։ Թաղվում են նաև եկեղեցու բուն գավթում կամ բակում, սակայն միմիայն Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու շինության ու բարեզարդության համար տքնող և անձնազոհ աշխատավորները[25]։

Վերջապես Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու մի գավիթն է նաև յուր ամեն մի հավատացյալի տունը, քանի որ ընտանիքը Աստուծո արքայության բաղկացուցիչ տարրն է։ Այդ է պատճառն, որ հայ ընտանիքի մեջ յուրաքանչյուր մի նոր երևույթ օրհնությամբ է աստվածային շնորհաց տակ մտնում և մանավանդ` եկեղեցու հաստատության հիմք կազմող երկու նշանավոր դեպքերի օրերը Աստուծո պաշտոնյան մտնում է և ավետիքով օրհնում յուրաքանչյուր տուն։ Զատկին օրհնում է, վասնզի և Քրիստոս հարությունից հետո մտավ վերնատունը և օրհնեց աշակերտներին. օրհնում է և ծննդյան, վասնզի այդ օր մարդանալով երևեցավ Բանն Աստված այրի մեջ։ Ուստիև նորա խաչն ու Ավետարանը տանելով` քահանան լույս ավետիք է տալիս և օրհնում Քրիստոսի արքայության ընտանիքն ու նորա բնակարանը։ (Հարց., 683)։

2. Հարկավոր է և ժամանակ, որպեսզի աստվածպաշտությունը միաբանական ու միաձայն լինի։ Այդ նպատակով դրված են վարդապետական-առաքելական որոշ սկզբունքների վրա հիմնված տոներ ու ժամեր, որոնք մասամբ նույնիսկ առաքյալների կարգածներն են և մասամբ ազգային եկեղեցական հիշատակներ[26]։ Աստվածպաշտական ժամերի որոշությամբ կապվում ենք աստվածային տնօրինությանց ու խորհուրդների հետ, որ և սկսում ենք կեսգիշերին, վասնզի Քրիստոսի հարությամբ է մեր աղոթական համարձակությունը բացվում Աստուծո առաջ, և շարունակում ենք ինը բաժանմունքով ըստ հրեշտակների ինը դասին, բայց երեք կարգի մեջ։ Իսկ տոներով կապվում ենք թե՛ Քրիստոսի, թե՛ առաքյալների և թե՛ եկեղեցու կյանքի նշանավոր դեպքերի հիշատակների հետ, որոնցով և միություն ենք կազմում թե՛ իրար ու թե՛ մեր նախնյաց հետ։

Այդպես և կարգված են պահքերն, որոնք, դարձյալ ընդհանրական լինելով, միջոց են տալիս ամբողջ Հայ ազգին միաժամանակ, միաձայն ու միասիրտ աղոթելու և ողորմություն խնդրելու Աստուծուց։ Այդոնք ևս, որոնք ապաշխարելու համար ջերմեռանդության, ողջախոհության և զգաստության միջոցներ են, սկիզբն են առել առաքյալների թե՛ նախնի և թե՛ հետևյալ ժամանակներից[27]. և ոչ միայն ըստ աստվածպաշտական և արդարության նպատակին, այլև բնավորության զարգացման, կամքի զորացման, մարմնավոր[28] սննդառության բարեխառնության և տնտեսական հիմքերի վրա են հաստատված։ Տարվա կեսը պահք է, բայց բաժանված է օրապահքերի ի հիշատակ Քրիստոսի դեմ դատավճռին ու մատնության չարչարանաց169*, շաբաթապահքերի` մասամբ մեր վերածնության մեծ պատճառների հիշատակով և մասամբ լոկ իբրև ամսի պահք, և քառասունքի`[29] ի հիշատակ մեր վերակենդանության։ Այդ նշանակված ժամանակների խորհուրդի համեմատ մենք պահում ենք մեզ դեպի չար ճանապարհ ու փորձանք տանող վայելքներից ու հանգամանքներից և աշխատում ենք սրբվել հոգով ու ձգտել դեպի աստվածային կյանքը, գործն ու մտածողությունը։ Ըստ որում և մենք գիտենք, որ ուղղվելու և բարի ու հաջող ճանապարհն ընթանալու համար անհրաժեշտ է մեկ` խանգարող ներքին և արտաքին պատճառները վերացնել, և երկրորդ` ճշմարիտ հաղորդակցություն հաստատել Աստուծո հետ` նորա օգնությունն ստանալու համար. և երրորդ` անցյալի խրատով խոհեմությամբ և զգաստությամբ վառվել նորոգ և ուղղված կյանք վարելու համար։

3. Աստվածպաշտական կարգերն, որոնք կազմվում են արարողությանց որոշ կերպավորություններից, աղոթքից, երգերից և ընթերցվածներից, նույնպես ընդհանրական են Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում` ծառայելով մի նպատակի և բղխելով որոշ վարդապետության սկզբունքներից։ Այդոնց միջոցով բոլոր հայերը միապես, միախորհուրդ և միաբարբառ դիմումով ընդունելի են դառնում Անդրանկաց եկեղեցու հետ Աստուծո առաջ։ Այդ կարգերը սկիզբն են առել մասամբ Հին Ուխտից, մասամբ առաքյալների հալածանաց միջոցին[30] և զարգացել են այն ժամանակից, երբ առաքյալները եկեղեցիներ հաստատեցին և հիմնական կարգեր ավանդեցին։ Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու այդ կարգերն այնպես են կանոնավորված, որ կազմում են մի ամբողջություն և գրեթե մի աղոթք ու մի պաշտոն։ Հավատարիմ մնալով յուր ոգուն և Ս. Հոգու կենդանարար առաջնորդության հետևելով` Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին յուր պատմական կյանքում ընթացել է առաքելական վարդապետության հիման վրա և յուր կենդանության արտահայտիչ դեպքերն ևս յուր հրաշալի պաշտամունքի մեջ հյուսել։ Այդ է պատճառն, որ այսօր, ներկա գտնվելով Հայոց Եկեղեցու աստվածպաշտական արարողությանց և պաշտամունքներին, այնքան ընտանի և հոգեբուղխ ենք զգում, որ կարծեք, թե կենակցել ենք նոցա հազար ու վեց հարյուր տարի։

Վերջապես`

4. Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին ունի և եկեղեցու սարքեր, որոնցից մոմավառությունն ու խնկարկությունն աստվածպաշտական որոշ խորհուրդներ են արտահայտում` լույս և անուշահոտություն ներկայացնելով[31], անոթներն ու զանազան սպասները աստվածպաշտական արարողությանց անհրաժեշտ պարագաներ են, իսկ զգեստները[32] ծառայում են եկեղեցական պաշտոնի վեհ խորհուրդը միապես տեսանելի դարձնելու համար. ըստ որում, խոնարհության վերարկուն (սքեմը) սկիզբն է առել նույնիսկ Քրիստոսից և յուր աշակերտներից, մտնելով նաև մեր մեջ Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու հիմնադրությամբ, մինչդեռ պաշտոնական զգեստները կազմվել են ազգային ոգով, հին ժամանակի արքայական հանդերձներից փոխարինվելով, և ձևակերպվել են Ե. դարից սկսած։

Բոլոր սարքերն էլ, ինչպես և խաչն ու պատկերները, ընդհանուր են, բղխում են քրիստոնեական-կրոնական ճշմարիտ սկզբունքներից, օրհնությամբ և օծմամբ սրբված են, պարունակում են Ս. Հոգու օծման շնորհաց զորություն և ծառայում են թե՛ մեր մեջ առաքինի մտքեր, բարեկիրթ կամք և հավատաբուղխ զգացմունքներ զարթեցնելու և ամրացնելու և թե՛ մեր աստվածպաշտական մտքերի, աստվածավախ կամքի ու քրիստոսահաճո հավատքի արտահայտիչ լինելու համար։ Եվ որպեսզի հասկանալի լինի, թե այդ ամենը կա՛մ ծառայող պարագա է և կա՛մ հոգևոր նշանակություն ունի և ոչ թե իբրև նյութ է պաշտվում171*, Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու ավանդությունը միմիայն օրհնելով ու սրբելով է ընդունում այդոնք Աստուծո տաճարի մեջ (Ընդհ., 375)։ Այնոնք ևս սկիզբ են առել Հին Ուխտից[33], կարգավորվել են առաքյալների հիմնադրությամբ և վսեմացել են մարդկային արհեստի հառաջադիմությամբ, մանավանդ որ մարդկային արհեստն ու գիտությունն էլ ըստ հարմարության պետք է ծառայեն Աստուծո անունը ճշմարտապես և արժանապես փառավորելուն։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում այդ բոլորի մեջ պատկերները կատարելապես հատուկ սկզբունքով են միայն ընդունվում։ Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին նախ և առաջ մերժելով մերժում է գոգավոր կամ դրոշյալ կամ կուռքի որևիցե նմանություն ունեցող հեթանոսական պատկերները, որոնց դեմ Աստուծո խոսքը բացեիբաց յուր տհաճությունն և արհամարհանքն է հայտնում և պատվիրում է յուր հավատացյալներին` մահու չափ հեռու լինել այդ ամենից[34]։ Վկայության խորանը լիքն էր զանազան սպասներով և այլ սարգերով, որոնք, Աստուծո վերաբերյալ նպատակ ունենալով, բարձր սրբության մեջ էին պահվում, սակայն Իսրայելացիք պետք է զգուշանային երկրպագելուց այն ամեն ձեռագործներն, որոնք ոչ թե Աստուծունն էին, այլ մարդկային արարածականությունն էին ցույց տալիս։ Ուստիև Հայաստանյայց ս. Եկեղեցին վարդապետում է երկրպագել միմիայն Աստուծուն. «Պարտ է արարածոցս` Արարչին միայնոյ եւ Փրկչին նկարագրեալ կերպարանի գերերկրպագութիւն ընծայել, իսկ զմտերիմ ծառայիցն Աստուծոյ (այսինքն է` սրբոցն) զպատկերս եւ զանուանս, որ են բնութեամբ ծառայակիցք մեզ, պատուել եւ յարգել` ըստ իւրաքանչիւր արժանաւորութեան, եւ զառաքինութեան նոցին զվարս ի տեսլենէ պատկերի իւրոցն` իւրաքանչիւր պատկերացն օրինակ առնուլ մեզ բարեաց` զմտաւ ածելով զանազան ճգնութիւն նոցա, որ վասն ճշմարտութեան», գրում է Ս. Ներսես Շնորհալին (Ընդհ., 192)։

Հետևաբար սուրբերի պատկերները, բացի յուրյանց նահատակությունից ուրիշ ոչինչ չհիշեցնելով, հարգելի են մեզ, վասնզի կրթիչ են և կապված են նոցա աստվածահաճո վարքի հետ։ Իսկ երկրպագելի է միմիայն Փրկչի պատկերը ըստ այնմ, թե «յանուն Յիսուսի Քրիստոսի ամենայն ծունր կրկնեսցի»[35]։ Քրիստոսի անունն էլ ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ մի նշան, մի պատկեր, մի ձայն, մի գրություն, որ մեր Հոգու մեջ արտահայտիչ է դառնում նորա աստվածային մեծության ու փառաց[36] և մեր հավատքը վառում։ Միմիայն Աստուծուն պետք է պաշտել և Աստուծո անվան երկրպագել, ըստ որում և Աստված, անտեսանելի լինելով, միմիայն յուր անվամբ է տեսանելի ու պաշտելի172*։ Ամենայն պատկեր, որ Աստուծուն է ներկայացնում, չի կարող երկրպագվիլ[37], ինչպես պատվիրված է Ս. Գրքում բոլոր մարգարեությանց մեջ անգամ, սակայն Քրիստոս է «պատկեր աներևութին Աստուծոյ» (Կող., Ա 15), Աստուծո էության նկարագիրն ու ճշմարիտ հայտնությունն, որ երևացել էր մեր մեջ ու երկրպագվել յուր հավատացողներից` հավիտյան երկրպագվելու համար։ Նա միայն է երկրպագելի, նորա պատկերն է պաշտելի` ինչպես և նորա անունը, և բացի նորանից ամենայն երկրպագություն եսապաշտություն է։ Այսպես է ասում Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը. «Եւ վասն զի սիրեցին մարդիկ երկիրպագանել անշունչ պատկերաց մեռելոց, եղեւ ինքն պատկեր մեռելոյ ի վերայ խաչին եւ մեռաւ եւ անշնչացաւ, զի ընդելականաւն զնոսա արագ արագ հասուսցէ իւրում պատկերին»։ Ուստիև բացեիբաց արգելում է ուրիշ երկրպագություն173*. «զԱստուծոյ զպատիւ եւ զպաշտօն ոչ ումեք վայել է տալ[38]»։ Այդպես հրամայում է և Ս. Հովհան Իմաստասերը. «Որ պատուէ զխաչն Քրիստոսի եւ զպատկեր նորին, զնոյն ինքն պատուեալ լինի զՔրիստոս»։ «Մեք զմիայնոյ Միածնի Որդւոյն Աստուծոյ պաշտեմք զպատկեր եւ զնշան յաղթութեան»[39]։


Ե. Հռովմեական եկեղեցին, յուր աշխարհային ձգտման համեմատ ուժ տալով արտաքինին և յուր իշխանության, աշխատում է արտաքին միջոցների աստվածացմամբ յուր ձեռքը գրավել ժողովուրդին։ Ստեղծելով «եկեղեցական գանձարան վաստակոց» ասված երևակայական բաշխարանը և սուրբերի վաստակից կախյալ վիճակում դնելով ժողովուրդի փրկությունը` նա երկրպագելի ու միջնորդ է դարձնում թե՛ հրեշտակաց ու սուրբերին, թե՛ նոցա պատկերն ու թե՛ սուրբերի ոսկորները։ Ըստ այսմ` ժողովուրդը դիմում է այդոնց ու փրկություն սպասում։ Նա նույնիսկ Քրիստոսի երկրպագությունը նյութական ձևակերպության է ենթարկում, զորօրինակ, նկարելով իբր Քրիստոսի սիրտը և երկրպագություն կարգելով առ նույնը։ Մասունքները գտնվում են ամենուրեք, երևան են գալիս անհայտ սուրբեր, դրոշյալ պատկերներ են դրվում նույնիսկ անտառներում ու զանազան բացօթյա տեղերում և մոմավառությամբ ու երկրպագությամբ հարգվում, աղոթքներ են կազմվում լոկ սուրբերի անուններից, որոնց դիմելով` հավատացյալը փրկություն է խնդրում, սուրբերի գերեզմանի ջուր կամ բղխող ձեթ է պաշտոնապես տրվում դիմողներին ի բժշկություն և ի թողություն մեղաց և այլն, և այլն, որոնք կատարելապես հեթանոսական ընթացք են տալիս հավատացյալների աստվածպաշտության։ Այդպես և հռովմեականք, ինչպես և հույնք, դրոշյալ պատկերներ դնելով յուրյանց տներում, մոմավառությամբ հարգում են ու նոցա երկրպագելով իբր տնային աստվածպաշտություն կատարում175*։ Այդպիսի հեթանոսական ուղղությամբ Հռովմեական եկեղեցին ոչ միայն հակառակ է ընթանում Աստուծո պատվիրանաց, այլև նախ ձևականության զարկ է տալիս հակառակ փրկարար հավատքի զորության ու պատվիրանապահության. երկրորդ` կապելով հավատացյալներին նյութականի հետ` վառում է նոցա հակաքրիստոնեական մոլեռանդությամբ. և երրորդ` Աստուծո ազատ որդիներին ստրկության լծի տակ է դնում ծուռ ու մոլար ճանապարհի վրա առանց նոցա փրկության երաշխավորության։

Բողոքականք էլ, խորշելով այդ ծայրահեղությունից և խույս տալով հռովմեական ամեն մի կարգից, վերացնում են ոչ միայն սուրբերի նշխարների նշանակությունը եկեղեցու համար, այլև ուրանում են ու կտրում սուրբերի շոշափելի կապը յուրյանց եղբայրների հետ և անդրանկաց եկեղեցու կենդանի հարաբերությունն ու ձայնակցությունը զինվորյալ եկեղեցու հետ։ Բայց ոչ միայն այսքան. բողոքականք հռովմեականներից տարբերվելու համար վերացրել են մինչև անգամ երեսին խաչ հանելը[40], որ մի խաչակրություն է Քրիստոսի հետ, խաչի երկրպագությունն և առհասարակ երկրպագությունն ու կենդանի աստվածպաշտությունը հակառակ նույնիսկ Քրիստոսի ճշմարիտ օրինակին[41], և մինչև անգամ «Հայր մեր»-ի տնային գործածությունն և այլն, և այլն։ Ակնհայտնի է, որ բողոքականք, այսպես թե այնպես, հակառակ են ընթանում ոչ միայն եկեղեցու էության ու գաղափարին, վերացնելով նորա երկնավոր ճանապարհն ու նշանակությունն, այլև Քրիստոսի վարդապետության և առաքյալների կարգին, որ պարզ ի պարզո տեսնում ենք Նոր Կտակարանում ևս հիշված պատահաբար։ Իսկ այդպես վարվելով` նոքա նախ եղծում ավերում են միաբանական աստվածպաշտության կապն ու կարգը. երկրորդ` զինվորյալ եկեղեցին կտրում են հաղթականից և ուրեմն` հանդերձյալ կյանքից, ուղղելով հավատացյալների աչքը լոկ դեպի աշխարհի նյութական վայելքը. և երրորդ` վերացնում են եկեղեցու աստվածպաշտական կարգից հավատացյալի բարեպաշտության կրթիչ ու զարթուցիչ կողմերը կամ բարեզարդությունը։

Երկու ծայրահեղությունք ևս անշուշտ մերժելի են և այդպիսի ծայրահեղությունք մշտապես անխուսափելի են ամեն ժամանակ, երբ ոգևորվելով կա՛մ լոկ հոգևորով և կա՛մ լոկ մարմնավորով` թափ են ընթանում մի ուղղությամբ և ուրանում կամ մոռանում մարդու հոգևոր և մարմնավոր կազմից բղխած աստվածպաշտական երկսայրի պահանջը։ Թերակատար է այն աստվածպաշտությունը, որ կտրված է մարդու մարմնավոր կյանքի ընթացակցությունից և այդպիսի աստվածպաշտությունն ո՛չ կրթական զորություն ունի և ո՛չ էլ ամրության հարատևություն, վասնզի զուրկ է արտահայտությունից, արտաքին կենդանացումից և կենսունակ վարժողությունից։ Ընդսմին և կեղծավոր է այն աստվածպաշտությունն, որ լոկ արտաքին է և զուրկ է հոգևորի կենդանությունից և այդպիսի աստվածպաշտությունն ո՛չ հավատքի արժանավորություն ունի և ո՛չ էլ կենսական գործունեություն, վասնզի մարդու էության հետ կապված չէ, ներքուստ պայծառության սնունդ չէ ստանում և Աստուծո հաղորդակցության հիմքից չէ բղխում։ Առաջինն ինքնաբավականությամբ գնում է դեպի եսամտություն, ինքնասույզ եսապաշտություն, իսկ երկրորդը ցուցամոլությամբ գնում է դեպի մեծամտություն և ամբարտավանություն։ Առաջինը նախ կեղծավորվում է Աստուծո առաջ և ապա մարդկանց առաջ, իսկ երկրորդը կեղծավորվում է նախ` մարդկանց մոտ և ապա` Աստուծո ամենատեսության տակ։ Մեկը եսապաշտական կեղծավորություն է, իսկ մյուսը` ամբարտավան կեղծավորություն, երկուքն էլ խոտելի են ճշմարիտ առաքելական եկեղեցու առաջ։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին, ընտրած լինելով միանգամընդմիշտ առաքելական ճշմարիտ ճանապարհը, միաբանական աստվածպաշտության մեջ ևս նույն ճանապարհն է ընթանում։ Նա ո՛չ արտաքինն է ժխտում ու, ներքինին ինքնահավանություն տալով, յուրաքանչյուրին ազատ թողնում առանց եկեղեցական միության փրկվելու և ո՛չ ներքինի նշանակությունն է սքողում և կորչելու վտանգի մեջ դնում արտաքին շլացուցիչ շուքի միակողմ անիության տակ։ Նորա քարոզած սկզբունքն է` ո՛չ լոկ հոգևոր և ո՛չ սոսկ մարմնավոր աստվածպաշտություն, այլ արտաքինը` հոգևորի պարզ ու ճշմարիտ արտահայտություն` ըստ հոգու և մարմնի միության օրինակին։ Ուստիև նա ո՛չ կտրում է յուր աստվածպաշտությունն յուր ժողովրդի պատմական և առօրյա կյանքից և ո՛չ էլ թողնում է, որ առաքելական կարգին ու վարդապետության հակառակ հեթանոսական սովորություններ և կամ նոր ահնար քմահաճություններ ներս սպրդվին յուր սրբազան աստվածպաշտության մեջ։ Այդպես վարվելով` նա թե՛ աստվածային ճշմարտությունն է պահում, թե՛ հավատարիմ է մնում առաքելական նախնի կարգերին և թե՛ կենդանի հարաբերության ու մտերմության մեջ է մնում յուր ժողովուրդի արտաքին կյանքի հետ։

Հավատարիմ մնալով այս սկզբունքներին` Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին թե՛ աստվածպաշտական ընդհանրական կարգերով ու պարագաներով և թե՛ այն կենդանի հարաբերությամբ, որ պետք է ունենա զինվորյալ եկեղեցին անդրանկաց եկեղեցու ու նորա անդամների երկրավոր կյանքի հիշատակաց հետ, հարուստ, բայց պարզ և շքեղ, բայց որոշ է պահում յուր ընթացքը։ Այդ է պատճառն, որ մինչդեռ տոներ ու պահքեր ունի սահմանած, սակայն դոցա միակողմանի` առանց հավատքի, պահպանության փրկարար նշանակություն չէ տալիս. ունի աստվածպաշտական կարգեր, սակայն այդ ամենի կեղծավորական կատարման արդարություն չէ վերագրում ո՛չ վարդապետությամբ ու ո՛չ գործնականապես։ Ունի յուր մեջ յուր հաղթական կյանքի հիշատակության ծառայող պատկերներ, սակայն միմիայն չափավոր է պահում այդոնց թիվը, այլև երկրպագությունը, պաշտելը միմիայն Քրիստոսի պատկերին ու խաչին է վերապահում։ Ըստ այսմ` սուրբերի պատկերները հիշեցնում են յուրաքանչյուր եղբոր սրտում այն սխրագործությունք, որոնք Աստված կատարել է զինվորյալ եկեղեցու ընտրյալ անդամակիցների միջոցով. և յուրաքանչյուր եղբայր աղոթում է առ Աստված յուր անջատյալ հավատակիցների առավել մտերիմ միաբանակցությամբ, քան թե կարողանում է աղոթակցել յուր զինվորյալ եղբայրներին արժանապես։ Հայտ է, որ Հայոց աստվածպաշտության մեջ, առանց որևիցե միակողմանիության ներկայանում են բոլոր հավատակից եղբայրներն և իրար ձայնակցում։

Ահա այս առաքելական կարգերի ճշմարտության անխախտ պահպանելու համար շեշտվում է, որ մինչև անգամ խաչը ոչ թե նյութով ունի նշանակություն, այլ յուր սրբագործյալ հոգևոր զորությամբ` ըստ նախատիպին. «Պաշտօն եւ երկրպագութիւն մատուսցի ի սմա ոչ նիւթոյն, այլ զօրութեանն Աստուծոյ միացելոյն ի սմա անբաժանելի», վասնզի աստվածային զորությունն օրհնությամբ և օծմամբ ներկա է յուր խաչի, յուր պատկերի ու յուր անվան մեջ[42]։ Ուրեմն երկրպագվում են միմիայն Քրիստոսի խաչը և տերունական պատկերների կենդանագիրը, որոնց օրհնվելով և օծվելովը աստվածային զորություն ու շնորհ է իջնում հավատացյալների մեջ, բայց «երկրպագելի միայն Արարչին է պատկեր և ոչ արարածոյ»[43]։ «Անուն եւ պատկեր առանց էութեան, ոչ սրբոյ է երկրպագելի և ոչ անսրբոյ, քանզի Արարչին միայն է ընդ ամենայն տեղիս լինել էութեամբ, որով և երկրպագի էութիւնն աներևոյթ յերևելի պատկեր նորին և յանուն»։

Ուստիև պատկերի օրհնության միջոցին քահանան աղոթում է. «Տէր Աստուած բարերար, որ արժանի արարեր զհաւատացեալս քո` եղբարս քեզ անուանել, որ կատարելոցն վասն անուանդ քո պատուական համարելով զմահ, ընկալ եւ զպատկեր զայս եւ սրբեա՛. եւ ցոյց ի վերայ սորա զզօրութիւն սրբոյն, որպէս ցուցեր զզօրութիւն շնորհին Եղիայի ի վերայ մաշկեկի նորին, զի եղիցի սա յիշատակ վկային քո եւ պատճառ երկրպագութեան համագոյ Երրորդութեան»։

Կամ` «Սուրբ ես, Տէր, եւ ի սուրբս բնակեալ, սրբեա՛ զպատկերս վկայից քոց զայսոսիկ, զորս այժմ մեք ստացաք կենդանագրութեամբ առ ի յիշատակ նոցին եւ ի պայծառութիւն ս. Եկեղեցւոյ քո, ի պատիւ եւ յերկրպագութիւն Ս. Երրորդութեանդ»։

Առհասարակ ինչ պատկեր էլ օրհնվում է, միշտ շեշտվում է աղոթքի մեջ, որ Աստված այդ պատկերը դարձնե «պատճառ երկրպագութեան համագոյ Երրորդութեան» և ոչ թե` երկրպագելի։ Միմիայն Փրկչի պատկերի համար ասվում է. «Օրհնեա՛ զպատկերս զայս եւ տուր սմա շնորհս` լինել յիշատակարան պատկերիդ անեղծի։ Բաց ի քէն զայլ ոք ոչ գիտեմք, եւ զանուն քո անուանեմք զօրհանապազ, եւ պատկերի քում երկիրպագեմք...»177*։

Խաչի օրհնության ժամանակ էլ քահանան աղոթում է առ Աստված. «Եւ արդ մեք` ծառայքս եւ հաւատացեալքս ի քեզ, արարաք զխաչս զայս` ո՛չ զնիւթս սորա պաշտելով եւ ո՛չ զաստուածս ձեռագործս անուանելով, այլ արարաք զսա նշան ս. խաչի քո, յորոյ վերայ տարածեցեր զբազուկս քո` Միածին Որդի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։ Ուրեմն ընկալ զսա ի ձեռաց մերոց եւ օրհնեա՛ եւ սրբեա՛ զսա` լինել արժանի եւ կոչիլ աստուածային նշան, եւ պատճառ երկրպագութեան համագոյ իշխանութեան Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»178*։

Արդ, ուրեմն միաբանական աստվածպաշտության մեջ ամենայն ինչ պետք է ըստ յուր էության և նշանակության միջոց դարձնենք մեր բարեպաշտության և ոչ թե աչքից ձգենք մեր բարեպաշտության հոգևորությունն ու լոկ նորա արտաքին արտահայտության վրա դարձնենք մեր ուշադրությունը։ Հոգի ենք ու մարմին և ուրեմն մեր բոլոր զգայարանքները պետք է թե՛ բարեպաշտության գրգիռներ ստանան և թե՛ մեր հոգու երկյուղածությունն ու ջերմեռանդությունը մեր զգայարանքներով արտահայտվին աստվածպաշտության մեջ, որպեսզի թե՛ մեր աստվածպաշտությունը լիակատար լինի ու թե՛ կրթիչ։ Ըստ այսմ` Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում ժողովվում են բոլոր հավատացյալ հայերը, տեսնում են Աստուծո զորության միևնույն հայտարարները, խոստովանում են միևնույն ճշմարիտ հավատալիքները, հնչեցնում են միաբանորեն և իրար համար միևնույն խնդրվածներն ու փառաբանությունք Աստուծո անվան` և այդպես մի հոգով դիմում են ամենքն էլ իբրև միևնույն Հոր որդիներ ու միևնույն արյամբ գնվածներ դեպի ամենախնամ Աստվածը։

« ԽԷ. Է. Ձեռնադրություն   |   ԽԹ. Եկեղեցու Կատարման Ընթացքը »
© Gratun.org