Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հակիրճ Պատմություն Եւ Բացատրություն Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցու

ԲաԺին Բ

5. Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Ժողովները

Ազգային-Եկեղեցական Ժողովներ

Աշտիշատի Ա, Բ, Գ ժողովները (352 թ., 354 թ., 435 թ.) Աշտիշատի Ա ժողովը գումարվել է Ներսես Մեծի կողմից, Աշտիշատում` քննարկելու համար եկեղեցու բարեկարգության ու դավանության որոշակի հարցեր։ 354 թ. հրավիրվել է նաեւ Բ ժողովը, նույն հարցերի քննարկումը շարունակելու համար։ Ժողովներն ընդհանուր բարեկարգության համար նախ ընդունել են առաքելական կոչված կանոնները եւ ապա, տեղական առանձնահատկությունները հաշվի առնելով, սահմանել են որոշակի կանոններ։ Ահա դրանցից մի քանիսը.

Գ ժողովը հրավիրվել է 435 թ. Սահակ Ա Կաթողիկոսի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի ջանքերով` քննելու համար Եփեսոսի Գ Տիեզերական ժողովի որոշումները, որոնք ընդունվեցին։

Շահապիվանի ժողովը (444թ.)

Հրավիրել է Հովսեփ կաթողիկոսը, որին ներկա են եղել 20 եպիսկոպոս, երեւելի հոգեւորականներ, ինչպես նաեւ Վասակ մարզպանը, Վահան հազարապետը, Վարդան Մամիկոնյանը եւ բազմաթիվ այլ նախարարներ։

Պատմության մեջ ժողովը հայտնի է իր ընդունած որոշումների խստությամբ, մանավանդ մծղնեական աղանդավորների վերաբերյալ, որոնք Մաշտոցի ու Սահակի մահվանից հետո շատ էին աշխուժացել։ Ժողովն ընդունել է 20 կանոն, որոնց մեծ մասը վերաբերում է եկեղեցականներին` եպիսկոպոսներին, քահանաներին, սարկավագներին։ Դրանք կանոնակարգում են եկեղեցականների ներքին կյանքը եւ սահմանում խիստ պատիժներ` խախտելու դեպքում։ Այդ կանոններով սահմանվում է ամուսնանալու թույլատրելի աստիճանները (մինչ չորս պորտ հեռու լինելը, կանոն 13), աշխարհականներին եւ հոգեւորականներին խստիվ արգելվում է գնալ վհուկների ու կախարդների մոտ։ Խիստ են եղել նաեւ մծղնեականներին վերաբերող կանոնները (19-20)։

Այս ժողովի խստությամբ, հավանաբար, ենթադրվում էր մեկընդմիշտ վերջ տալ նորաստեղծ եկեղեցու համար վտանգ ներկայացնող երեւույթներին։

Շահապիվանի ժողովը սկիզբ դրեց հայ եկեղեցական-քաղաքական իրավունքի ձեւավորմանը եւ, փաստորեն, նրա որոշումները առաջին դատաստանագիրքը կարելի է համարել հայոց մեջ։

Արտաշատի ժողովը (449թ.)

Այն հայտնի պատասխանը տվեց Հազկերտի նամակին։ Ժողովի որոշմամբ ժողովուրդը եւ Հայ Եկեղեցին պատրաստվեցին Վարդանանց պատերազմին։ Եղիշեի պատմության մեջ մանրամասնորեն ներկայացված է այդ որոշում- նամակի բովանդակությունը։

Դվինի Ա Ժողովը (506թ.)

Ժողովը հրավիրվեց Բաբգեն Ոթմսեցի Կաթողիկոսի օրոք Վրաց եւ Աղվանից Կաթողիկոսների մասնակցությամբ, որպեսզի ճշտվի Եկեղեցու դիրքորոշումը Քաղկեդոնի ժողովի վերաբերյալ։ «Գիրք Թղթոցը» հիշատակում է ժողովի մասնակից 20 եպիսկոպոսի եւ 14 աշխարհիկ նախարարի։ Կարծես հայոց մեջ արդեն կանոն էր եկեղեցական ժողովներին աշխարհիկներին մասնակից դարձնելը։

Դվինի Բ ժողովը (551թ.)

Այն հրավիրեց Ներսես Բ Բագրեւանդցին, ուր սահմանվեցին բարեկարգման որոշակի կանոններ եւ հաստատվեց հայոց տոմարը։

Ժողովին մասնակցել են 18 եպիսկոպոս, նախարարներ։ Այս ժողովում պաշտոնապես մերժվել է Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները, եւ այդպիսով վերջնականապես խզվել է կապը քաղկեդոնական եկեղեցիների հետ։ Վերստին որոշվել է Ս. Ծնունդը նշել հունվարի 6-ին։ Ընդունվել է «Ուխտ միաբանության հայոց աշխարհիս» գրությունը, նզովվել է նեստորականությունը, պավլիկյանների շարժումը, մծղնեականությունը։ Ընդունված 37 կանոնները զետեղված են «Կանոնագիրք Հայոց»-ում` որպես «Կանոններ Ներսես կաթողիկոսի եւ Մամիկոնեից Ներշապուհ եպիսկոպոսի»։ Ահա մի քանիսն այդ կանոններից. ԺԶ կանոնը արգելում է կանանց մկրտության ժամանակ քահանայի կողքին կանգնել եւ սպասավորություն անել, ԺԹ կանոնի համաձայն, եթե քահանան որեւէ մեկի խոստովանությունը ուրիշին հայտնում է, ապա պետք է կարգալույծ արվի, իսկ ԻԹ կանոնը արգելում է աղանդավորներին տուն ընդունելը եւ օթեւան տալը։

Դվինի Գ ժողովը (609-610թթ.)

Այս ժողովը գումարվել է Աբրահամ Ա Աղբաթանեցու եւ Սմբատ Բագրատունի իշխանի օրոք, հոգեւորականների եւ աշխարհականների մասնակցությամբ։ Վրաց եկեղեցին բաժանվել էր հայ եկեղեցուց, եւ կաթողիկոսը բազում գրություններով դիմել էր վրաց Կյուրիոն կաթողիկոսին։ Այդ հարցի հանդեպ Հայ Եկեղեցու վերաբերմունքը ճշտելու համար հրավիրվեց այս ժողովը։ Աբրահամ կաթողիկոսը ժողովից հետո «Շրջաբերական թուղթ» էր գրել` ուղղված ժողովրդին, նզովել էր Կյուրիոնին, նրա համախոհներին։ Այս ժողովը կանոններ չի սահմանել, միայն զրկել է վրացիներին հայոց հաղորդությունից։

Կարնո ժողովը (633 թ.)

Ժողովին հանդիպել են Հերակլ կայսրը եւ Հայոց Եզր Կաթողիկոսը` քննարկելու հայ-բյուզանդական եկեղեցական հարաբերությունները։ Ընդունվել է Միակամության վարդապետությունը, որպես կամուրջ Քաղկեդոնի եւ այն չընդունողների միջեւ։ Սակայն հետագայում այդ վարդապետությունից հրաժարվել են Զ Տիեզերական ժողովում։ Այն հայոց մեջ ոչ մի դավանական հիմք չգտավ։ Փաստորեն այդ Խոստովանության գիրը, որի տակ ստորագրել էր Եզր Կաթողիկոսը, ավելի շատ քաղաքական պարտադրանք էր, քան կրոնական համոզմունք։

Դվինի Դ ժողովը (645թ.)

Այն գումարվել է Ներսես Գ Տայեցու օրոք, մասնակցել է 17 եպիսկոպոս, նախարարներ։ Ընդունվել է 12 կանոն (Կանոնագրքում` «Կանոն Դվինի սուրբ ժողովի» անունով)։ Դրանք եկեղեցու ներքին կյանքը կարգավորող սկզբունքներ են սահմանում, ինչպես նաեւ մատնանշում են Եկեղեցու առաջնորդների իրավունքները։

Դվինի Ե ժողովը (648 թ.)

Ժողովը, որին մասնակցել են բոլոր եպիսկոպոսներն ու նախարարները հրավիրվել է Ներսես Գ Տայեցու օրոք։ Այդ ժողովը պատասխան էր տալու քաղկեդոնականությունն ընդունելու վերաբերյալ բյուզանդական կայսեր նամակին։ Ժողովը որոշել է նաեւ հավատի ձեռնարկ պատրաստել հայերի համար, որպեսզի նրանք պատրաստ լինեն պատասխանելու քաղկեդոնականներին։ Այդ ամենով հանդերձ Դվինի Ե ժողովը սահմանել է 12 կանոն, որոնք կարգավորում էին եպիսկոպոսների իրավունքներն ու պարտականությունները, քահանաների դրամական ապահովության խնդիրը։ Ամուսնական իրավունքի ոլորտում թույլատրել էր երկրորդ ամուսնությունը միայն այն դեպքում, երբ ամուսիններից մեկն օտարության ու անհայտության մեջ յոթը տարուց ավել է ապրել։

Պարտավի Ա ժողովը (709թ.)

Այն գումարվեց Աղվանից կաթողիկոս Ներսես Բակուրի` քաղկեդոնականությանը հարելու պատճառով։ Եղիա կաթողիկոսի ջանքերով դավանության թուղթ կազմվեց, որով դավանական բոլոր հարցերում հաստատվում է Հայոց եւ Աղվանից եկեղեցիների միությունը ։

Դվինի Զ Ժողովը (719-720թթ.)

Այս ժողովը գումարվել է Հովհաննես Գ Օձնեցու օրոք։ Այն կարգի է բերել ցաքուցրիվ կանոնական որոշումները եւ կազմել է «Կանոնագիրքը»։ Սահմանվել է 32 կանոն, որոնցով կարգավորվել են ժամերգությունների կարգը, որոշ ծիսական կանոններ, վերահաստատվել է Ս. Ծնունդն ու Մկրտությունը, ի տարբերություն հույների, միեւնույն օրը` հունվարի 6-ին նշելու կարգը։ Ընդդեմ աղանդավորական շարժումների (պավլիկյաններ, երեւութականներ եւ այլն) կանոններ է սահմանվել, պատվիրվել է օծված խաչը եւ Փրկչական պատկերները պատվել, հեռու մնալ աղանդավորներից (29-րդ եւ 32-րդ կանոններ)։

Մանազկերտի ժողովը (719թ.)

Քննարկել է Հայ եւ Ասորի Եկեղեցիներում ծագած դավանաբանական որոշակի հարցեր, որոնք տանում էին բաժանման։ Այս ժողովին մասնակցել է նշանավոր հայ աստվածաբան Խոսրովիկ թարգմանիչը։ ժողովի նպատակն էր հարթել երկու եկեղեցիների տարաձայնությունները` Փրկչի մարմնի անապականության վարդապետության հարցում։ Ասորիները մեղադրում էին հայերին Հուլիանոս Հալիկառնասցու ուսմունքին հետեւելու մեջ, իսկ հայերն էլ իրենց հերթին մեղադրում էին ասորիներին Սեւերիոս Անտիոքացու ուսմունքին հետեւելու համար։ Ժողովը սահմանել է 10 նզովք, որոնք դատապարտել են Հուլիանոս Հալիկառնասցու եւ Սեւերիոս Անտիոքացու վարդապետությունները եւ նրանց հետեւորդներին ու վերստին հաստատել է Սուրբ Երրորդության ուղղափառ վարդապետությունը։ Արդյունքում Հայ եւ Ասորի Եկեղեցիների միջեւ կնքվել է դավանական միություն։

Պարտավի Բ ժողովը (768թ.)

Գումարվեց Սիոն Ա Բավոնեցու օրոք, որին մասնակցեցին նաեւ Աղվանից Եկեղեցու ներկայացուցիչները, քանի որ Պարտավն Աղվանից կաթողիկոսության աթոռանիստն էր։ ժողովն ընդունել է 24 կանոն, որոնք վերաբերում են եկեղեցական կարգ ու կանոնին, եկեղեցականների իրավունքներին ու պարտականություններին։ Օրինակ, 11-րդ կանոնն արգելել է հեթանոսների հետ ամուսնությունը, 13-րդը` երրորդ ամուսնությունը, 16-րդը` ազգականների միջեւ ամուսնությունը` մինչեւ 4-րդ սերունդ։ Իսկ 24-րդ կանոնը սահմանել է Հին Կտակարանի կանոնը։

Շիրակավանի ժողովը (862թ.)

Այս ժողովը գումարելու առիթը Փոտ պատրիարքի հայերին ուղղված նամակն էր` քաղկեդոնականություն ընդունելու մասին։ Կ. Պոլսի Փոտ պատրիարքը բազմիցս փորձել էր իր ենթակայության տարածքում բնակվող հայերին քաղկեդոնական դարձնել եւ հալածանք էր սկսել հայերի դեմ։ Զաքարիա Ա Ձագեցին նամակ գրեց Փոտին` ապացուցելով, որ հայոց դավանանքը համահունչ է Տիեզերական առաջին երեք ժողովների որոշումներին։ Փոտը պատասխան նամակում փորձեց ապացուցել Քաղկեդոնի ուղղափառությունը եւ դարձյալ առաջարկեց հայերին քաղկեդոնականությունն ընդունել։ Շիրակավանի ժողովը մերժեց Փոտի առաջարկը եւ, 15 նզովքներում բովանդակելով Հայ Եկեղեցու դավանանքը, պատասխանն ուղարկեց Փոտին։

Հարքի Ա եւ Բ ժողովները (1002թ., 1051թ.)

Այս ժողովները նզովեցին թոնդրակյան շարժումը։ Ա ժողովը բանադրեց նաեւ Հարքի Հակոբ եպիսկոպոսին` մեղադրելով նրան թոնդրակյան շարժման համակիր լինելու մեջ։ Այս ժողովները ռազմավարական նշանակություն ունեցան` կասեցնելով աղանդավորական շարժման հետագա տարածումը Հայաստանում։

Սեւ Լեռան ժողովը (1114թ.)

Այն կոչված էր լուծելու Հայրապետական Աթոռի շուրջ ծավալված վեճը։ Գրիգոր Ա Պահլավունի կաթողիկոսի դեռահաս լինելը պատրվակ դարձնելով, Աղթամարի եպիսկոպոս Դավիթ Արծրունին մի քանի համակիր եպիսկոպոսների ձեռամբ ձեռնադրվել էր հակաթոռ կաթողիկոս։ Ժողովին մասնակցում էին 2500 հոգեւորականներ, իշխաններ, նախարարներ, աշխարհականներ։ Ժողովն օրինական կաթողիկոս է ճանաչել Գրիգոր Ա Պահլավունուն։ Դավիթը, չընդունելով այդ վճիռը, Աղթամարում հիմնադրում է Աղթամարի կաթողիկոսությունը։ Այս ժողովի որոշումով Հայոց կաթողիկոսի ընտրությունը վավերական է համարվել միայն բուն Հայաստանի չորս եպիսկոպոսական աթոռների համաձայնության դեպքում (Բջնի, Հաղպատ, Արտազ, Տաթեւ)։

Հռոմկլայի ժողովը (1179թ.)

Ժողովը գումարվեց Գրիգոր Տղայի օրոք` քննելու համար Հայ եւ Հույն Եկեղեցիների միության խնդիրները։ Մինչ սրվել էր երկու Եկեղեցիների հարաբերությունները, հույները պահանջում էին քաղկեդոնական բանաձեւերի եւ հետագա Տիեզերական ժողովների ընդունումը, իսկ հայերը դեմ էին եւ ապացուցում էին Հայ Եկեղեցու ուղղափառությունը։ Այս ժողովին ներկա էին 33 հոգեւորականներ` Մեծ Հայքից, Կիլիկիայից։ Ներկա էր նաեւ Աղվանից կաթողիկոսը եւ ասորիների պատրիարքի ներկայացուցիչը։ ժողովին ներկա էր երկու Եկեղեցիների հաշտության ու խաղաղության ջերմ պաշտպան Տարսոնի եպիսկոպոս Ներսես Լամբրոնացին։ Այս ժողովը մի կողմից նզովեց ծայրահեղ միաբնակությունը եւ մյուս կողմից մերժեց նաեւ երկբնակությունը, երկու կամք, երկու ներգործություն քարոզող վարդապետությունը` հավատարիմ մնալով Հայ Եկեղեցու ավանդական դավանանքին։

Տարսոնի ժողովը (1196թ.)

Այն գումարվեց Գրիգոր Զ Ապիրատի օրոք, դարձյալ հայ-հույն եկեղեցական հարաբերությունների խնդրի քննարկման նպատակով։ Հույների առաջարկները ընդունվեցին ժողովականների կողմից։ Այդ քայլի ջատագովն էր Ներսես Լամբրոնացին, որն այդ ժամանակ փրկության միակ ելքը դրանում էր տեսնում։ Բայց հայերի կողմից էլ առաջարկվեցին որոշ կետեր, որոնք չընդունվեցին հույների կողմից։ Այս ժողովին Մեծ Հայքի ոչ մի վարդապետ չէր մասնակցում։

Սսի եկեղեցական ժողովները գումարվել են XIII-XIV դդ., Կիլիկիայի Տայոց թագավորության Սիս մայրաքաղաքում։

Սսի Ա ժողով (1204թ.)

Հրավիրվել էր Հովհաննես Զ Սսեցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ։ Քննարկվել են ծիսական հարցեր եւ ընդունվել է ութ կանոն։

Իվանե եւ Զաքարե եղբայր իշխանները ժամանակի ազդեցիկ դեմքերից էին, եւ Իվանեի հունադավանություն ընդունելը լուրջ վտանգ կարող էր հանդիսանալ Հայոց եկեղեցու անկախության համար, թե՛ եկեղեցական, թե՛ քաղաքական ոլորտում։ Ուստի Հովհաննես Զ Սսեցի կաթողիկոսը ընդառաջ գնաց Զաքարեին` քննության դնելով նրա առաջարկները։ Ընդունված ութ կանոնները թույլատրում էին.

Ինչպես տեսնում ենք հայոց համար պարտադրված այս կանոններն ընդունվել էին Հայ Եկեղեցու ինքնուրույնությունը ապահովելու ու ավելորդ հակամարտությունից խուսափելու համար։ Բայց արեւելյան վարդապետներից շատերը լսել անգամ չուզեցին այդ ժողովի որոշումների մասին, դժգոհությունն ավելացավ եւ հոգեւորականները երկու բանակի բաժանվեցին (չընդունողներից էր հայտնի Գրիգոր Տուտեորդին)։

Զաքարե ամիրսպասալարն այդ վեճը հարթելու համար Անիում ժողով հրավիրեց` արեւելյան վարդապետների մասնակցությամբ (նրանցից էր Մխիթար Գոշը)։ Ժողովը մերժեց Սսի ընդունած որոշումները` համարելով այն քաղկեդոնականության ընդունում։ Բայց Զաքարեն շարունակեց վրաց բանակում ծառայող հայերի նկատմամբ կիրառել ժողովական կանոնները։

Սսի Բ ժողովը (1243թ.)

Այն կոչված էր կարգավորելու այդ ժամանակ աշխարհականների ու հոգեւորականների բարքերում տեղ գտած բացասական երեւույթները։ ժողովն ընդունեց 24 կանոն, կասեցնելով այդ չարիքի տարածումը։ Ի մասնավորի որոշվեց մերձամուսնությունների թույլատրելի պորտերի աստիճանը, սահմանելով այն 6 (մինչ այդ թույլատրելի էր 4-ը), փեսան պետք է 14 տարեկանից մեծ լիներ, իսկ հարսը` 12, դատապարտվում էր պոռնկութունը, շնությունը։

Սսի Գ ժողովը (1251թ.)

Այն նվիրված էր filioque-ի վարդապետության քննությանը` որն ավելի առաջ առաջարկել էր Հռոմի պապը։ ժողովը վերջնական վճիռ չկայացրեց եւ Հռոմի պապի առաջարկը ուղարկվեց արեւելյան վարդապետներին` այն քննելու համար։ Արեւելյան վարդապետները վերջնականորեն մերժեցին եւ չընդունեցին այդ բանաձեւումները։

Սսի Դ ժողովը (1289թ.)

Այս ժողովն ավելի քաղաքական խնդիր լուծեց, քան եկեղեցական։ Կոստանդին Բ Կատուկեցի Կաթողիկոսը Հռոմի Նիկողայոս Դ պապի` հայերի հռոմեադավանություն ընդունելու առաջարկին ընդդիմացավ, որի համար էլ Հեթում թագավորը եւ Գրիգոր եպս. Անավարզեցին, հրավիրեցին այս ժողովը եւ Կաթողիկոսին գահընկեց հռչակեցին։

Սսի Ե ժողովը (1307թ.)

Այն քննել է Կղեմես IV պապի` հայերին ռազմական օգնություն ցույց տալու դիմաց հռոմեադավանություն ընդունելու մասին առաջարկը։ Լեւոն Դ թագավորի եւ նորընտիր Կոստանդին Գ Կեսարացու ճնշմամբ ժողովն ընդունեց հռոմեադավանությունը, եւ փաստորեն միացավ Հռոմի Եկեղեցուն։ Արեւելյան վարդապետներն ընդդիմացան այդ որոշումներին եւ չենթարկվեցին։ Սկսվեց ըմբոստության մի շրջան, որին հետեւեցին Սսի Զ եւ Ադանայի ժողովները։

Սսի Զ ժողովը (1309թ.)

Մերժեց Սսի Ե ժողովի (1307թ.) որոշումները, եւ նորընտիր Օշին թագավորը սկսեց հալածել ժողովականներին ու Սսի Ե ժողովի որոշումները չընդունողներին։

Ադանայի ժողովը (1316թ.)

Այս ժողովը վերահաստատել էր Սսի Ե ժողովի որոշումները` Հայ Եկեղեցին Կաթոլիկ Եկեղեցուն միացնելու համար։ Այս որոշումներն էլ դարձյալ չընդունվեցին արեւելյան վարդապետների կողմից եւ, փաստորեն, մնացին թղթի վրա։

Սսի Է ժողովը (1345թ.)

Ժողովը հրավիրվել էր Մխիթար Ա Գռներցու կողմից եւ ակնկալելով ռազմական օգնություն արեւմուտքից, ձեւականորեն ընդունել էր Կաթոլիկ Եկեղեցուն միանալու` Հռոմի պապի առաջարկը։ Սակայն օգնությունը չստանալու եւ ընդդիմության սաստկանալու պատճառով այս ժողովի որոշումներն էլ մնացին անկատար։

Սսի Ը ժողովը (1361 թ.)

Այն հրավիրել էին Կոստանդին Դ թագավորը եւ Մեսրոպ Ա Արտազեցի Կաթողիկոսը։ Ժողովը չեղյալ հայտարարեց Սսի Ե եւ Ադանայի ժողովի որոշումները, վերացրեց բոլոր նորամուծությունները եւ վերահաստատեց Հայ Եկեղեցու դավանանքին հավատարիմ մնալու պատգամը։

էջմիածնի Ազգային-եկեղեցական ժողովը (1441թ.)

Այն որոշեց Հայրապետական Աթոռը Սսից տեղափոխել Վաղարշապատ` Ս. էջմիածին։ Դրանով վերջ դրվեց Հայրապետական Աթոռի դեգերումներին եւ ցայսօր այն գտնվում է Ս. էջմիածնում։

« 4. Տիեզերական Ժողովներ   |   6. Նվիրապետական Աթոռներ »
© Gratun.org