Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հակիրճ Պատմություն Եւ Բացատրություն Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցու

Բաժին Ա

12. Հայ-Լատին Հարաբերություններ

Հայ-Լատին Հարաբերություններ

Խաչակիրների արշավանքների հետեւանքով Արեւելքում ստեղծվել էին մի շարք լատին իշխանություններ, հիմնվել լատին եկեղեցական նվիրապետական Աթոռներ։

Հռոմի Աթոռի լիազոր պատվիրակ Ալպերիք (Աղբրիկ) եպիսկոպոսը գումարում է Անտիոքի 1141 թվականի եւ Երուսաղեմի 1142 թվականի ժողովները, քննելու համար Անտիոքի եւ Երուսաղեմի լատին պատրիարքների կենտրոնախույզ ձգտումները։ Ժողովներին հրավիրվում է նաեւ Հայոց Գրիգոր Գ կաթողիկոսը։ Երուսաղեմի ժողովում խոսվում է նաեւ Հայ եւ Լատին եկեղեցիների դավանաբանական եւ ծիսական տարբերությունների մասին։

Հռոմ վերադառնալով Ալպերիքը Իննովկենտիոս Բ պապի (1130-1143) առջեւ մեծապես գովում է Հայոց կաթողիկոսի եւ նրա եղբայր Ներսես Շնորհալու ողջախոհությունը։

Ինովկենտիոս պապը մի նամակ է գրում Հայոց կաթողիկոսին եւ երկու եկեղեցիների կատարյալ միության համար առաջարկում Ս. բաժակի մեջ ջուր խառնել եւ Քրիստոսի ծնունդը տոնել դեկտեմբերի 25-ին։ Պապը Հայոց կաթողիկոսին է ուղարկում նաեւ հայրապետական քող եւ գավազան։ Այդ ժամանակներից Հայոց Եկեղեցում մուտք է գործում Լատինական գավազանը` կորագլուխ ծայրով, որը աստիճանաբար գործածական է դառնում եպիսկոպոսների համար, իսկ օձագլուխ գավազանը, որ գործածում էին մինչ այդ եւ որ արեւելյան` հունական-կապադովկիական ծագում ուներ, սահմանափակվում է վարդապետների համար։

Թե ինչ զարգացում են ունեցել այս դեպքերը, մեզ հայտնի չէ։ Հիշվում է միայն, որ մի քանի տարի անց, 1145 թվականին Գրիգոր Գ Պահլավունին մի պատգամավորություն է ուղարկում Եվգենիոս Գ պապի (1145-1153) մոտ քաղաքական օգնություն խնդրելու։ Օգնության փոխարեն պապն առաջարկում է Ս. բաժակի մեջ ջուր խառնել եւ Քրիստոսի Ծննդյան տոնը տոնել դեկտեմբերի 25-ին։

Քաղաքական օգնություն ստանալու ակնկալությամբ Հռոմին է դիմում նաեւ Գրիգոր Դ կաթողիկոսը։ Ղուկիոս Գ պապը (1181-1185) 1184 թվականին նամակով խոստանում է օգնություն, միաժամանակ առաջարկելով հայերին կատարել մի շարք փոփոխություններ, հիմնականում ծիսական բնույթի, ինչպես օրինակ Ս. բաժակի մեջ ջուր խառնել, Քրիստոսի Ծննդյան տոնը տոնել դեկտեմբերի 25-ին, Ս. Մյուռոնը օրհնել ամեն տարի Ավագ Հինգշաբթի օրը, եպիսկոպոսական ձեռնադրություն կատարել միայն կիրակի օրերին եւ այլն։

Շուտով սկսվում է Խաչակիրների Գ արշավանքը։ 1189 թվականին Հռոմի Կղեմես Գ պապը (1187-1191) Հայոց կաթողիկոսից եւ Կիլիկիայի Լեւոն իշխանից օգնություն է խնդրում։ Հայերը, իրապես, մեծ օգնություն են ցույց տալիս Խաչակիրներին։

Լեւոն իշխանը թեեւ 1195 թվականին Գերմանիայի Հենրիկոս Զ կայսեր կողմից ճանաչվել էր թագավոր եւ 1196 թվականին թագ ստացել բյուզանդական Ալեքսիոս Գ Անգեղոսի կողմից, սակայն թագադրությունը դեռեւս հետաձգվում էր։ Լեւոնը ցանկանում էր թագադրվել Արեւմուտքի կողմից, որպեսզի վայելեր Արեւմտյան հովանավորությունը, իսկ ըստ ժամանակի իշխող օրենքների, արեւմտյան բոլոր քաղաքական տվչությունները նվիրագործվում էին Պապի հաստատումով եւ օրհնությամբ։ Վերջապես Կիլիկիա է հասնում Պապի նվիրակ Կոնրադոս կարդինալը` Լեւոնին թագադրելու համար։ Սակայն Պապը չէր կարող թագադրել եւ օրհնել մեկին, որ իր հետ դավանապես միացած չլիներ։ Այդ իսկ պատճառով կարդինալը առաջ է քաշում հայ եւ լատին եկեղեցիների միության խնդիրը, առաջարկելով հայերին ընդունել.

  • Տերունի եւ սրբոց տոները կատարել հաստատուն ամսաթվերով, մինչ հայոց մոտ որդեգրված էր շաբաթվա օրերի վրա հիմնված յոթնական սիստեմը։

  • Ժամերգությունները կատարել Եկեղեցում։ Հայերը սովորաբար ժամերգությունները կատարում էին գավթում, եկեղեցում կատարելով միայն Ս. Պատարագը։

  • Ծննդյան եւ Հարության ճրագալույցներին օգտագործել միայն ձուկ եւ ձեթ եւ ոչ թե կաթնեղեն ու հավկիթ։

  • Լեւոն իշխանի գումարած ժողովը մերժում է Հռոմի առաջարկները։ Հայտնի չէ թե ինչ պայմաններով, ի վերջո համաձայնություն է գոյանում Հռոմի պատվիրակի եւ Կիլիկյան պետության հաջողությունների ջատագով 12 եպիսկոպոսների միջեւ եւ ի վերջո 1198 թվականի հունվարի 6-ին տեղի է ունենում Լեւոնի թագադրությունը կարդինալի կողմից, իսկ օծումը` Հայոց կաթողիկոսի կողմից, սակայն Լատին Եկեղեցու կանոնով, որ այդ նպատակի համար թարգմանել էր Տարսոնի արքեպիսկոպոս Ներսես Լամբրոնացին (+1198)։

    Հնում Անտիոքի պատրիարքության իշխանությունը տարածվում էր 12 նահանգների վրա, որոնցից մեկն էլ Կիլիկիան էր։ Անտիոքի նորահաստատ Լատին պատրիարքությունը երազելով վերահաստատել այդ սահմանները, մի քանի անգամ փորձ է արել իր իշխանությանը ենթարկելու նաեւ Կիլիկիայում հաստատված Հայոց կաթողիկոսությունը։ Առաջին նման դեպքը տեղի է ունենում ԺԳ դարի սկզբին։ Կիլիկիայի Լեւոն Բ թագավորը (1187 / 1198-1219) դիմում է Պապին, որ Անտիոքի Լատին պատրիարքը չխառնվի Հայ Եկեղեցու եւ Հայ պետության գործերին։ 1202 թվականին Իննովկենտիոս Գ պապը (1198-1216) հաստատում է Լեւոնի պահանջը։

    ԺԳ դարի Ա կեսին սրվում են Անտիոքի Լատին պատրիարքի եւ Կիլիկիայի Հայոց Եկեղեցու հակամարտությունները։ Լատին պատրիարքը դժգոհելով, որ Հայոց կաթողիկոսը իրեն չի ենթարկվում, 1238 թվականին գանգատվում է Գրիգոր Թ պապին։ Պապն անիրավ է գտնում իր պատրիարքի պահանջը եւ հայտարարում, որ Անտիոքի պատրիարքի իշխանությունը չի կարող Հայոց կաթողիկոսության վրա տարածվել։

    Լեւոն Գ թագավորի (1270-1289) ժամանակ կրկին անգամ Անտիոքի Լատին պատրիարքը հավակնում է իշխել նաեւ Կիլիկիայի վրա եւ այս նպատակով հալածանք է սկսում հայերի նկատմամբ։ Լեւոն Գ-ը մի նամակ է գրում պատրիարքին, խնդրելով վերջ տալ հալածանքներին։ Եվ երբ իր նամակը ազդեցություն չի ունենում, Լեւոնը բռնում է պատրիարքին եւ աքսորում, որով եւ հալածանքը դադարում է։

    1244 թվականին Հռոմի Իննովկենտիոս Դ պապը (1243-1254) Հայոց Կոստանդին Ա Բարձրաբերդցի կաթողիկոսին (1221-1267) մի նամակով առաջարկում է հիվանդների օծումը կատարել յուղով` Լատին եկեղեցու սովորության համաձայն։

    1243 թվականին Կիլիկիայի հոգեւորականների մասնակցությամբ գումարվել է Սսի Բ ժողովը, որ 24 բարեկարգական կանոններ է հաստատել, հիմնականում հավատացյալների վարք ու բարքի վերաբերյալ։ Այդ կանոնները ժամանակի քաղաքական անբարենպաստ պայմանների պատճառով դեռ չէին ուղարկվել Արեւելյան վարդապետներին ի հաստատումն։ Ի Վերջո 1246 թվականին մի շրջաբերականով կաթողիկոսը Վարդան վարդապետ Արեւելցու ձեռքով դրանք ուղարկում է Հայաստան, որոնց վրա ավելացվում է նաեւ, իբրեւ իր ցանկությունը, կատարել հիվանդների օծման կարգը։

    Իննովկենտիոս Դ պապը, սակայն, այդքանով չգոհացավ։ Նա 1248 թվականին Կիլիկիա ուղարկեց Տիմանջ եպիսկոպոսին, բացահայտելու համար այն քաղաքական շահերը, որ կարող էին ստանալ հայերը երկու եկեղեցիների միությունից։

    Հեթում թագավորը պապի նամակը ուղարկում է Հռոմկլա, Կոստանդին կաթողիկոսին, խնդրելով պատասխանել։ Հայոց կաթողիկոսը, որքան էլ որ նախկինում հարգանք էր տածել Հռոմի Աթոռի նկատմամբ, չէր կարող ընդունել այն պայմանները, որ առաջարկում էր պապը։ Ուստի նա 15 հատվածից բաղկացած մի գրություն ուղարկեց Հեթում թագավորին` հերքելով Հռոմեա-Կաթոլիկ Եկեղեցու վարդապետությունը եւ հորդորելով թագավորին չխաբվել նրանց խոսքերից։

    Հռոմի Աթոռը ստանալով նման պատասխան, սահմանափակում է առաջարկները եւ 1250 թվականին գրած նամակում առաջարկում է միայն ընդունել Ֆիլիոքուեի վարդապետությունը, ըստ որի Ս. Հոգին բխել է ոչ միայն Հայր Աստծուց, այլ նաեւ Որդի Աստծուց։ Ինչպես հայտնի է ճիշտ այս հարցի պատճառով էր տեղի ունեցել Հույն եւ Լատին եկեղեցիների բաժանումը (1054)։

    Պատասխանելու համար այս առաջարկին Կոստանդին կաթողիկոսը 1251 թվականին գումարում է Սսի Գ ժողովը։ Չկարողանալով վերջնական եզրակացության գալ, ժողովը դիմում է Արեւելյան վարդապետների կարծիքին։ Խնդիրը նոր էր Հայ Եկեղեցու համար եւ բնական է, որ սկզբնական շրջանում զանազան կարծիքներ լինեին։ Հենց Կոստանդին կաթողիկոսը գտնում էր, որ այդպես ընդունելուց, չկայ վնաս եւ ի գրոց է բանն. եւ իրաւ եմք ասացեալ, զի իմաստնոցն միտքն ողջ մնայ ի լսելն։ Բայց տխմարացն ցաւէ, լաւ չասելն է, զի մի է պատճառն Հայր, միոյն ծննդեամբ եւ միոյն ելողութեամբ. եւ պատեհ է, որ մի լիցի պատճառ յատուկ, յստակ, մեկին եւ պարզ։ Եւ Հոգի Որդոյ ասի, զի Որդւով բաշխեցաւ պարգեւ ի Հոգւոյն, որպէս հայրենի բարիքն» (ԳԹ 504)։ Նման մի պատասխան է պատրաստել հավանաբար Սսի ժողովը, որը սակայն անհետեւանք մնաց Հռոմի Աթոռի երերուն վիճակի պատճառով։

    1262 թվականին Արեւելք է գալիս եւ Աքայիայում (Պտղոմայիս) հաստատվում Ուրբանոս Դ պապի (1261-1264) նվիրակ Գուլիելմոս եպիսկոպոսը։ Նվիրակին պատվելու համար Հեթում թագավորը ուղարկում է իր Օշին եղբորը, իսկ Կոստանդին կաթողիկոսը` Մխիթար Սկեւռացի վարդապետին։ Այս առթիվ մի վիճաբանություն է տեղի ունենում Հռոմի նվիրակի եւ Մխիթար Սկեւռացու միջեւ, հիմնականում Պապի` Եկեղեցու գլուխ լինելու հարցի շուրջ։ Մխիթար Սկեւռացին աստվածաշնչական փաստերով ցույց է տալիս, որ Եկեղեցու Գլուխը ոչ թե Հռոմի պապն է, այլ Քրիստոս։

    1292 թվականին Հայոց կաթողիկոսական Աթոռին է բազմում Անարզաբայի եպիսկոպոս Գրիգոր Է-ը (1293-1306), ընդհանուր քրիստոնեական եկեղեցիների միության գաղափարով տարված մի անձնավորություն, որ այդ նպատակի համար պատրաստ էր զոհել Հայ Եկեղեցու որոշ ավանդություններ։ Նույն ժամանակ թագավորում էր դարձյալ միարար մի թագավոր` Հեթում Բ-ը (1289-1301), որ այնքան էր տարվել այդ գաղափարներով, որ 1293 թվականին ընդունել էր ֆրանչիսկյան կրոնավորի կարգ։

    Գրիգոր Անավարզեցու առաջին գործն է լինում Հայոց հայսմավուրքը կարգավորել հույների եւ լատինների հայսմավուրքի նմանողությամբ եւ Հեթում թագավորի խնդրանքով, լատինների նման։ Նա փորձեց փոփոխություններ մտցնել նաեւ մի շարք ծիսական հարցերում, հարցեր, որոնք միշտ պատճառ էին դարձել հունաց եւ լատինների հետ եկեղեցական միության ձախողման։ Այսպես նա պատվիրեց ճրագալույցների պահքը չլուծել, հիվանդների համար ձեթ օրհնել, Ս. Բաժակի մեջ ջուր խառնել եւ այլն։ Միաժամանակ նա հույներից պահանջում էր, որ իբրեւ փոխհատուցում Անտիոքի պատրիարքական Աթոռը ենթարկվի Հայոց կաթողիկոսությանը։

    Անավարզեցու այս փոփոխությունները լուրջ ընդդիմություն առաջացրեցին Արեւելյան Հայաստանում, ուր Սյունյաց միտրոպոլիտի նախագահությամբ մի ժողով գումարվեց եւ մի նամակով զգուշացվեց կաթողիկոսը, որ Հայ Եկեղեցու ավանդությունների մեջ փոփոխություններ չմտցնի։

    1274 թվականին Լիոնում տեղի էր ունեցել Բյուզանդական Եկեղեցու միությունը Հռոմի Աթոռի հետ, մի բան որ առաջ էր բերել բյուզանդացիների դժկամությունը։ Միքայել Պալեոլոգ կայսեր (1259-1282) հաջորդող Անդրոնիկոս Բ-ը (1282-1328) իր ժողովրդի սիրտը շահելու համար խզում է այդ միությունը եւ ամեն կերպ քաջալերում Բյուզանդական Եկեղեցու դավանությունը, միաժամանակ հալածանք սկսելով բոլոր այն անձանց դեմ, ովքեր կողմնակից էին Հռոմի Աթոռի հետ միության։ Այդ հալածանքը տարածվում է նաեւ հայերի վրա։ 1295/96 թվականներին հունաց արքայորդու կին հայազգի Մարիամին եւ նրա քրոջը Հույն Եկեղեցու պահանջով կրկին դրոշմում են, իբրեւ հերետիկոսությունից դարձողների։

    Ինչպես այս երեւույթները, այնպես էլ Արեւելյան վարդապետների ժողովական գրությունը զգաստացնում են Գրիգոր Անավարզեցուն եւ նա, որ մինչ այդ ավելի հունական, քան լատինական կողմնորոշում ուներ, փոխում է իր ընթացքը եւ իր հայացքը սեւեռում դեպի Արեւմուտք, Կիլիկիայի թագավորության համար քաղաքական օգնություն ստանալու ակնկալությամբ։ Նա պատրաստվում էր նոր փոփոխություններ մտցնել Հայ Եկեղեցու ծիսակարգում եւ այդ նպատակի համար առանձին շարականներ գրեց Քրիստոսի ծննդյան եւ Մկրտության տոների համար, ծրագրելով այդ տոները միմյանցից բաժանել։

    Անդրադառնալով, սակայն, որ լատիններից էլ էական օգնություն չի կարելի ստանալ, նա ավելորդ է համարում այլեւս եկեղեցիների միության խնդրով զբաղվել եւ այդպիսով իր Եկեղեցու ծոցում ներքին խռովություններ ստեղծել։ Շարունակում է միայն, Հեթում թագավորահոր եւ Լեւոն Դ թագավորի (1301-1307) խնդրանքը կատարելու համար, իր մատուցած պատարագներին հաղորդության բաժակի մեջ գինուն ջուր խառնել, այսպիսով օրինակ հանդիսանալով նաեւ ուրիշների համար։ Հեթումն ու Լեւոնը, սակայն, Արեւմուտքից օգնություն ստանալու հույսով կաթողիկոսից պահանջում են կատարյալ միություն ստեղծել երկու եկեղեցիների միջեւ։ Կաթողիկոսը մերժում է, որի պատճառով էլ գահընկեց արվում եւ աքսորվում, ուր եւ մահանում է 1306 թվականին, մահվան անկողնում հայտարարելով. ,Հայ եմ եւ հայ մեռանիմ»։

    Անավարզեցու մահից հետո Լեւոն թագավորը մի ժողով է գումարում Սսում 1307 թվականին, որ ծանոթ է Սսի Զ ժողով անունով, որին մասնակցում են Կիլիկիայի 43 եպիսկոպոսներ եւ իշխաններ։ Լեւոնը ժողովին է ներկայցնում մի նամակ, իբրեւ թե գրված Գրիգոր Անավարզեցու կողմից, որ բովանդակում էր հետեւյալ դավանաբանական եւ ծիսական փոփոխությունները.

  • Ս. բաժակի մեջ ջուր խառնել։

  • Ընդունել 7 Տիեզերական ժողովները։

  • Քրիստոսի մեջ խոստովանել երկու բնություն, երկու կամք եւ երկու ներգործություն։

  • Տերունական տոները տոնել հույների եւ լատինների նման, Ծնունդը` դեկտեմբերի 25-ին, Ավետումը` մարտի 25-ին, Տեառնընդառաջը` փետրվարի 2-ին եւ այլն։

  • Ծննդյան եւ Հարության ճրագալույցները լուծել միայն ձեթով ու ձկով։

  • Ս. Աստվածը երգել Քրիստոս բառի հավելումով., Քրիստոս որ խաչեցար»։

  • Ժողովականները, բացի 5 եպիսկոպոսներից ընդունեցին այս փոփոխությունները։ Նույն ժողովում կաթողիկոս ընտրվեց միության ջատագովներից Կոստանդին Գ Կեսարացին (1307-1322)։ Սսի ժողովի որոշումները լուրջ ընդդիմություն են առաջ բերում ինչպես Արեւելյան Հայաստանում, այնպես էլ Կիլիկիայում։ Լեւոն թագավորին հաջորդած Օշինը (1307-1320) ամեն ջանք գործադրեց այդ որոշումները ի գործ դնելու համար, կանգ չառնելով նույնիսկ բանտարկութան եւ աքսորի վրա։

    Ստեղծված խռովություններին վերջ տալու համար Օշինը 1316 թվականին գումարում է Ադանայի ժողովը, 13 եպիսկոպոսների, 7 վարդապետների եւ 10 իշխանների մասնակցությամբ։ Այս ժողովում քննարկվում են Սսի ժողովի որոշումների դեմ եղած առարկությունները, մերժվում այդ առարկությունները իբրեւ թե ճշմարտության հակառակ եւ կրկին անգամ հաստատվում Սսի ժողովի որոշումները։ Նման ժողովները սակայն, չէին կարող Հայ Եկեղեցու ավանդությունները խաթարել եւ բնական է, ժամանակավրեպ նշանակություն ունեցան։

    Օշին թագավորը, Ադանայի ժողովից հետո, 1318 թվականին դիմում է Հովհաննես ԻԲ պապին (1316-1334) եւ Ֆրանսիայի Փիլիպպոս թագավորին, խնդրելով Եկեղեցիների միությունից հետո խոստացված օգնությունը։ Պապը, սակայն, որոշ դրամական օգնություն միայն ուղարկելով, առաջարկում է այս անգամ, որ Հայ Եկեղեցում էլ հիվանդների օծման յուղը եպիսկոպոսը օրհնի եւ որ Դրոշմի խորհուրդը միայն եպիսկոպոսը կատարի։

    Խոստացված օգնության սպասումով 1320 թվականին Օշին թագավորը կնքում է իր մահկանացուն, թագավորությունը թողնելով իր մանկահասակ որդուն` Լեւոն Ե-ին (1320-1342)։ Վերջինս, շարունակելով իր նախորդների լատինասեր քաղաքականությունը, շահում է միայն մահմեդական, հատկապես Եգիպտոսի մամելյուկների թշնամությունը, որոնց հաճախակի հարձակումները սկիզբ դրեցին Կիլիկիայի Հայկական թագավորության կործանմանը (1375 թ.)։

    Արեւմուտքը, հայ ժողովրդի եւ Կիլիկիայի թագավորության այս ճգնաժամային պահին, փոխանակ կատարելու իր խոստումները, նորից կրոնական հարցեր էր մեջբերում եւ զանազան նոր առաջարկներ անում։ Զայրացած արեւմուտքցիների այս ընթացքից, Մեսրոպ Ա Արտազեցի կաթողիկոսը (1359-1372), 1361 թվականին գումարում է Սսի Ը ժողովը եւ հրամայում Հայ Եկեղեցու ծիսակարգից վերացնել ամեն մի նորամուծություն, որ արդյունք է եղել Կիլիկյան թագավորների լատինամոլ քաղաքականության։

    « 11. Հայ-Բիւզանդական Հարաբերություններ   |   13. Հայաստանյայց Եկեղեցին Խորհրդային Տարիներին (1920-1990) »
    © Gratun.org