Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1208. Կիլիկիոյ Արքունիքը

Այս տեղ Անաւարզեցիի ճիգերուն եւ յարաբերութիւններուն շարունակութիւնը չպատմած, պէտք է անցողակի տեղեութիւններ տալ Կիլիկիոյ քաղաքական գործերուն, եւ արքունիքին ներքին կացութեան վրայ, ժամանակին պայմանները պարզած ըլլալու համար։ Հեթում արքունիքէն հեռացած էր 1294-ին, պետական հոգերը յանձնելով Թորոս եղբօրը, եւ ինքն ալ առանձնացած էր Փրանկիսկեանք վանքը, բայց անկէ ալ եւ կրօնաւորական սքեմովն ալ կը հետեւէր երկրին գործերուն, եւ միշտ ուղղիչն էր Թորոսի քաղաքական ձեռնարկներուն, եւ Անաւարզեցիին եկեղեցական ծրագիրներուն (§ 1201)։ Բայց Հեթումի այդ ընթացքը ամէնուն հաճոյ չէր, իր ազգականներէն եւ արքունի իշխաններէն ալ շատեր լաւ աչքով չէին դիտեր քրձազգեաց թագաւորը՝ որ օտարասիրութեան մոլեռանդ հետեւող մըն էր, եւ կրօնաւորութիւն ու կառավարութիւն իրարու կը խառնէր։ Մինչեւ իսկ անկէ ազատելու համար դաւաճանութեան խորհուրդ մըն ալ կազմուեցաւ, որուն գլուխը գտնուած են Հեթում եւ Օշին, Յովհաննէս Իպլինոսի եւ Հեթում Ա- ի Մարիամ քրոջ որդիներ (ՍԻՍ. 194)։ Դաւաճանութիւնը ճնշուած է, բայց Հեթում պարտաւորուած է նորէն վանքէն ելլալ, եւ պաշտօնապէս գործի գլուխ անցնիլ։ Նոյն միջոցին Իկոնիոնի սուլտանութեան՝ Թաթարներու ձեռքով կործանուելուն առթիւ՝ Հեթում կը ստիպուի Ղազան խանի մօտ երթալ, յարաբերութիւնները ամրապնդելու համար, եւ 1295 հոկտեմբեր 19-ին անոր մոտէն մեկնելով յաջողութեամբ Կիլիկիա կը դառնայ (ՍԻՍ. 556)։ Սակայն Թորոս ալ, Հեթումէ ոչ նուազ հեռու էր պետական գործերէ, մանաւանդ կնոջ Մարգարիա Լուսինեանի մեռնելուն վրայ, ուստի համաձայնութեամբ թագաւորութեան խնամակալութիւնը կը յանձնեն իրենց երրորդ եղբոր Սմբատի, եւ միասին ճամբորդութեան կը ձեռնարկեն դէպի Կոստանդնուպոլիս 1296-ին ամառնամիջի ատենները, նպատակ ունենալով ի քոյրն իւրեանց Ռիթայն ի տես երթալ (ՍՄԲ. 126) բայց եւ միանգամայն Լատիններու եւ Յոյներու հետ միութենական ձգտումները մշակելու համար։ Հեթումի հեռանալը քաջալերութիւն կը ներշնչէ թագաւորութեան անկերպարան վիճակէն դժգոհներուն, որոնց փափաքելի էր արքունական փառաւորութիւններ տեսնել, եւ իրենք ալ փառաւորուիլ։ Սմբատ ալ տարբեր էր իր եղբայրներուն ախորժակէն, ուստի համամիտ գտնուեցաւ, Հեթումն ու Թորոսը բոլորովին ձեռնթափ նկատելով, յաջողութեան իրաւունք սեփականեց, եւ խորհրդով կաթողիկոսին եւ իշխանացս, որոշուեցաւ որ թագաւորական օծման արարողութիւնն ալ կատարուի (ՍԱՄ. 154)։ Հանդէսին համար նշանակուեցաւ 1299 յունուար 6, Աստուածայայտնութեան տօնին օրը, եւ ժողովեացն թագաւորորդիքն եւ թագաւորազունքն եւ իշխանքն եւ աշխարհաժողով բազմութիւն, եւ սրբագործ կաթողիկոսն Հայոց տէր Գրիգոր՝ ամենայն եպիսկոպոսօք եւ համագումար ժողովով եւ բոլոր ուխտիւ եկեղեցւոյն, եւ աջով սրբոյ Լուսաւորչին մերոյ Գրիգորի, եւ աստուածային աւետարանաւն, ձեռս ի վերայ եդեալ աւանդեաց նմա զաստիճան եւ զօծումն թագաւորութեան (ՍԻՍ. 225)։ Դիտելու արժանի է Աջին յիշատակութիւնը, որ անոր գերութենէ դարձած ըլլալը կը հաստատէ (§ 1198

« 1207. Գործադրելու Ջանքեր   |   1209. Կաթողիկոս և Թագաւոր »
© Gratun.org