Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1213. Հեթումի Նկարագիրը

Բոլորովին տարօրինակ, եւ գրեթէ անմեկնելի նկարագիր մը կը ներկայանայ Հեթում Բ., որ ոչ վանական փափաքէն կը հեռանայ, ոչ կրօնաւորական կոչումէն կը հրաժարի, ոչ ալ Փրանկիսկեան սքեմը կը թողու, եւ միշտ ալ զինուորական եւ պետական հոգերով կը զբաղի, ոչ զէնքը կը թողու եւ ոչ ալ արքունի մականը, ոչ թագաւորութենէն ձեռք կը քաշէ, եւ ոչ կատարելապէս եւ տիրապէս կը վարէ զայն։ Տարօրինակ է Փրանկիսկեան միաբանութեան եւ Հռոմէական պապութեան ալ ընթացքը, որոնց սկզբունիքին համեմատ՝ կրօնաւորի մը աշխարհի հոգերէն պարտ է քաշուիլ, եւ ամէն վանականի պարտ է իր վանաբնակ կենցաղը չլքանել։ Ասոր հակառակ Փրակիսկեան կրօնաւոր Եղբայր Յովհաննէսը, երբեք Հեթում թագաւոր ըլլալը ձեռքէ չի ձգեր, եւ կարծես թէ աչքին կուրութիւնը եւ Մոլեւոնի բանտարկութիւնը աւելի սրած են իր թագաւորական ախորժակը, որ հազիւ թէ աչքի տեսութիւնը քիչ մը կը բարւոքի, գլուխ կը կանգնի Կոստանդինի դէմ ելլող խմբակին, եղբայրը կը զրկէ իշխանութենէնէ, եւ ձեռք կառնէ նորէն թագաւորութիւնը առանց սքեմը թողլու։ Իր ապահովութեան համար Սմբատն ալ, Կոստանդինն ալ եհան յերկրէ իւրմէ (ՍՄԲ. 127) եւ առանց առաքեաց յաքսորս առ կայսրն ի Կոստանդնուպոլիս (ՍԱՄ. 154) ընդ հաւատարիմ պահպանութեամբ աղաչելով զնա, զի մի տացէ շրջել զնոսա (ԿԱԼ. 425)։ Անաւարգեցին անտարբեր կերպով կը համակերպի այդ ամէն փոփոխութեանց, կարծէս թէ ինքն ուրիշ կամք չունի, բայց եթէ քաղաքական իշխանութեան գլուխը իր ծրագիրին համակրող կամ օժանդակող անձ մը ունենալ, բոլորովին անտարբեր մնալով որ Հեթում ըլլայ այն կամ Թորոս, Սմբատ կամ Կոստանդին։ Հեթում իշխանութիւնը ձեռք առած ատեն, խաղաղութիւնն ալ խանգարուած կը գտնէ արտաքիններէն։ Եգիպտացիք նորէն սկսած էին Ասորիքի մէջ արշաւանքները ընել, տիրապետութիւննին ընդարձակելու համար, Թաթարներն ալ անոնց դէմ կելլէին, Հայերն ալ կը պարտաւորուէին պատերազմին խառնուիլ, իբր դաշնագիր նիզակակիցներ։ Եդեսիոյ ճակատամարտին մէջ 1299 դեկտեմբեր 25-ին եւ Սէլահիէի պատերազմին մէջ 1300 յունուար 9-ին, Հեթում ալ Հայ գունդերով Թաթարներուն կօգնէր, եւ Եգիպտացիները հալածելով մինչեւ Երուսաղէմ կը հասնէր, եւ առիթէն օգտուելով ուխտ մըն ալ կը կատարէր Քրիստոսի գերեզմանին, եւ փետրուար 3-ին Երուսաղէմէ կը մեկնէր Կիլիկիա դառնալու, վասն զի Թաթարաց խանն ալ կատարած յաղթութեամբը բաւականացած, ետ կը դառնար իր երկիրը (ՍԻՍ. 557)։ Եգիպատիներուն ընկրկելովը եւ Թաթարներու յաղթութեամբը, Կիլիկիոյ կացութիւնը ապահովուած կրնար ըսուիլ. Իկոնիոնի սուլտանութիւնն ալ քայքայուած էր արդէն, եւ զայն նորոգելու աշխատող Ալայէատինը՝ Հեթումի ձեռք կիյնայ, որ զայն Ղազան խանին կը զրկէր, եւ այսպէս այս կողմէն ալ վտանգը փարատած կըլլար (ՍԻՍ. 557)։

« 1212. Կոստանդին ու Սմբատ   |   1214. Լեւոն Դ. Թագաւոր »
© Gratun.org