Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հակիրճ Պատմություն Եւ Բացատրություն Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցու

Բաժին Ա

13. Հայաստանյայց Եկեղեցին Խորհրդային Տարիներին (1920-1990)

Հայ Եկեղեցու ու հայ ժողովրդի պատմությունն անբաժան են, եւ մեր պատմության մեջ չկա քիչ թե շատ նշանակալի որեւէ պահ, երբ Եկեղեցին կանգնած չլինի պետության, ժողովրդի` իր հավատացալների կողքին։ Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդը, զրկված լինելով քաղաքական իշխանությունից, ազգապահպանման ու գոյատեւման հույսը կապել էր մայր Եկեղեցու հետ` այդպիսով հավատարիմ մնալով իր արմատներին ու Քրիստոսի Սուրբ Ավետարանին։ Այդ ճշմարտությունը մեկ անգամ եւս փաստվեց Առաջին աշխարհամարտի տարիներին ու հայ ժողովրդի` հանուն անկախության մղված հերոսամարտների ժամանակ։ Հայ եկեղեցին ու հայ ժողովուրդը Սարդարապատում ապացուցեցին իրենց միասնության անկոտրուն ուժն ու ազատության սերը` անկախության համար կենաց ու մահու կռիվ տալով եւ բացառիկ հերոսությամբ 1918թ. ստեղծելով Անկախ Հանրապետություն։

Հայ Եկեղեցին ողջունեց ու օրհնեց Հայաստանի Հանրապետությունը։ Նոր էջ բացվեց հայության համար` լի հույսերով եւ սպասելիքներով, որը, սակայն կարճ տեւեց եւ երկամյա ձեռքբերումները խեղդամահ արվեցին 1920թ.` Անկախ Հայաստանի խորհդայնացմամբ։

Խորհրդային կարգերի հաստատումով մեր Եկեղեցին թեւակոխեց պատմության մի նոր շրջափուլ` նոր, անհամեմատ բարդ պայմաններով ու հիմնահարցերով։ Եկեղեցին` ս. Էջմիածնի գլխավորությամբ, ինչպես միշտ, իր բազմաչարչար հոտի հետ էր` կիսելով նրա դառնություններն ու դժբախտությունները։ Այդ տարիները Հայ Եկեղեցու համար ճգնաժամային էին, եկեղեցին ապրում էր իր պատմության ամենամռայլ ժամանակաշրջանը։

Հայ բոլշեւիկները վարում էին ծայրահեղ հակաեկեղեցական քաղաքականություն, ամեն կերպ հալածում էին Եկեղեցին` նրա մեջ տեսնելով այն հզոր ու հեղինակավոր կառույցը, որին անվարան հետեւում էր ժողովուրդը։ Բոլշեւիկներն առաջնահերթ էին համարում ժողովրդին կոմունիստական դաստիարակություն ապահովելը, նրան աթեիստական գաղափարախոսությամբ կրթելը։ Կրոնի հանդեպ իշխող գաղափարախոսության ժխտական վերաբերմունքը վերածվեց բացահայտ անհանդուրժողականության։ Նպատակին հասնելու համար միջոցների առաջ խտրություն չէր դրվում, կիրառվում էր թույլատրելի ու անթույլատրելի բոլոր հնարները։ Եկեղեցիներ փակելը, հոգեւորականների հալածանքը, աքսորը, ֆիզիկական հաշվեհարդարները դարձան պետական գործելակերպի ձեւեր։

Չնայած Հայաստանի խորհրդայնացման հենց առաջին օրերից էլ հակաեկեղեցական ու հակակրոնական քաղաքականություն էր տարվում, սակայն հալածանքն ու ճնշումը Եկեղեցու դեմ հատկապես ուժգնացավ 1920-ականների վերջին ու 1930-ականների սկզբին։ Համատարած կոլեկտիվացման այդ տարիներին իշխողները կամայականության, հալածանքի ու բռնության ամենատարբեր միջոցներով ձգտում էին ժողովրդին հեռու պահել Եկեղեցուց, նրա հոգեպարար քարոզներից ու աստվածային պատգամներից, փոխարենը մարդկանց մեջ սերմանելով անաստվածություն, մատնության, դավաճանության, զրպարտանքի ու կեղծիքի ոգին։

Եկեղեցին հայտարարվում է հակահեղափոխական եւ հակախորհրդային տարր, հայրենիքի թշնամի եւ ենթարկվում ահաբեկչության ու բռնության։ Բոլշեւիկները փորձում էին ամեն կերպ ճնշել եւ ստորացնել Եկեղեցուն, քայլ առ քայլ խլելով նրա դարավոր արտոնությունները։

1920թ. Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ դպրոցը անջատվում է Եկեղեցուց։ 1922թ. Էջմիածնի վանքի բոլոր արժեքները պետականացվում եւ խլվում են Եկեղեցուց։ Սուրբ Էջմիածնի համար մեծ հարված էր 1922թ. մայիս 10-ի որոշումը` Մատենադարանը Երեւան տեղափոխելու վերաբերյալ, որն արդեն գիտահետազոտական կենտրոնի էր վերածվել։ Նույն թվականին Հայաստանի խորհրդային իշխանությունը որոշում է Մոսկվայից Երեւան փոխադրել Հայ Եկեղեցու ունեցվածքը, որը Մայր Տաճարի հնություններն ու սրբություններն էին։ Դրանք ձեռագրերի հետ 1915թ. փետրվարին փոխադրվել էին Մոսկվա` Համաշխարհային առաջին պատերազմից փրկելու նպատակով։ 1915թ. Մոսկվա տարված 150 արկղների փոխարեն 1922թ. 120 արկղ է Երեւան ուղարկվում։ Պակասում էր 30 արկղ` այն էլ ամենաթանկարժեք իրերը։

1923թ. հունվարին Հայ Եկեղեցուց խլվում են եկեղեցապատկան ու վանքապատկան հողերի մեծ մասը, ազգայնացվում է Էջմիածնի վանքի թանգարանը։ 1927թ. սպանվում են Խոր Վիրապի վանահայր Տ. Կարապետ վրդ. Աստվածատրյանը եւ Գերագույն Հոգեւոր Խորհրդի անդամ Տ. Գյուտ եպս. Տեր-Ղազարյանը։

Համատարած փակվում էին վանքերը, եկեղեցիներն ու ծխական դպրոցները, ձերբակալվում էին հոգեւորականները։ 1930թ. մահանում է Գեւորգ Ե կաթողիկոսը եւ Հայ Եկեղեցին, զրկվելով իր հոգեւոր պետից, ավելի ծանր կացության առաջ է կանգնում։ Կաթողիկոսական տեղապահ է ընտրվում Տ. Խորեն արքեպս. Մուրադբեկյանը, ով անցանկալի էր Խորհրդային կառավարության համար։ Բոլշեւիկներն ամեն կերպ փորձում էին ձախողել կաթողիկոսական ընտրությունները, մինչեւ իրենց հարմար մի թեկանծու պատրաստեին։

30-ական թվականների սկզբներին Հայաստանում սկսվում է եկեղեցիների ավերման գործընթացը։ Այդ թվականներին Հայաստանում մոտ 800 եկեղեցիներ փակվել էին ու վերածվել կոլտնտեսության պահեստների, ակումբների ու գարաժների։

1930թ. պայթեցվում է Նորքի ս. Սիմեոն Ծերունի եկեղեցին, 1931-ին` ս. Պողոս-Պետրոս եկեղեցին։

Խորհրդային կառավարության կողմից ամեն կերպ խրախուսվում էին արհեստական խմբավորումների ստեղծումը, որոնք իրենց տարրալուծիչ, հակակրոնական ու աթեիստական գործունեությամբ ամեն կերպ փորձում էին արատավորել Եկեղեցին ու եկեղեցականներին։ Անգամ, հայկական եկեղեցիները օրինական տերերից խլելով, տրամադրվում էին այդ կազմակերպություններին։ Այդպես, 1931թ., Երեւանի Կաթողեկե եկեղեցին տրամադրվել էր «Ազատ եկեղեցականներին», իսկ ս. Գրիգոր Լուսավորիչը` «Մարտնչող անաստվածների միությանը»։

1932թ., մի քանի ձախողումից հետո, մեծ դժվարությամբ թույլատրվում է Ազգային-եկեղեցական ժողով գումարել եւ կաթողիկոս է ընտրվում Տ.Տ. Խորեն Ա Մուրադբեկյանը (1932-1938)։ Այն կաթողիկոսական առաջին ընտրությունն էր, որն անց էր կացվում խորհրդային նոր հասարակարգում։ Նորընտիր Կաթողիկոսն ամեն կերպ փորձում է վերականգնել Հայ Եկեղեցու հեղինակությունն ու իրավունքները։ Նա բողոքներ է ուղղում խորհրդային կառավարությանը, որոնք անպատասխան են մնում։ Իշխանությունների կողմից ամեն կերպ սահմանափակվում են Կաթողիկոսի իրավունքները, եւ եկեղեցու դեմ սկսվում են ավելի խիստ հալածանքներ։

Սեփական հակաեկեղեցական քաղաքականությունը թաքցնելու համար բոլշեւիկները լայնորեն անցակացնում էին հակաեկեղեցական քարոզչություն, որն արդարացնելու համար օգտագործում էին հայ պատմաբաններին։

Հայաստանում ստեղծված կացությունը մտահոգում էր սփյուռքահայությանը, եւ նրանք մամուլում բողոքներ էին ուղղում Խորհրդային իշխանություններին` կոչելով վերջ տալ Եկեղեցու հալածանքներին։ Այս ամենին ի պատասխան, իշխանությունների բռնի կարգադրությամբ ու միջամտությամբ հայ հոգեւորականներն ստիպված էին լինում պատասխան ելույթներ ունենալ` «հերքելու» համար «տեղի չունեցած» հալածանքներն ու բռնությունները։

Խորհրդային կառավարությունը հրապարակում է մի շարք օրենքներ, որոնցով սահմանափակվում էին Եկեղեցու ու հոգեւորականության գործունեության հնարավորությունները։ Հայ հոգեւորականությունը նորահայտ կառավարիչներից հետեւողականորեն պահանջում էր հաստատել Եկեղեցու օրինական իրավունքներն ու ազատությունները։

Մամուլն ու գրահրատարակչությունն ամեն կերպ ստվերում էին հայ բարձրաստիճան հոգեւորականներին ու զրպարտանքներ բարդում նրանց վրա։ Ահռելի չափեր էին ընդունել հայ մտավորականության եւ հոգեւորականության հալածանքը, բանտարկությունը, աքսորն ու ոչնչացումը։ Ստեղծված կացությունից ելնելով, եկեղեցականներն ստիպված հրաժարվում էին իրենց հոգեւոր կոչումից, իսկ որոշ դեպքերում մահվան սպառնալիքով նրանց հրաժարեցնում էին։

Բազում հոգեւորականների մեղադրում էին են այլեւայլ հնարավոր ու անհնար զրպարտանքներով, մեկուսացնում ու երկար տարիներով բանտարկում էին։ Հիմնական մեղադրանքներից էին. դաշնակցության գաղտնի անդամ լինելը, հակախորհրդային քարոզչությունը, հօգուտ օտարերկրյա որեւէ պետության լրտեսությունը, «ազգայնամոլական», «տեռորիստական», «ժողովրդի թշնամի» եւ համանման այլ բնորոշումները։ Շատերին են գնդակահարել ու շատ շատերի ճակատագիրն էլ անհայտ է։ Բողոքներն ու արդարացումներն անպատասխան էին մնում։

Հայ հոգեւորականության` բռնությունների ենթարկված ներկայացուցիչների թիվը միայն Հայաստանում կազմել է շուրջ 200 մարդ։ Գնդակահարվել են Էջմիածնի միաբան հայ բարձրաստիճան հոգեւորականներ` Բագրատ եպիսկոպոսը, Թադե եպիսկոպոսը, Իսահակ եպիսկոպոսը, Արտակ եպիսկոպոսը, Դանիել վարդապետը եւ շատ ուրիշներ, ովքեր անհիմն մեղադրանքներով ձերբակալվել էին։ Խորեն Ա-ի բողոքներն ամենուր անպատասխան էին մնում, կամ էլ անվտանգության խորհուրդը խաբեությամբ գործը ձգձգում էր` մինչեւ հօգուտ կառավարության որոշում ընդունվեր։

Բռնությունների ու ահաբեկչությունների գագաթնակետն էր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Խորեն Ա Մուրադբեկյանի եղերական մահը։ 1938թ. ապրիլ 5-ի լույս 6-ի գիշերը, նրան, Հին Վեհարանի իր իսկ ննջասենյակում, խորհրդային պետական անվտանգության գործակալները խեղդամահ են անում։ Խաղաղ պայմաններում Կաթողիկոսի սպանությունն աննախադեպ մի երեւույթ էր Հայ Եկեղեցու պատմության մեջ։ Նվիրյալ Հայոց Հայրապետը, դեմ գնալով եկեղեցու գանձերը խորհրդային բիրտ կառավարությանը հանձնելու որոշումներին` կյանքով վճարեց դրանց դիմաց։ Չնայած կառավարության ձեռնարկած խստիվ միջոցներին, վեց հավատացյալ կանայք խեղդամահ Կաթողիկոսի դին տարան եւ գաղտնի թաղեցին ս. Գայանե եկեղեցու գերեզմանատանը։

Այս ամենը դեռ վերջը չէր։ Կաթողիկոսի սպանությունը, որը կառավարության կողմից ներկայացվում էր որպես սրտի կաթված, օրհասական դարձրեց Եկեղեցու ապագան։ Մայր Աթոռը հիմնովին թալանվեց, եւ նույնիսկ, հայ ջանասեր կոմունիստների կողմից Ս. Էջմիածինն ընդհանրապես փակելու եւ այն թանգարանի վերածելու միջոցներ էին ձեռք առնվում, այդպիսով նպատակ ունենալով վերջ տալ Հայ Եկեղեցուն` որպես հոգեւոր հաստատության։

1938թ. օգոստոսի 4-ին, հայ կոմունիստների Ստալինին ուղղված նամակում ասվում է. «1937 թվին Էջմիածնում աշխատում էին 70-75 հոգեւորականներ, որոնցից շատերը ձերբակալվել են մեր կողմից ակտիվ հակահեղափոխական աշխատանքի համար։ Ներկայումս Էջմիածնում մնացել են 7 մարդ` եկեղեցու սպասավորներ, որոնք դաշնակ են` հակախորհրդային տրամադրություններով։ Հայաստանի Կոմ(բ)Կուսի Կենտկոմը, քննարկելով Էջմիածնի վանքի հարցը, որոշել է... փակել Էջմիածնի վանքը, այն վերածելով թանգարանի, նոր Կաթողիկոսի ընտրություններ չանցկացնել եւ լիկվիդացնել հայ հոգեւորականության կենտրոնը... Խնդրում ենք ՀամԿ(բ)Կ-ին հաստատել»։

Կոնունիստերի գլխավոր նպատակն էր վերջնականորեն ժողովրդին զրկել իր ազգային ինքնագիտակցությունից` ներքաշելով մարդկային միանգամայն նոր` խորհրդային կազմավորման մեջ։ Դա վտանգավոր էր հայ ժողովրդի համար, քանի որ սպառնում էր ժողովրդի եւ Եկեղեցու կապի խզմանը, որը ազգը պահպանում եւ պաշտպանում էր ուծացումից ու ոչնչացումից։

Հայ կոմունիստների այդքան ցանկալի ձեռնարկը, սակայն, որքան էլ ընդունելի էր Խորհրդային վերին իշխանության կողմից, այնքան էլ վտանգավոր էր, քանզի դրանով ի ցույց պիտի դրվեր կոմունիստական կարգերի բռնատիրական ու աթեիստական իսկական դեմքը։

Խառնակ կացությունից օգտվելով, կոմունիստներին, այնուամենայնիվ, հաջողվում է ձգձգել կաթողիկոսական ընտրությունները, որին կողմնակիորեն նպաստում է նաեւ 1941թ. Համաշխարհային պատերազմը։

Հայ Եկեղեցու համար շրջադարձային էր նաեւ Համաշխարհային երկրորդ պատերազմն ընդդեմ Խորհրդային Միության։ Ի դեմս Խորհրդային Հայաստանի, համայն հայությունը տեսնում էր իր գոյության խարիսխը եւ յուրաքանչյուր կործանարար հարված Խորհրդային Միությանը` խորտակիչ պիտի լիներ նաեւ նրա կազմում գտնվող Հայաստանի համար։

Այս գիտակցությամբ է, որ աշխարհասփյուռ հայությունն անմիջապես արձագանքեց Հայրենիքին օգնելու Սուրբ Էջմիածնի կոչին։ Սփյուռքի դրամական օժանդակությամբ ստեղծվեցին տանկային շարասյուներ եւ ուղարկվեցին ռազմաճակատ։ Պատերազմի հաղթական ավարտի օրերին Հայ եկեղեցու ու ժողովրդի այս նախաձեռնությունն աննկատ չմնաց խորհրդային կառավարության կողմից եւ փոխվեց ոչ միայն Հայաստանի կառավարության, այլեւ Խորհրդային Միության վերաբերմունքը Մայր Աթոռ ս. Էջմիածնի հանդեպ։

1945թ. տեղապահ Տ. Գեւորգ արքեպս. Չորեքչյանը հանդիպեց Իոսիֆ Ստալինին։ Հանդիպումն ունեցավ պատմական նշանակություն։ Ի գնահատություն Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի տարիներին Հայ Եկեղեցու եւ ժողովրդի բերած աջակցության, Ստալինը թույլատրեց Ազգային-եկեղեցական ժողով գումարել եւ անցկացնել կաթողիկոսական ընտրություններ, վերաբացել Մայր Աթոռ ս. Էջմիածնի Հոգեւոր ճեմարանը, վերադարձնել գրադարանը, տպագրել «Էջմիածին» ամսագիրը, Էջմիածնին վերադարձնել ս. Հռիփսիմե, ս. Գայանե, ս. Գեղարդ եւ ս. Խոր Վիրապ վանքերը, ինչպես նաեւ արտասահմանի հայ հոգեւորականներին արտոնվեց Էջմիածին գալ` եպիսկոպոսական ձեռնադրության համար։

Յոթնամյա ընդմիջումից հետո, 1945թ. Հայ Եկեղեցին կրկին հնարավորություն ունեցավ ընտրել իր հայրապետին եւ վերսկսել բռնի ընդհատված իր գործունեությունը։

1945թ. Ագային-եկեղեցական ժողովը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս ընտրեց Տ. Գեւորգ արքեպս. Չորեքչյանին։ Հետպատերազմյան առաջին տարիներին, անսալով Հայոց Հայրապետի կոչին, հայրենադարձվեցին հազարավոր հայորդիներ, իրենց հետ նոր շունչ բերելով Խորհրդային Հայաստան։ Գեւորգ Զ կաթողիկոսի ջանքերով, չնայած բոլոր ճնշումներին ու արգելքներին, քիչ թե շատ աշխուժություն տիրեց եկեղեցիներում ու ժողովրդի մեջ, որը սակայն, նոր հալածանքների ու բռնությունների տեղիք տվեց։

Խորհրդային կառավարությունը, սակայն, ամբողջությամբ չկատարեց Հայ Եկեղեցուն տրված խոստումները, որի վկայությունը բռնությունների ու աքսորների նոր հոսքն էր։ 1949թ. Երեւանի ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին հիմնահատակ քանդվեց։ Նույն թվականին տեղի ունեցան մասսայական աքսորներ, եւ հազարավոր հայ ընտանիքներ, նրանց թվում նաեւ հայրենադարձներ, բռնի ուղարկվեցին Սիբիր եւ Ալթայի երկրամաս։

Էջմիածնի եկեղեցիներն ու վանքերը այդպես էլ չվերադարձվեցին։ Շողակաթ եկեղեցին գտնվում էր զինվորական ստորաբաժանումի տրամադրության տակ։ Իսկ 1951թ. երեք տարով զինվորական զորամասին է հանձնում «Խրիմյանի թանգարան» շենքը։

1953թ. ամբողջ Խորհրդային Հայաստանում գործում էր 18 եկեղեցի։ Ժողովուրդը բազում խնդրագրեր էր ուղարկում Գեւորգ Կաթողիկոսին, սակայն վերջինս իր գործունեությամբ սահմանափակված եւ կաշկանդված լինելով խորհրդային իշխանությունների կողմից` անկարող էր բավարարել հավատացյալների հոգեւոր պահանջները։ Հայոց Հոգեւոր Պետի համար խիստ դժվար էր ստալինյան բռնապետության այդ տարիներին աչքի ընկնել որեւէ գործունեությամբ։

Կառավարությունը նրան գործելու որեւէ հնարավորություն չէր տալիս եւ ամեն կերպ աշխատում էր ձախողել յուրաքանչյուր ձեռնարկ։

1953թ. մահացավ Ստալինը, սակայն կոմունիստների հակակրոնական քաղաքականությունը շատ քիչ փոխվեց։

1954թ. մահացավ Գեւորգ Զ Կաթողիկոսը, եւ 1955թ. Ազգային-եկեղեցական ժողովն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս ընտրեց Ռումինիայի Հայոց Թեմի առաջնորդ Տ. Վազգեն եպս. Պալճյանին։ Վազգեն Ա-ի գահակալության տարիներին, թեեւ Խորհրդային իշխանությունների կողմից շարունակվում էր ներքին լարվածությունը Հայ Եկեղեցու դեմ, այնուամենայնիվ նախկին կրքերը փոքր ինչ հանդարտվել էին եւ չնայած որոշ արգելքների, Կաթողիկոսը կարողանում է քիչ թե շատ ազատ գործունեություն ծավալել։

Ընտրությունից հետո Վազգեն Ա-ն անմիջապես դիմում է Խորհրդային կառավարությանը եպիսկոպոսական ձեռնադրություն եւ Մյուռոնօրհնություն կատարելու արտոնության համար։ Վեհափառն ստանում է համաձայնություն։ Ձեռնադրվում են ինը եպիսկոպոս։ Հայ Եկեղեցու թեմերի վարչակարգը վերականգնում է իր բնականոն գործունեությունը։

Մեծ իրադարձություն էր նաեւ հոկտեմբեր 16-ի Մյուռոնօրհնությունը։ Վերջին անգամ Մայր Աթոռում Ս. Մյուռոնի օրհնություն էր կատարվել 1926թ.` Գեւորգ Ե Կաթողիկոսի կողմից, որից հետո, ցավոք, Խորհրդային կառավարության կողմից խստիվ արգելվել էր այն եւ Խորեն Ա եւ Գեւորգ Զ Կաթողիկոսները, քաղաքական անթույլատրելի կացության պատճառով, հնարավորություն չէին ունեցել մյուռոն օրհնելու։

Վազգեն Ա-ի գահակալության հետագա տարիներին եկեղեցական կյանքը զգալիորեն աշխուժանում է ոչ միայն Խորհրդային Հայաստանում, այլեւ Սփյուռքում։ Վերսկսվում են Հայ եւ Քույր եկեղեցիների հարաբերությունները, Հայ Եկեղեցին ընդգրկվում է ԵՀԽ-ի կազմում, մասնակցում է Վատիկանի Բ ժողովին։ Հայոց Հայրապետը այցելություններ է կատարում եւ եղբայրական հանդիպումներ ունենում Քույր Եկեղեցիների պետերի հետ։

Վազգեն կաթողիկոսի երկարատեւ գահակալությունը նշանավորվեց նաեւ շինարարական աննախընթաց ձեռնարկներով։ Հիմնական վերանորոգության ենթարկվեց Մայր Աթոռը` իր շրջակա տարածքներով։ Խորհրդային կառավարության կողմից քանի որ արտոնված չէր նոր եկեղեցիներ կառուցել, Հայրապետի օրհնությամբ սկսվում են վերակառուցվել եւ սրբագործվել ավերված, փակված ու խոնարհված եկեղեցիները։

Վազգեն Ա-ն սկսում է Հայրապետական այցելություններ կատարել Հայ Եկեղեցու նվիրապետական Աթոռներ ու Խորհրդային միության ու սփյուռքի հայոց թեմեր։ Կանոնավոր կերպով շարունակվում էր քահանայական, եպիսկոպոսական ձեռնադրություններն ու Մյուռոնօրհնությունը։ Հոգեւորականների խիստ պահանջ էր զգացվում Խորհրդային Միության տարածքում գտնվող բոլոր հայկական թեմերում, քանի որ արտասահմանի հայ հոգեւորականների մուտքը Խորհրդային Հայաստան արգելված էր։ Չնայած, որ 1945թ. Գեւորգ Զ Չորեքչյանի ջանքերով վերաբացվել էր Էջմիածնի Հոգեւոր ճեմարանը, այնուամենայնիվ հնարավոր չէր սակավաթիվ շրջանավարտներով, լավագույն դեպքում երկու կամ երեք սարկավագ, բավարարել հավատացյալների հոգեւոր պահանջները։ Ճեմարանը գտնվում էր կոմունիստական իշխանության խիստ ուշադրության ներքո, իսկ ուսանողների թիվը սահմանափակ էր` մինչեւ 40 մարդ։

Խորհրդային այդ տարիներին ծանր էր Հայ Եկեղեցու վիճակը։ Նրա գահակալների ու սպասավորների համար խիստ դժվար էր լայն թափով գործունեություն ծավալել եւ ըստ ամենայնի բավարարել ժողովրդի հոգեւոր պահանջները։ Քանիցս Եկեղեցին ու Հայոց Հայրապետը վարկաբեկվում էին Խորհրդային իշխանությունների եւ զրպարտվում սփյուռքահայության կողմից, սակայն եկեղեցական անդաստանի անխոնջ մշակները, անտեսելով այդ ամենը եւ վեր մնալով մարդկային տկարություններից, շարունակում էին խոնարհաբար ծառայել Եկեղեցուն ու Հայրենիքին։

Հայ Եկեղեցին հոգեւոր-մշակութային իր գործունեությամբ ամեն կերպ հավատացյալի հոգում վառ էր պահում հավատքի կայծը, որն իր անթեղումից կրկին բոցավառվեց 1991թ., երբ կրկին անգամ, ի պատասխան հայ հավատացյալի ազատ ընտրության ու ինքնորոշման, Վազգեն Ա Հայոց Հայրապետն օրհնեց Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունը եւ նրա նախագահին։

Հայ եկեղեցուն ծնկի բերելու բոլշեւիկների ցանկությունը, այսպիսով, չիրականացավ։ Եկեղեցին, թեեւ մեծ կորուստներ կրեց, սակայն շնորհիվ իր տաղանդավոր, դիվանագետ, խորագետ հոգեւորականների, հմտորեն վարելով գործերը, հաղթահարեց նրանց կողմից ստեղծված արհեստական խոչընդոտները։

« 12. Հայ-Լատին Հարաբերություններ   |   14. Հայաստանյայց Եկեղեցին Հետ Հայաստանի Անկախության (1991-2004) »
© Gratun.org