Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1224. Բաժակին Ջուրը

Յիշեալ նամակին պարունակութեան գրեթէ ամբողջականութիւնը բաժակի ջուրին կը դառնայ, եւ կերեւի թէ աւելի այս կէտն էր որ Հեթումի միտքը վրդոված էր, որ Անաւարզեցին բոլոր իր ոյժը անոր վրայ կը թափէ, հարեւանցի անցնելով ուրիշ փոփոխութիւնները (ԿԱԼ. 439), զորս արդէն քաղեցինք իր կարգին (1205)։ Բաժակի ջուրը հաստատելու համար Անաւարզեցին ունէր այն վկայութիւնները, զորս Լատիններ իրեն թելադրած էէին, բայց կըսէ յորժամ երէկ ձեր երէցն, ես սկիզբէն արարի որ ժողովէի ի Հայ գրոցն զվկայութիւնս որովք գիրին հաստատէի եւ գրէի ձեզ (ԿԱԼ. 438)։ Ասկէ կը հետեւի, որ Հեթում բաւական չի սեպելով օտարներու վկայութիւնը Հայ գիրքերէն վկայութիւններ պահանջէր է ընդդիմաբաններու դիմադրելու համար։ Այս նպատակով նախ կը յիշէ Աթանասի հայերէն թարգմանութիւնը, եւ կաւելցնէ շատ մը օտարներու անունները, զորս առիթ ունեցանք քաղելու (§ 1204)։ Սակայն ասոնց վկայութիւնները չէին կրնար մեծ ոյժ ունենալ Հայերու վրայ, վասն զի իւրաքանչիւրը իր եկեղեցական սովորութիւնը կուզէր լուսաբանել, եւ ոչ թէ ուրիշ եկեղեցւոյ սովորութեան դէմ գրել։ Անաւարգեցին Հայերէն վկայութիւն ու փաստ քաղելու համար կըսէ թէ Հայեր ամէն որ փարջ մը ջրոյ ի նշխարն խառնեն, եւ զայն նշխարհ ողջ ի գինին դնեն, որով բաժակին ջուր խառնուած ըլլալը կուզէ հետեւցնել (ԿԱԼ. 437)։ Ծիծաղելի՝ չըսենք խղճալի՝ պատճառաբանութիւն մը։ Կը յիշէ եւս թէ գտայ ի տէր Նեսէս Լամբրոնացին այլ օգնութիւն, եւ ի Կլայեցին այլ (ԿԱԼ. 438), բայց գտածները չի յիշէր, միայն աւելի վար կը պատմէ թէ տէր Ներսէս ուր հանդիպէր, հաղորդէր, զօր Կալանոս Շնորհալիին վրայ կուզէ իմանալ (ԿԱԼ. 441), սակայն անտարբեր հաղորդուողը Լամբրոնացին էր (1061), որ այս կերպով ոչ թէ ջուր խառնելը պարտաւորիչ կը ցուցնէր, այլ խառնելը կամ չխառնելը անտարբեր կը գտնէր։ Իբրեւ փաստ կուզէ գործածել եւս, որ Կոստանդին Բարձրբերդցիին եւ Հեթում Ա-ին օրով Անտիոքի Լատին պատրիարքը Սսոյ Ս. Սոփիա Հայ եկեղեցւոյն մէջ պատարագեր է, եւ հարկաւ ջրախառն բաժակով պատարագած կըլլայ, ուրկէ Կոստանդին ալ հաղորդուեր է։ Սակայն այս ալ ըսել չէ թէ զնոյն ջրովնպատարագեաց հետ իւր (ԿԱԼ. 442)։ Հայեր անապակ պատարագած ատեննին, երբեք նոյնը Լատիններէն չպահանջեցին , որ Լատին պատրիարքին պատարագը արգելելու պէտք զգային։ Հայոց անապակ բաժակով պատարագելը կուզէ մեկնել ըսելով, թէ յԱրեւելք զի անապակ կու խմեն, անապակ պատարագեցին, ինչպէս որ Յոյներ ալ, որովհետեւ զիւրեանց գինին թերմոն կու խմեն նա զիւրեանց պատարագ թերմոն կու առնեն (ԿԱԼ. 447), իսկ Հրէայք ջրախառն կը խմեն եղեր, վասնզի Սողոմոն գինիի համար՝ զոր խառնեցի ձեզ ըսեր է, եւ Յիսուս ալ բաժակն է առեր, եւ ոչ կարաս կամ տկճոր (ԿԱԼ. 445), որոնք անապակ կըլլան։ Առանց ուզելու պնդել, թէ խառնուած գինին պակասամիտներուն համար պատրաստուած է (ԱՌԿ. Թ. 4) դիտել կու տանք միայն, որ Անաւարզեցին իր խօսքով ընդունուած կըլլայ թէ իւրաքանչիւր ազգ իր սովորութեան հետեւելու իրաւունք ունի։ Կը յիշէ եւս թէ Աղուանից պատմիչը, այսինքն Կաղանկայտուացին, գրած ըլլայ, թէ տասը եպիսկոպոսներ Դուին ժողովուելու մութեր են մի բնութիւն-ը, խաչեցար-ը, յունուար 6-ի Ծնունդը, եւ անապակ բաժակը, զորս յետոյ Եզր խափաներ է, եւ հինգ կաթողիկոսներ անոր հետեւեր են, որոնց մէջ նաեւ Սահակ, որ վասն Հայերուն ու Մահմէտ գնաց, եւ արար զսքանչելիք, մեռելէն ետքը դրստեց եւ կարդաց զիւր թուղթն, եւ որուն անապական աջը ինքն ալ տեսեր է Հռոմկլայի մէջ (ԿԱԼ. 442)։ Թէպէտ կըսէ թէ Եսայի Նշեցիէն այսպէս լսած ըլլայ (ԿԱԼ. 444)։ Սակայն Կաղանկայտուացին ասանկ պատմութիւն չունի, եւ ոչ ալ այն վեց կաթողիկոսները օտարոտի փոփոխութիւնները ընդգրկած են, եւ ոչ ալ տասը եպիսկոպոսներու խելքով հաստատուած են հայադաւան եւ հայածէս կարգադրութիւնները։ Այսչափն ալ կը բաւէ իմանալու թէ ինչչափ տկար էին Անաւարզեցիին փաստերը, եւ ինչու չէր կրնար ընդդիմադիրները համոզել։

« 1223. Յովհաննէս և Զաքարիա   |   1225. Նամակին Մնացորդը »
© Gratun.org