Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Հակիրճ Պատմություն Եւ Բացատրություն Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցու

ԲաԺին Բ

6. Նվիրապետական Աթոռներ

Հայ Եկեղեցու Մասնավոր (Տեղային-Ինքնավար) Նվիրապետական Աթոռները Հայ Եկեղեցու Նվիրապետական Աթոռների Առաջացումը

Արշակունյան դինաստիայի օրերին Հայ Եկեղեցու սահմաները համապատասխանում էին Մեծ Հայքի թագավորության սահմաններին։

Արշակունյաց թագավորության կործանումով (428) փոխվում են Հայաստանի քաղաքական-վարչական սահմանները, դարերի ընթացքում Հայաստանը ենթարկվում է պարսկական (մինչեւ 651 եւ 1605-1828), բյուզանդական (մինչեւ ՑԿԿ դարի վերջերը), արաբական (702-885), սելջուկյան (ԴԿ-ԴԿԿ դարեր), մոնղոլ-թաթարական (ԴԿԿԿ դար), թուրքական (ԴՑ դարից) եւ ռուսական (1828-1918) տիրապետություններին։ Մեծ Հայքի տարածքում կազմավորվում են մեծ ու փոքր հայկական զանազան թագավորություններ եւ իշխանություններ։ ԴԿ դարից սկսվում է մասսայական արտագաղթ դեպի արեւմուտք, հարավ եւ հյուսիս։

451 թ. գումարված Քաղկեդոնի ժողովի պատճառով Քրիստոսի Եկեղեցին բաժանվում է երկու մասի։ Հռոմի եւ Բյուզանդիայի Եկեղեցիները կազմում են քաղկեդոնական բլոկը, արեւելյան ազգային՝ Հայ, Ասորի, Ղպտի, Հնդիկ Մալաբար եւ Եթովպիայի Եկեղեցիները կազմում են հակաքաղկեդոնական բլոկը եւ բաժանվելով Հռոմի ու Բյուզանդական կայսրության Եկեղեցիներից, զարգանում են ինքնուրույն ճանապարհով։ Նման պայմաններում Հայ Եկեղեցին Հայաստանի Եկեղեցուց դառնում է Հայ՝ ազգային Եկեղեցի, որի սահմանները դուրս են գալիս Մեծ Հայքից եւ տարածվում այնտեղ, ուր որ ձեւավորվում են հայկական իշխանություններ եւ գաղութներ։

Պատմական այս պայմանների բերումով էլ Հայ Եկեղեցու ծոցում, Ս. Գրիգոր Լուսավորչի հիմնադրած կաթողիկոսական Աթոռի հովանու ներքո դարերի ընթացքում ձեւավորվում են տեղական ինքնավար կաթողիկոսական եւ պատրիարքական աթոռներ։ Այդ աթոռները իրենց ներքին գործերում ինքնուրույն լինելով հանդերձ, վարչական, դավանաբանական ու ծիսական հարցերում ճանաչում էին Ս. Էջմիածնի կաթողիկոսության գերագահությունը։ Այդ հանգամանքի շնորհիվ էլ վերջինս դառնում է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսություն։ Ստորեւ ներկայացնում ենք վերոհիշյալ Աթոռներից կարեւորագույնները։

Աղվանից կամ Գանձասարի կաթողիկոսություն

Աղվանք անունը տարբեր ժամանակաշրջաններում տրվել է տարբեր աշխարհագրական եւ էթնիկական շրջանների։ Մինչեւ Ց դարի սկիզբը այսպես է կոչվել Կուր գետից հյուսիս ընկած եւ մինչեւ Դերբենտի դուռը ձգվող տարածությունը, ուր ԿԿԿ-Ց դարերում գոյություն ունեին վարչական երեք մեծ միավորներ՝ Մազքթաց աշխարհը՝ Չող մայրաքաղաքով, Լփինքը՝ Կապաղակ մայրաքաղաքով եւ Բաղասականը։ Ց դարի կեսին, Հայաստանում Արշակունյաց թագավորության կործանումից (428թ.) հետո, Մեծ Հայքի Ուտիք եւ Արցախ նահանգները միացվում են Կուր գետից հյուսիս ընկած Աղվանքի հետ եւ կազմում Աղվանից մարզպանությունը, Պարտավ մայրաքաղաքով։ Ց դարի երկրորդ կեսից Աղվանք ասելով նկատի է առնվել Աղվանից մարզպանությունը՝ նախկին բուն Աղվանքի երկրները եւ Հայոց Արցախ եւ Ուտիք նահանգները միասին վերցված։

Այն ժամանակ որեւէ եկեղեցու սահմանները որոշվում էին տվյալ երկրամասի քաղաքական-վարչական սահմաններով։

Այդ պատճառով էլ երբ կազմվում է Աղվանից մարզպանությունը, Արցախ եւ Ուտիք նահանգներում գտնվող եպիսկոպոսական աթոռները՝ Ամարասը, Մեծկողմանքը, Գարդմանը, Պարտավը եւ այլն, միանում են Կուրի ձախափնյա Աղվանքի եպիսկոպոսական աթոռների՝ Կապաղակի, Բաղասականի, Շաքիի եւ այլն, հետ եւ կազմում այսպես կոչված Աղվանից Եկեղեցին։

Քանի որ Աղվանից մարզպանության վարչական կենտրոնը Պարտավն էր, ապա Պարտավի եպիսկոպոսը առանձնահատուկ դիրք է ստանում եւ դառնում Աղվանից մարզպանության Եկեղեցու գլուխը, նախ իբրեւ արքեպիսկոպոս, իսկ ՑԿԿ դարի սկզբներից արդեն՝ կաթողիկոս կոչումներով։

Այսպիսով Հայ Եկեղեցու ծոցում կազմավորվում է մի ինքնավար եկեղեցի, որի գլուխ կանգնում է մի տեղական կաթողիկոս, որը միշտ ի հոգեւորս ենթակա է եղել Հայոց կաթողիկոսին։

Աղվանից մարզպանության Եկեղեցին եղել է հայալեզու, հայադավան եւ հայածես։ Այդ բացատրվում է նախ նրանով, որ բուն՝ Կուրի ձախափնյա, Աղվանքում քրիստոնեությունը տարածել եւ եկեղեցիներ են հիմնել Հայաստանից ուղարկված քարոզիչները։ Երկրորդ, որ Աղվանից մարզպանության մի հիմնական մասը՝ Արցախը եւ Ուտիքը ուներ բացառապես հայ բնակչություն։ Եվ երրորդ, Եկեղեցու կենտրոնը՝ Պարտավի Աթոռը, գտնվում էր հայկական հողի վրա, հայ մշակույթի ծոցում։

Այս կաթողիկոսության աթոռանիստը մինչեւ ԿԴ դարի սկիզբը մնում է Պարտավում, որից հետո, քաղաքական անբարենպաստ պայմանների հետեւանքով տեղափոխվում է տեղից տեղ (Բերդակ, Չարեք, Խամշի, Քարահերտ, Ճալեթ եւ այլն) եւ ի վերջո ԴՑ դարից հաստատվում Գանձասարի վանքում (1216-1238)։ Այդ օրերից գործածական է դառնում Գանձասարի կաթողիկոսություն անվանումը։

Գանձասարի կաթողիկոսությունը իր գոյությունը շարունակում է մինչեւ 1813/5 թվականը, երբ Ներսես Աշտարակեցու առաջարկով ու ռուսական պետության կարգադրությամբ նախ դառնում է միտրոպոլիտություն, ապա տրոհվելով, կազմում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության երկու՝ Ղարաբաղ-Արցախի, եւ Շամախու թեմերը։

Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքություն

ԿՑ դարից սկսած բազմաթիվ հայ ուխտավորներ են գնում Երուսաղեմ։ Հայաստանի նախարարական տները եւ եպիսկոպոսական աթոռները իրենց թեմերից գնացած ուխտավորներին օթեւաններով ապահովելու համար Երուսաղեմում կառուցում են վանքեր, որոնց թիվը ՑԿ դարում արդեն հասնում էր յոթանասունի։ Այդ վանքերը հիմնականում կոչվում էին այն նախարարական տների կամ թեմերի անուններով, որոնց կողմից որ կառուցվել եւ պահպանվում էին, ինչպես օր. Մամիկոնեից վանք, Գուգարաց վանք, Սյունյաց վանք, Արցախի վանք, Ամարասի վանք, Ամատունյաց վանք եւ այլն։ Այդ վանքերը իրենց վանահայրերով, վանականներով ու ժողովրդով մինչեւ ՑԿ դարի կեսը գտնվում էին Երուսաղեմի պատրիարքի հոգեւոր իշխանության ներքո, ինչպես որ ընդունված էր այն ժամանակ եկեղեցական կանոններով։

Երբ Երուսաղեմի պատրիարքությունը, Բյուզանդական պետության ճնշման տակ, ՑԿ դարի կեսերին վերջնականապես որդեգրում է քաղկեդոնական դավանանքը, Երուսաղեմի Հայոց վանքերն ու եկեղեցիները բաժանվում եւ կազմում մի առանձին Եկեղեցի՝ Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքությունը։

Բյուզանդական տիրապետության շրջանում, մինչեւ արաբների կողմից Երուսաղեմի գրավումը (636թ.) Երուսաղեմի Հայոց Եկեղեցին հալածանքների էր ենթարկվում քաղկեդոնականների կողմից։ Մեկը մյուսի ետեւից դատարկվում էին հայոց վանքերը եւ դառնում բյուզանդացիների սեփականությունը։ Երբ 0մար խալիֆան (634-644) 636 թ. գրավում է Երուսաղեմը, Հայոց Գրիգոր Եդեսացի պատրիարքին տալիս է մի հավատարմագիր, որով հաստատում է Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության սեփականությունների անձեռնմխելիությունը։ Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության դիվանում պահպանվում են նման մի շարք հաստատագեր տրված արաբ խալիֆաների կողմից։

Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքի նվիրապետական աստիճանը արքեպիսկոպոս-ն է, պատրիարք կոչումը վարչական անվանում է, որ տրվել է Երուսաղեմի Հայոց արքեպիսկոպոսներին քաղաքական իշխանությունների կողմից, հաստատելու համար նրանց ինքնավարությունը եւ անկախությունը այլ եկեղեցական Աթոռից՝ Երուսաղեմի հայ վանքերի եւ եկեղեցիների գործերը տնօրինելու մեջ։

Աղթամարի կաթողիկոսությունը

Անիի թագավորության անկումից հետո (1045) Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության աթոռը Մեծ Հայքից փոխադրվում է Կիլիկիա, ուր եւ մնում է շուրջ 400 տարի։ Երբ 1113 թ. Կիլիկիայում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս է ընտրվում քսանամյա Գրիգոր Գ Պահլավունին (1113-1166), Աղթամարի Դավիթ արքեպիսկոպոսը, որ իրեն էր համարում արժանավորագույն թեկնածուն կաթողիկոսության, բողոքում է այդ ընտրության դեմ։ Վասպուրականի Ձորավանքում գումարված ժողովը պատճառաբանելով նորընտիր կաթողիկոսի երիտասարդությունը, Աթոռի Հայաստանից դուրս գտնվելը, նախկինում Աղթամարի կաթողիկոսանիստ լինելը եւ այլն, Դավիթին հռչակում են կաթողիկոս Բուն Հայաստանի համար։

Օծվելով հինգ եպիսկոպոսների ձեռամբ, Դավիթը շրջաբերական նամակներ է ուղարկում Հայաստանի եպիսկոպոսներին, հորդորելով ճանաչել իր կաթողիկոսությունը։ Նա հինգ եպիսկոպոսներից բաղկացած մի ժողով է գումարում, որը պատճառաբանելով, թե Վասպուրականի Ձորավանքը ժամանակին եղել է կաթողիկոսանիստ, թե Աղթամարում է գտնվում Ս. Գրիգոր Լուսավորչի պատարագի սեղանը, գավազանը եւ այլ սրբություններ, օրինավոր է համարում Դավթի ցանկությունը եւ նրան ձեռնադրում կաթողիկոս Բուն Հայաստանի համար։ Դավիթը ցանկանալով ընդունելի համարել իր կաթողիկոսությունը, նամակներով եւ ընծաներով դիմում է Հայաստանի եպիսկոպոսներին։ Անեցիները մերժում են նրան, մինչ Սյունյաց եւ Մարդպետական եպիսկոպոսները, թեկուզեւ շատ կարճ ժամանակով, ընդունում են նրան իբրեւ կաթողիկոս։

1114 թ. Կիլիկիայում, Շուղրի Կարմիր վանքում, գումարվում է մի ժողով, 2500 ներկաներով՝ եպիսկոպոսներ, վանականներ, իշխաններ ինչպես հայության նոր երկրներից, այնպես էլ բուն Հայաստանից, որոնք քննելով Դավիթ Աղթամարցու ընթացքը՝ դատապարտում են նրան եւ նզովում ու օրինավոր կաթողիկոս համարում Գրիգոր Գ Պահլավունուն ։ Սյունյաց եւ Մարդպետական արքեպիսկոպոսությունները ետ են կանգնում իրենց ընթացքից հեռանում են Դավիթ Աղթամարեցուց։ Հակառակ այս ամենի Աղթամարի կաթողիկոսությունը շարունակում է իր գոյությունը՝ սահմանափակվելով իր նախկին՝ թեմական տարածքում։

Այնուամենայնիվ առկա էր արդեն Բուն Հայաստանի եւ Հայաստանից դուրս հաստատված հայկական իշխանությունների եկեղեցական շրջանակների հակամարտությունը։ Շուղրիի նույն ժողովում հաստատվում է մի օրենք, ըստ որի թեեւ կաթողիկոսական Աթոռը մնալու է Կիլիկիայում, սակայն ամեն մի նոր կաթողիկոսի ընտրություն պետք է վավերացվի Բուն Հայաստանի չորս նշանավոր Աթոռների կողմից։ Դրանք են Անիի, ապա Բջնիի Աթոռը (իբրեւ հաջորդ Արարատյան եպիսկոպոսի), Հաղբատի Աթոռը (որ հաստատվել էր 1081 թվականին Բարսեղ Անեցու եւ Աղվանից Ստեփանոս կաթողիկոսի կողմից եւ հանդիսանում էր Հյուսիսային Հայաստանի նշանավոր եկեղեցական կենտրոնը), Արտազի Աթոռը (Թադեոս Առաքյալի գերեզմանի պահապանը եւ նշանավոր Մարդպետական տան եպիսկոպոսության հաջորդը) եւ Տաթեւի Աթոռը (Սյունյաց միտրոպոլիտության կենտրոնը)։

1441 թ. Էջմիածնի ազգային-եկեղեցական ժողովում Աղթամարի կաթողիկոսությունը հնազանդության գիր է տալիս Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությանը, արձակվում նզովքից ու ընդգրկվում Հայ Եկեղեցու ծոցը, իբրեւ մասնավոր՝ տեղական կաթողիկոսական Աթոռ։ Աղթամարի կաթողիկոսությունը իր գոյությունը շարունակում է մինչեւ 1895։

Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսություն

1441 թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությունը Կիլիկիայից փոխադրվում է Ս. Էջմիածին, ուր եւ գոյատեւում է մինչեւ այսօր։ Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սսում նստող վերջին կաթողիկոսը՝ Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցը (1439-1441) ծերության եւ հիվանդության պատճառով չի կարողանում փոխադրվել Էջմիածին եւ լիազորում է 1441 թ. Ս. Էջմիածնում գումարված ազգային-եկեղեցական ժողովին իր փոխարեն նոր կաթողիկոս ընտրելու։ Ընտրվում է Կիրակոս Ա Վիրապեցին (1441-1443)։

Կիլիկեցիների համար դժվար էր մի անգամից զրկվել կաթողիկոսական Աթոռի ներկայությունից, այդ պատճառով էլ, օգտվելով այն հանգամանքից, որ Գրիգոր Թ կաթողիկոսը շարունակում էր ապրել Սսում, նրա մահից հետո հիմք են դնում մի նոր կաթողիկոսության, տեղական իշխանությամբ՝ Կիլիկիայի սահմաններով։ Այն անվանվում է Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսություն։

1920 թ. Կիլիկյան ջարդերի հետեւանքով աթոռը 10 տարի տեղից տեղ է թափառում եւ ի վերջո հանգրվանում Լիբանանի Անթիլիաս գյուղում։ Կիլիկիայի Աթոռը կորցրել էր իր թեմերը եւ կործանման առջեւ էր գտնվում։ Պահպանելու համար Կիլիկյան Աթոռի գոյությունը, Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության միջնորդությամբ Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքությունը ժամանակավորապես նրան է զիջում իր թեմերից Սիրիան եւ Լիբանանը։ Կիլիկյան Աթոռը իր գոյությունը շարունակում է մինչեւ այսօր։

Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարքություն

Հիմնադրվել է 1461 թ. սուլթան Մահմեդ Բ Ֆաթիհի հրամանագրով։ Պատրիարքարանի ստեղծումը հետապնդել է երկու հիմնական նպատակ.

ա. Հայ Եկեղեցու կենտրոնը գտնվում էր Ս. Էջմիածնում՝ Պարսկաստանի տիրակալության տակ։ Ստեղծելով Կ.Պոլսի Հայոց Պատրիարքությունը, սուլթանը հետապնդել է այդ միջոցով իր ազդեցության տակ պահել Թուրքիայի տիրակալության տակ գտնվող հայությանը։

բ. Հայոց Պատրիարքարանի հիմնադրմամբ մի հակակշիռ էր ստեղծվում Կ.Պոլսի Հույն Տիեզերական Պատրիարքության նկատմամբ։

Պատրիարքարանի հիմնադրմամբ ըստ էության սուլթանը արեւմտահայության կառավարումը եւ ամեն ինչի պատասխանատվությունը դնում էր այդ համայնքի լեզուն եւ ավանդությունները լավ իմացող, նրա վստահությունը վայելող հոգեւոր մի մարմնի վրա, տալով նրան որոշակի իրավունքներ։ Հայոց պատրիարքը Թուրքական պետության սահմաններում ապրող հայության թե՛ հոգեւոր առաջնորդ էր, թե՛ ազգապետը։ Այդ պատճառով էլ մինչեւ Մեծ Եղեռնը Կ.Պոլսի Հայոց պատրիարքության վարչական իշխանությունը տարածվում էր ինչպես Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության, այնպես էլ Աղթամարի ու Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսությունների վրա։

Սկզբնական շրջանում Հայոց պատրիարքի նստավայրը եղել է Սամաթիայի Ս. Գեւորգ եկեղեցին, իսկ 1644 թ.ից՝ Գում Գաբուի Մայր եկեղեցին։

Կ.Պոլսի Հայոց պատրիարքությունը մինչեւ Ա Համաշխարհային պատերազմը ուներ 52 թեմ, այդ թվում Բաղդադի, Կիպրոսի, Եգիպտոսի, Բուլղարիայի, Ռումինիայի եւ Հունաստանի թեմերը։ Այն իր երբեմնի դերը կորցրեց Մեծ Եղեռնից հետո։ Այսօր Կ.Պոլսի Հայոց պատրիարքությանն են ենթարկվում միայն Թուրքիայի հայոց եկեղեցիները։

« 5. Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Ժողովները   |   7. Միջեկեղեցական հարաբերություններ »
© Gratun.org