Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1209. Կաթողիկոս և Թագաւոր

Զարմացման արժանի է Անաւարզեցիի ընթացքը Հեթումի հանդէպ, որուն հետ այնչափ սրտակցութեամբ կապուած էր, եւ որուն պաշտպանութեամբ իր լատինամոլ ծրագիրին գործադրութեան կաշխատէր։ Հեթում բացարձակ հրաժարականով թագաւորութենէ չէր քաշուած, եւ Սմբատին յաջողութեան իրաւունքը չէր տուած, որպէսզի Հայ թագաւորութեան եւ Հայ եկեղեցւոյն վրայ ազդեցութիւն բանեցնելէ զրկուած չըլլայ, եւ Սմբատը պարզ խնամակալ նշանակած էր, ինչպէս երբեմն եղած էր Թորոսը (§ 1201)։ Ասոր հակառակ Գրիգոր՝ իր խորհրդով կը քաջալերէ Սմբատը, որ թագաւորութիւնը իւրացնէ, եւ գլուխ կը կանգնի Հեթումէ դժգոհ մնացող խումբին եւ Սիսի Ս. Սոփիա հայրապետանիստ տաճարին մէջ մեծաշուք շքեղութեամբ Սմբատը թագաւոր կօծէ, երբ Հեթում եւ Թորոս բանէ մը տեղեկութիւն չունին։ Պէտք է ուրեմն հետեւցնել թէ Սմբատ Հեթումէ աւելի վստահութիւն ներշնչած է Անաւարզեցիին վրայ, թէ պիտի օժանդակէ անոր ծրագիրներուն. եւ Անաւարզեցին ալ իրեն աւելի նպաստաւոր տեսած է պսակեալ եւ օծեալ եւ ազգէն հովանաւորեալ թագաւորի մը օժանդակութիւնը, քան կրօնաւորութեամբը իշխանութիւնը լքանող, եւ իշխանութեամբը կրօնաւորութիւնը խանգարող թագաւորի մը գործակցութիւնը։ Այս մեր տեսութեան հաստատութիւնը կը գտնէինք Հարկաւ՝ Անաւարզեցիին Սմբատի գրած զկրօնական խնդրոց թուղթին մէջ (ՍԻՍ. 556), եթէ պատճէնը ունենայինք։ Սմբատ առիթ առնելով Եգիպտացիներուն Ասորիքի մէջ նոր խլրտումներէն, ուղղակի ալ դիմումներ կընէ Վոնիփակիոս Ը. պապին, այն որ ճարտար մեքենայութիւններով կրցեր էր ահացնել Կեղեստինոս Ե. անապատական պապը (§ 1186), եւ զայն հրաժարելու ստիպելով ինքն գրաւել պապական աթոռը 1294 դեկտեմբեր 24-ին։ Միեւնոյն առթիւ կը գրէր Անգղիոյ Եդուարդ Ա. թագաւորին, եւ այս կերպով կուզէր իր իշխանութիւնը ճանչցնել տալ Եւրոպիոյ իշխանաւորներուն։ Կաթողիկոսի եւ թագաւորի համամտութեան եւ լատինամոլ ընթացքին իբրեւ նշան պիտի յիշենք Սմբատ իշխանի մը ամուսնութեան պարագան, որուն Ստեփանոս կաթողիկոս ներած էր երրորդ աստիճանի ազգակցին հետ պսակուիլ (§ 1190)։ Այս Սմբատ, որ Մամեմստիոյ գաւառին Բօթա կամ Բովդա բերդին իշխան կոչուած է (ԿԱԼ. 412), եւ ուրիշ կողմէ մեզի ծանօթ չէ, շուրջ 10 տարի առաջ պսակուած եւ զաւակներու ալ տէր եղած էր, այլ Գրիգոր ու Սմբատ իրեն կը համոզեն, թէ Հայոց կաթողիկոսը չէր կրնար այդ ամուսնութեան արտօնութիւնը տալ, թէ իր պսակը ոչինչ է, թէ ինքն ապօրէն կենակցութեան մէջ կը գտնուի, թէ զաւակները պոռնկորդիներ են, եւ թէ պէտք է պապին դիմէ, որպէս զի անոր իշխանութեամբ օրինաւոր ամուսնութեան արտօնութիւն ստանալ։ Խեղճ Սմբատ իշխան կը պարտաւորուի այդ դիմումն ընել, քանի որ իր ազգին կրկին իշխանաւորն ալ չէին ուզեր իր օրինաւոր պսակը ճանչնալ։

« 1208. Կիլիկիոյ Արքունիքը   |   1210. Սմբատ Թագաւոր »
© Gratun.org