Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Աստուածաշնչական Սուրբեր by Շնորհք Արք․ Գալուստեան

Ներածութիւն

Ո՞վ է Սուրբը

Երբ կը փորձենք գրել սուրբերու մասին, բնականաբար առաջին հարցումը, որ կը ծագի, միտքերու մէջ պիտի ըլլայ. ի՞նչ ըսել է ՍՈՒՐԲ, ինչո՞ւ կարգ մը մարդեր «Սուրբեր» նկատուած են եւ տարեկան յիշատակութեան արժանացած են։ Այնպէս կ’ենթադրենք, որ շատերու մտքին մէջ կազմուած է արդէն իսկ սուրբի գաղափար մը առաւել կամ նուազ միգամածային կերպով, եւ ինչ ալ ըսուի այդ մասին, դիւրին պիտի չըլլայ փոխել այդ պատկերը, ինչպէս մենք չենք կրնար փոխել անունը եւ պատկերը երկինքի երեսին փակած Ծիր Կաթին կամ Յարդգողի ճանապարհին, մինչեւ որ չանցնինք աստղադիտարանի մը հսկայ խոշորացոյցին առջեւ, որուն մէջէն յանկարծ միգամածային այդ երեւոյթը կը վերածուի բիւրաւոր աստղերու համախմբութեան մը, որուն մաս կը կազմէ կ’ըսեն գիտնականները, նաեւ մեր արեգակնային դրութիւնը։

Շատերու մտքին մէջ կազմուած է այն գաղափարը, թէ սուրբ ըսուածը տարաշխարհիկ էակ մըն է. չատ-շատ՝ պատմութեան կամ լոկ երկինքի հետ կապ ունեցող անուններ են անոնք։ Ոմանց համար սուրբերը իրենց սրբանկարներէն տարբեր չեն. այսինքն՝ մնայուն բնակիչները մեր եկեղեցիներուն, ուրկէ դուրս չեն կրնար գալ, ոչ ալ մենք կը ձգենք, որ դուրս գան, որ մի գուցէ չխանգարեն աշխարհի վրայ տիրող գէշ-աղէկ կարգը կամ չվարակուին անոր մէջ վխտացող մեղքի եւ բարոյական ապականութեան միքրոպներէն։ Այս ենթադրական տեսսւթիւնները բնականօրէն կ’առաջնորդեն զմեզ հետեւցնելու, թէ ոմանց մտքերուն մէջ ձեւ առած սուրբերը կէս դիցավիպային էակներ են, որոնք կրնան յիշուիլ եւ յարգուիլ, առանց անպատճառ մեզի յարացոյց կամ օրինակ ծառայելու..․։ Նման գաղափարները սակայն ոչ մէկ կապ ունին իրական սուրբերուն հետ, որոնք մեզի պէս միսէ եւ ոսկորէ կազմուած մարդեր եղած են, նոյն տկարութիւններով եւ նոյն առաւելութիւններով օժտուած են, ապրած են մեր այս անկատար ու

չարիքներով լեցուն աշխարհի վրայ, ըմպելով անոր մատուցած անուշ եւ դառն բաժակները։ Հիմնական տարբերութիւնը ասոնց եւ հասարակ մահկանացուներուն միջեւ այն է, որ ասոնք յաղթական բաժնուած են կեանքէն։ Ուրեմն սուրբերը ՅԱՂԹԱԿԱՆ դէմքերն են եկեղեցիին։

Ի՞նչ է Սրբութիւնը

Նախ քան սուրբերու մասին խօսիլը, ընդհանուր ակնարկ մը նետենք ՍՐԲՈՒԹԵԱՆ գաղափարին վրայ, զոր իրականացուցեր են անոնք իրենց կեանքին մէջ։

Սրբութեան գաղափարը մեծագոյն տեղր գրաւած է քրիստոնէական կրօնքին մէջ՝ կազմելու աստիճան անոր գերագոյն նպատակը։ Քրիստոնէութիւնը գոյութիւն առած է եւ այսօր կայ սուրբեր պատրաստելու համար, սուրբեր արտադրելու համար, մեղաւոր մարդերը սուրբերու վերածելու համար։ Սակայն պէտք է ընդունինք որ սրբութեան գաղափարին ստեղծիչը Քրիստոնէութիւնը չէ եղած։ Այդ գաղափարականը գոյութիւն ունեցած է իր ծնունդէն դարեր առաջ Հին Ուխտի կամ Հին Կտակարանի մէջ, որուն եւս հիմնական նպատակներէն մէկն է բացատրել սրբութեան ինչ ըլլալը եւ մատնանշել սրբութեան ճանապարհը «բազում մասամբք եւ բազում օրինակօք»։

Այնտեղ, արդարեւ, կան սուրբ եւ անսուրբ բազմաթիւ դէմքեր, պատմուած են սուրբ եւ անսուրբ բազմաթիւ պատմուածքներ, մարդոց մտքին մէջ դրոշմելու համար այս հիմնական ըմբռնումը իր դրական ու ժխտական գիծերուն մէջ: Աստուծմէ ներշնչեալ մարդերու կողմէ տրուած են անթիւ պատգամներ մարդիկը անսրբութեան ճանապարհէն դուրս կանչելու եւ սրբութեան ճանապարհին հրաւիրելու համար։ Այնպէս որ, այս գաղափարը ոսկեղէն եւ ամուր թելի մը նման կ’երկարի Հին Կտակարանի մէկ ծայրէն միւսը, եւ առանց ընդհատուելու կ’անցնի Նոր Կտակարանին, ուր անիկա աւելի շեշտ, փայլ եւ մարմին կը ստանայ, վերածուելու համար՝ Քրիստոնէական կեանքի նպատակին։

Ամբողջ Աստուածաշունչին մէջ «Սուրբ, Սրբութիւն եւ Սրբել» բառերը գործածուած են աւելի քան 1200 անգամ, այսինքն՝ միջին հաշուով գրեթէ մէկ անգամ Ս. Գրքի ամէն մէկ էջին վրայ։ Հին Կտակարանի մէջ մասնաւոր գիրք մը կայ անծանօթ շատերուն, սրբութեան գաղափարէն պէս, որ գրեթէ ամբողջութեամբ սրբութեան յատկացուած է։ Այս գիրքը կը կոչուի ՂԵՒՏԱԿԱՆ, զոր սակայն աւելի յարմարապէս կրնայինք կոչել «Գիրք Սրբութեան»։ Այս փոքր մատենիկին մէջ միայն՝ վերոյիշեալ երեք բառերը գործածուած են 135 անգամ, այսինքն՝ այդ բառերուն ընդհանուր գումարին շուրջ 9 էն մէկը, երբ ինքը՝ գիրքը, կը կազմէ ամբողջ Աստուածաշունչի 40 մասէն մէկը։ «Արբեսջիք եւ սուրբ լինիջիք» պատուէրը կը յեղյեղուի շարունակաբար անոր մէջ։ «Եղիջիք սուրբք, զի ես սուրբ եմ»,– կը պատգամէ շարունակ Աստուած այդ գրքին մէջ։

Սուրբ Կը Նշանակէ Մաքուր

Իր հնագոյն եւ տառական առումով «սուրբ» ածականը պարզապէս կը նշանակէ «մաքուր»։ Ու այդ իմաստը պահած է մինչեւ այսօր, իր բայական ձեւին մէջ։ «Սրբել» այսօր ալ կը նշանակէ «մաքրել»․ աչքը սրբել, դասարանի գրատախտակը սրբել, գետինը սրբել եւն․։ Հետեւաբար զարմանալի չէ, որ «սուրբ» բառը նախ քան բարոյական եւ կրօնական պատմուճան հագնիլը, գործածուած է նիւթական իրերու համար՝ նիւթապէս «մաքուր»ի իմաստով։ 0րինակ՝ այն ոսկին, որով Աստուած հրամայած էր պատել Իսրայէլի ժողովուրդին ամէնէն նուիրական առարկան հանդիսացող Ուխտի Տապանակը, պէտք էր ըլլար «սուրբ ոսկի», ոչ թէ կրօնական իմաստով, այլ՝ մետաղային զտութեան իմաստով, այսինքն՝ պիտի գործածուէր անխառն, զուտ, մաքուր ոսկի, այսօրուան բացատրութեամբ՝ 24 քարաթ ոսկի։ Նոյնպէս Յայտնութեան գրքին մէջ երբ. «երկինքէն իջած սուրբ Երուսաղէմը» կը նկարագրուի, կ’ըսուի, որ քաղաքը կը պսպղար «սուրբ ապակիի նման» (Յայտ. ԻԱ 18)։ Այստեղ ապակին «սուրբ» կը կոչուի պարզապէս բացատրելու համար անոր բիւրեղային մաքրութիւնը, զտութիւնը։

Նոյնն է պարագան «սրբել կամ սրբիլ» բայերուն համար, որոնք Նախ քան բարոյական եւ հոգեւոր մաքրագործումի իմաստ ստանալը՝ կը գործածուին ֆիզիքապէս մաքրուելու առումով։ Օրինակ՝ Յակոբ Նահապետ, երբ կը պատրաստուի զոհի սեղան մը կառուցանել Բեթելի մէջ, կ’ըսէ ընտանիքի բոլոր անդամներուն. «Վերցուցէք ձեր մէջէն օտար աստուածները եւ ՄԱՔՐՈՒԵՑԷՔ (գրաբար «սրբեցարուք») ու փոխեցէք ձեր լաթերը». (Ծն. ԼԵ 2)։ Երբ Աստուած «անձամբ» պիտի խօսէ Իսրայէլի ժողովուրդին, կը պատուիրէ Մովսէսին. «Գնա ժողովուրդին եւ ՍՐԲԷ զանոնք, եւ թող լուան իրենց լաթերը» (Ել. ԺԹ 10)։

Սուրբ Կը Նշանակէ Նաեւ Զատուած

Մաքրութեան սկզբնական այս հասկացողութեան կը զուգորդուի իմաստի ուրիշ եւ կարեւոր երանգ մը, որ աւելէ հիմնական եւ տիրական կը դառնայ տակաւ առ տակաւ սրբութեան գաղափարէն մէջ։ «Սուրբ» կը կոչուէ նաեւ ոեւէ իր, առարկայ եւ անձ, որ կը ԶԱՏՈՒԻ իր տեսակին մէջէն եւ կը յատկացուէ նուիրական նպատակի մը, եւ իբրեւ այդ՝ կը ստանայ յատուկ օրհնութիւն։ Ըստ այսմ՝ Արաըիչն Աստուած իր ստեղծագործութեան աւարտումէն ետք՝ եօթներորդ օրը «կը հանգստանայ» իր գործերէն, ուստէ՝ «Աստուած եօթներորդ օրը եւ ՍՐԲԵՑ զայն» (Ծն. Բ 3)։

Այս պարագային Շաբաթ օրը «սուրբ յայտարարուեցաւ, որովհետեւ զատուեցաւ եօթնեակէ միւս օրերէն ու նուիրուեցաւ հանգստեան ու յատուկ պաշտամունքի սրբազան նպատակէն՝ ստանալով էր օրհնութիւնը ուղղակի Աստուծմէ»։

Սուրբ է Աստուծոյ Ներկայութիւնը Զգացնող Ամէն Ինչ

Սրբութեան գաղափարին մէջ մտաւ երրորդ երանգ մը եւս, երբ «սուրբ» կոչուեցան յատկապէս այն վայրերը, որոնց մէջ Աստուծոյ ՆԵՐԿԱՅՈՒԹԻՒՆԸ զգալի կամ իմանալի կերպով յայտնուած է։ Օրինակ երբ Մովսէս կը մօտենայ Անկէզ Մորենիին, ձայն մը կուգայ Մորենիին մէջէն. «Մովսէ՛ս, հանէ՛ կօշիկներդ, որովհետեւ այն հողը, որուն վրայ կեցեր ես, «ԵՐԿԻՐ ՍՈՒՐԲ է» (Ել. Գ 5)։ Այս իսկ պատճառով «սուրբ» կոչուեցաւ Սինա լերը, որուն վրայ Աստուծոյ զգալի ներկայութիւնը տեսնուած էր, եւ որմէ Աստուծոյ խօսքը լսուած էր։ Ինչպէս նաեւ «սուրբ» կոչուեցաւ Իսրայէլի ժողովուրդէ ամէնէն նուիրական կրօնական առարկան՝ Ուխտի Տապանակը, ուրկէ Աստուած իր պատգամները կուտար Մովսէսին, եւ որուն մէջ գրուած էին Տասնաբանեայ պատուիրաններու քարեղէն տախտակները եւ ուրիշ նուիրականութիւններ։ «Սուրբ» կոչուեցան նաեւ Վկայութեան Խորանը եւ Սողոմոնի Տաճարը, որոնց վրայ տեսնուած էր Աստուծոյ ներկայութիւնը ամպի ձեւին տակ եւ լսուած՝ Անոր Ձայնը։ Ապա «սուրբ» կոչուեցաւ նաեւ Երուսաղէմը՝ Աստուծոյ գերազանց բնակարանը իր մէջ պարունակած ըլլալուն համար։ Ու վերջապէս ամբողջ Աւետեաց երկիրը Հրէաստանը, ուր Աստուած բազմիցս երեւցած ու խօսած էր, եւ ուր ի վերջոյ մարմնաւոր կերպով երեւցած էր Աստուծոյ Որդին եւ գործած ու քարոզած էր անոր մէջ։

Տակաւ առ տակաւ, սրբութեան այս ըմբռնումը անշունչ իրերէն անցաւ ու առաւելաբար սկսաւ գործածուիլ շնչաւոր եւ բանաւոր էակներուն համար։ Ըստ այսմ՝ ժողովուրդ մը սկսաւ «սուրբ» կոչուիլ, որովհետեւ ճշմարիտ Աստուծոյ ճանաչումին գաղափարակիրը դարձաւ։

Օրհնուեցան յատկապէս անոր երեք նախահայրերը Աբրահամ, Իսահակ ու Յակոբ, որոնցմէ փոքր ազգ մը կազմաւորուեցաւ եւ ջոկուեցաւ բոլոր միւս ազգերէն՝ Աստուծոյ պատգամներուն ընդունարանը դառնալու, ՓՐԿՈՒԹԵԱՆ եւ ՄԵՍԻԱՅԻ գաղափարին տապանակիրը հանդիսանալու համար։ Աստուած ըսաւ, խօսքը այս ժողովուրղին ուղղելով Սինա լերան ստորոտը, ասոնց եւ Աստուծոյ միջեւ Ուխտ մը կնքուելու ատեն.

«Եւ արդ, եթէ իրաւամբ ձայնիս հնազանդիք եւ իմ ուխտս պահէք,
Դուք ինծի սեպհական ժողովուրդ մը պիտի ըլլաք՝ բոլոր միւս ազգերէն ԶԱՏՈՒԵԼՈՎ,
Դուք պիտի ըլլաք իմ թագաւորութիւնս, սուրբ ազգ մը». (Ել. ԺԹ 5, 6)։

Այլուր րսած է Աստուած՝ դարձեալ իր խօսքը այս ժողովուրդին ուղղելով․ «Սուրբ մարդեր պիտի ըլլաք ինծի համար» (Ել. ԻԲ 31)։ Այս ժողովուրդին տրուեցաւ բազմաթիւ առողջապահական, ծիսական, բարոյական ու ընկերային օրէնքներ, որոնց նպատակն էր վերածել զանոնք ֆիզիքապէս ու բարոյապէս մաքուր, այսինքն՝ «սուրբ» ժողովուրդի մը։

Ուրեմն, համադրելով մինչեւ հիմա ըսուածները այս մասին, սուրբ է՝ ինչ որ ՄԱՔՈՒՐ է, այսինքն՝ որուն մէջ իր բնութեան հակառակ կամ օտար տարը չկայ՝ Սուրբ է այն, ինչ որ ԶԱՏՈՒԱԾ է իր տեսակներուն մէջէն եւ ԸՆԾԱՅՈՒԱԾ՝ աստուածային նպատակի մը, որուն համար ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ ՍՏԱՑԱԾ է ուղղակի Աստուծմէ կամ իր պաշտօնեաներէն՝ յանուն Աստուծոյ։ Ու վերջապէս սուրբ է ամէն ինչ, որ ԱՍՏՈՒԾՈՅ ՆԵՐԿԱՅՈՒԹԵԱՆ զգալի նշաններն ունի իր մէջ։

Սուրբին հակառակն է բնականաբար՝ «անսուրբ»։ Սակայն Աստուածաշունչի մէջ աւելի յաճախ գործածուած եզրն է «Պիղծ», որ եւրոպական լեզուներու մէջ ծանօթ է «բրօֆան» բառով։ Օրինակ՝ ուտելի կամ Աստուծոյ ընծայելի կենդանիները կը կոչուին «սուրբ անասուններ», իսկ անուտելի եւ Աստուծոյ անզոհելի կենդանիները «անսուրբ անասուններ»։ Եթէ Իսրայէլը «սուրբ» կը կոչուի, անոր դիմաց հեթանոսները՝ «պիղծ» կ՚անուանուին։ Մինչեւ իսկ այն հացը որ Աստուծոյ չէ նուիրուած եւ սովորական ուտելի հաց է, կը կոչուի «պիղծ», յարաբերաբար Աստուծոյ ընծայուած հացին։ Օրինակ՝ Դաւիթ իր փախստական շրջանին կը հանդիպի Աքիմելէք քահանայապետին եւ անկէ հաց կ’ուզէ. քահանայապետը կը պատասխանէ՝ «Ձեռքիս տակ «պիղծ» հաց չունիմ, այլ՝ սուրբ հաց». այսինքն՝ «առաջաւորութեան հաց» կոչուածը, որ Աստուծոյ րնծայուած հացն էր (Ա Թագ. ԻԱ 4)։ Աստուծոյ հրեշտակները առ հասարակ «սարբ» կը կոչուին, դեւերը՝ «պիղծ»։ Քահանաները կարգ մր բացառիկ օրէնքներ պիտի գործադրէին, որպէսզի «սուրբ»ին եւ «պիղծ»ին միջեւ տարբերութիւն դնել սորվէին (Ղեւ. Ժ10)։

Սրբութեան Իմաստին Կիրարկումը Սուրբ Մակդիրը Կրողներուն Վրայ

Ուրեմն «սուրբ» բառին վերեւ տրուած իմաստը եթէ փնտռենք այն բոլոր էակներուն, անձերուն, իրերուն եւ առարկաներուն վրայ, որոնք սովորաբար եւ յաճախ մեքենաբար «սուրբ» կը կոչուին, պիտի տեսնենք, որ վերոյիշեալ երեք երանգներն ալ ներկայ են անոնց մէջ ուղղակի կամ անուղղակի կերպով։ Օրինակներ.

Ամէն բանէ առաջ եւ ամէն բանէ վեր ՍՈՒՐԲ է Աստուած, ինչպէս այնքան յաճախ կ’երգենք պաշտամունքի ընթացքին. «Սուրբ Աստուած, սուրբ եւ հզօր, սուրբ եւ անմահ...», կամ «Սուրբ, Սուրբ, Սուրբ, Տէր Զօրութեանց»։ Արդարեւ Սուրբ է Աստուած նախ՝ որովհետեւ զուտ եւ անխառն էութիւն է. «Աստուած լոյս է, եւ Անոր մէջ խաւարի հետք չկայ» (Ա Յովհ. Ա 5)։ Աստուած հոգի է, եւ նիւթական ոչ մէկ տարր գոյութիւն ունի իր մէջ։ Երկրորդ՝ Աստուած սուրբ է՝ որովհետեւ անջատ է իր արարչութենէն։ Աստուած Տիեզերքի մաս չի կազմեր, Արարիչն է եւ Տէրը՝ համագոյքին։ Ըաց աստի՝ մեր պաշտած ճշմարիտ Աստուածը՝ Ամենակալ եւ Յաւիտենական Աստուածը, տարրեր է, այսինքն զատուած է այն բոլորէն, որոնք ի բնէ աստուածներ չեն, բայց սովորաբար այդ անունով կը ճանչցուին. օրինակ՝ կուռքերը, բնութեան ոյժերը եւ անոր զանազան երեւոյթները, որոնք «աստուած» անուան տակ պաշտուած են։ Առաջին եւ գերագոյն պատուիրանով Աստուած կը պատգամէ. «Ես եմ քու Տէր Աստուածդ, ինձմէ ԶԱՏ ուրիշ աստուածներ չունենաս»։ Վերջապէս Սուրբ է Աստուած, պարզապէս որովհետեւ «Աստուած» է, այսինքն մեր պաշտամունքին միակ ու գերագոյն առարկան է. «Քու Տէր Աստուածդ ՄԻԱՅՆ պիտի պաշտես»։

Սուրբ է եկեղեցին, թէ իր քարեղէն ու անշունչ իմաստով եւ թէ մարդկեղէն ու շնչաւոր նշանակութեամբ։ Սուրբ են մեր նիւթական տաճարները, որովհետեւ իբրեւ շէնք զատուած են միւս բոլոր շէնքերէն եւ յատուկ օրհնութեամբ ընծայուած են Աստուծոյ պաշտամունքին։ Սուրբ են մեր եկեղեցիները, որովհետեւ կը հաւատանք, թէ Աստուած «կը բնակի» անոնց մէջ մասնաւոր եւ բարոյական առումով, ինչպէս նաեւ անոր համար, որ անոր Ս. Սեղաններուն վրայ, տապանակներու մէջ դրուած է Քրիստոսի Մարմինը եւ Արիւնը նիւթապէս ներկայացնող Ս. Հաղորդութիւնը։ Սուրբ է Քրիստոնէական եկեղեցին, այսինքն՝ եղբայրութիւնը, որովհետեւ զատուած է մարդկային բոլոր միւս ընկերութիւններէն եւ սահմանուած է լինելու Աստուծոյ ժողովուրդը։ Պետրոս Առաքեալ կը հաստատէ այս ճշմարտութիւնը, երբ կ’ըսէ խօսքը ուղղելով քրիստոնեայ հաւաքականութեան.

«Սակայն դուք ընտրեալ ցեղ մըն էք.
Արքայական քահանայապետութիւն,
ՍՈՒՐԲ ազգ մը,
Աստուծոյ սեպհական ժողովուրդը.
Որպէսզէ հռչակէք յաղթանակներն Անոր,
Որ զձեզ դուրս կանչեց խաւարէն իր սքանչելի լոյսին։
Դուք, որ երբեմն իր ժողովուրդը չէիք,
Բայց այժմ Աստուծոյ ժողովուրդը եղաք.
Դուք, որ երբեմն դուրս էիք Անոր ողորմութեան սահմաններէն,
Այժմ արժանի եղաք Անոր ողորմութեան (Ա Պետ. Բ 9-10)։

Քրիստոնէական հարազատ եկեղեցին սուրբ է նաեւ անոր համար, որ Աստուծոյ Սուրբ Հոգին կը բնակի անոր մէջ։ Վերջապէս, թէ՛ քարեղէն տաճարը եւ թէ՛ քրիստոնեայ հաւաքականութիւնը սուրբ են, որովհետեւ իբրեւ բնակարանները Աստուծոյ, մաքրուած ու յարդարուած են եւ սահմանուած են մշտապէս մաքուր պահուելու թէ՛ նիւթապէս եւ թէ՛ բարոյապէս։

«Սուրբ» են բոլոր «հայր սուրբ»երը, որովհետեւ զատուած են միւս մարդերէն եւ ամբոխութեամբ Աստուծոյ ընծայուած են։ Անոնք այլեւս ընտանիքի հայր չեն, այլ հասարակաց հայր բոլոր հաւատացեալներու, որոնք իրենց ամբողջ կեանքը, ժամանակը եւ կարողութիւնները ընծայած են Աստուծոյ եւ իր եկեղեցիի ծառայութեան, սահմանուած են ապրելու աստուածամերձ կեանք՝ առանց խառնակ ու աշխարհիկ «անսուրբ» կենցաղին։

«Սուրբ» են, արդարեւ, Սկիհը, Խաչը, Աւետարանը, Ս. Գիրքը - բառը վրան փակած է այլեւս– եկեղեցական զգեստները, Սեղանը, Աւազանը, Խորհուրդները, Պատարագը եւ այն բոլորը, որոնք «սուրբ» մակդիրով կ’որակուին գործածութեան րնթացքին, որովհետեւ զատուած են իրենց տեսակներու մէջէն ու յատկացուած՝ սրբազան նպատակէ մը. եւ իբրեւ այդ սրբագոբծուած են յատուկ օրհնութեամբ եւ սահմանուած են միշտ մաքուր պահուելու, «սուրբ» մնալու։

Ու վերջապէս «սուրբ» են բոլոր Սուրբերը, որովհետեւ նախ մաքրուած են այն բոլոր ապականութիւններէն, որոնք մարդերը անսուրբ կ’ընեն կամ կը պղծեն։ ՄԵՂՔ ըսուածը այն աղտն է, որ նստած է մարդկային բոլոր հոգիներուն մէջ անխտիր։ Մեղքը մաս չի կազմեր Աստուծոյ ձեռքէն ելած մեր մարդկային բնութեան, ինչպէս փոշին մաս չի կազմեր մեր սեղաններուն եւ դարակներուն, որոնց վրայ մշտապէս նստած կը մնայ, եթէ պարբերաբար չմաքրուի։ Դմբախտաբար ներկայիս ամէն մարդ մեղքով կը ծնի. «Որովհետեւ մարդուն միտքը դէպի չարը խոտորած է իր մանկութենէն սկսեալ» (Ծն. Ը. 21)։ «Անօրէնութեամբ յղացաւ եւ մեղքի մէջ ծնաւ զիս մայր իմ» (Աաղմ. Ծ 5, աշխարհաբար ԾԱ 5)։

Մարդուն այս կերպ ծնունդը նման է այն հանքերուն, ուրկէ ելած ոսկին զուտ չէ, խառնուրդ է։ Այս տեսակ ոսկին պէտք է անցնի կարգ մը «բրոցէս»ներէ՝ վերածուելու համար զուտ ոսկիի, «սուրբ ոսկիի»։ Արդ, սուրբերը նման «բրոցես»է անցած մարդիկ են, որոնք այլեւս մաքրուած են մեղքի խառնուրդէն եւ վերածուած են զուտ մարդու, սուրբ մարդու, իրական մարդու այնպէս, ինչպէս ան ելած է իր Արարչին ձեռքէն, «Անոր պատկերով»։

Ի՞նչ Են Այդ «Բրոցէս»ները, Որոնցմէ Անցնելով Մարդ կը Վերածուի Սուրբի

Ընդարձակ նիւթ է հարցումին պատասխանը. ինքնին երկար յօդուածաշարքի մը նիւթ կրնայ հայթայթել։ Մենք այս առթիւ չենք կրնար այս հարցի մանրամասնութեան մէջ մտնել, սակայն այդ մասին գաղափար մը տալու համար յառաջ պիտի բերենք Եզեկիէլ մարգարէի այնքան պատկերալից, խորհրդանշական եւ բանաստեղծական նկարագրութիւնը այս հոգեկան շրջափոխութեան մասին։ Նախ մեղքին պատիժը կը նկարագրէ մարգարէն՝ ըստ հետեւեալի.

«Ասոնք Տիրոջ խօսքերն են.

Մարդու որդի, երբ իսրայէլացիները իրենց երկրի մէջ կը բնակէին, անոնք պղծեցին զայն իրենց կեանքով ու գործով, իրենց ընթացքը դաշտանաւոր կնոջ պղծութեան պէս զզուելի եղաւ իմ առջեւս։ Թափեցի անոնց վրայ իմ բարկութիւնս, որովհետեւ անոնք արիւն հասեցուցին այդ երկրի վրայ, իրենց կուռքերով պղծեցին զայն։ Ցրուեցի զանոնք ազգերու մէջ եւ սփռեցի զանազան երկիրներու մէջ։ Դատապարտեցի զանոնք՝ ըստ իրենց գործերուն եւ ընթացքին։ Երբ անոնք մտան այս (հեթանոս) ժողովուրդներու մէջ, ուր որ գացին՝ իմ սուրբ անուանս պղծուելուն պատճառ, եղան, երբ մարդիկ ըսին. «Ասոնք Տիրոջ ժողովուրդն են, եւ Անոր երկիրէն կուգան»: Սակայն ես խնայեցի ասոնց իմ սուրբ անունիս համար, զոր Իսրայէլացիք պղծեցին այն ազգեր ու մէջ, ուր ցրուեցան անոնք» (Եզեկ. ԼԶ 16-21)։

Ապա մարգարէն կը նկարագրէ այս ժողովուրդին Փրկութիւնը կամ վերստին սրբացումը։ «Ուստի՝ Իսրայէլի տան այսպէս կ’ըսէ Տէրը. Ոչ թէ ձեզի համար կ’ընեմ ընելիքս, ով տունդ Իսրայէլի, այլ իմ սուրբ անունիս համար, զոր պղծեցիք այն ազգերու մէջ, ուր ցրուեցաք։ Պիտի սրբեմ իմ մեծ անունիս վրայէն այն պղծութիւնը, զոր դուք բերիք այն ազգերուն մէջ, ուր որ գացիք։ Ու ազգերը պիտի ճանչնան, թէ Ես եմ Տէրը, կ’ըսէ Տէր Աստուած, երբ վերստին սրբանամ ձեր մէջ, անոնց աչքերուն դիմաց։ Պիտի վերցնեմ ձեզ հեթանոսներու մէջէն եւ պիտի ժողովեմ ձեզ բոլոր երկիրներէն, եւ պիտի տանիմ ձեզ ձեր երկիրը։ Ու ձեր վրայ «սուրբ» ջուր պիտի սրսկեմ եւ դուք պիտի «սրբուիք» ձեր բոլոր պղծութիւններէն, պիտի մաքրեմ կուռքերէն ձեր վրայ մնացած աղտերէն։ Պիտի տամ ձեզի նոր սիրտ եւ պիտի օժտեմ ձեզ նոր ոգիով։ Պիտի հանեմ ձեր մէջէն քարեղէն սիրտը եւ մսեղէն սիրտ պիտի տամ ձեզի։ Իմ հոգիս պիտի դնեմ ձեր մէջ ու այնպէս մը պիտի ընեմ, որ դուք այլեւս արդար կեանք մը ապրիք, իմ օրէնքներս պահէք եւ գործադրէք զանոնք։ Այն ատեն պիտի բնակիք այն երկրի մէջ, զոր ձեր հայրերուն տուի։ Ու դուք Ինծի ժողովուրդ պիտի ըլլաք եւ ես ձեզի՝ Աստուած։ Պիտի ազատեմ ձեզ այն բոլորէն, որ կը պղծեն ձեզ։ Ձայն պիտի տամ ցորենին եւ պիտի առատանայ (այսինքն՝ ձեզի նոր սնունդ եւ նոր կեանք պիտի տամ), ու այլեւս սով պիտի չգայ ձեր վրայ։ Պիտի բազմացնեմ ծառերուն պտուղները եւ արտերուն արդիւնքները (այսինքն՝ հոգեւոր շնորհներով պիտի առատացնեմ ձեզ), որպէսզի այլեւս չզգաք սովի տանջանքը այդ ազգերուն մէջ։ Ու պիտի յիշէք ձեր չար ճամբաները եւ ամբարիշտ գործերը եւ պիտի զզուինք ձեր անօրէնութիւններէն եւ ձեր գարշելի գործերէն։ Ու այս բոլորը ձեզի համար չէ, որ կ’ընեմ, կ’ըսէ Տէրը․ այս իրողութիւնը թող բացայայտ ըլլայ ձեզի։ Ուրեմն ամչցէք ձեր յոռի ընթացքէն եւ լրջացէք, ով Իսրայէլի տունդ» (Եզեկ. ԼԶ 22-23)։

Ինչպէս ակնարկեցինք, մեղք ըսուածը, որ հոգեպէս կ’ապականէ եւ կը պղծէ մարդը, մաս չի կազմեր մարդկային իտէալական բնութեան, այնպէս ինչպէս ան ելած է Աստուծոյ ձեռքէն։ Ինչ որ է աղտը կամ վէրքը մարդկային մարմնի վրայ, նոյն է մեղքը մարդուն զգացումներուն եւ մտածումներուն վրայ։ Ստեղծագործութեան ընթացքին Աստուած տիեզերքը եւ կենդանական աշխարհը կը գոյացնէ իր խօսքով. «Աստուած ըսաւ» եւ մէջտեղ եկան անոնք։ Իսկ մարդու պարագային իրմէ բան մը տուաւ անոր. «Ու Աստուած մարդը ստեղծեց երկրի հողէն եւ անոր երեսին վրայ փչեց կեանքի շունչը եւ ՄԱՐԴԸ ԵՂԱՒ ՈԳԻ ԿԵՆԴԱՆԻ» (Ծն. Բ 7)։

Եթէ սկզբնական այդ վիճակին մէջ մնացած ըլլար մարդը, միշտ «սուրբ» պիտի ըլլար․ դժբախտաբար սակայն, ինչպէս ծանօթ է, մարդ չմնաց իր այդ անմեղութեան բարձրութեան վրայ, այլ ինչպէս այնքան իրապաշտ պատկերացումով կը հաստատէ Սաղմոսաց գիրքը՝

«Մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ.
Հաւասրեցաւ անբան անասուններու եւ նմանեցաւ անոնց»։

Մարդ ֆիզիքական ու կազմական սերտ նմանութիւններ ունի անասուններու հետ սակայն ըստ ձեւի եւ ըստ մտաց՝ անբաղդատելիօէն տարբեր է անոնցմէ։ Մարդ ուղղաբերձ է եւ օժտուած բանականաթեամբ։ Նշանակալից է Աստուածաշունչի այն ակնարկութիւնը, թէ Ադամ «իրեն նման» ընկեր մը չգտաւ անասուններու մէջ։ Սակայն մեղքի հետեւանքով տակաւ առ տակաւ այլասերեցաւ եւ «հաւասարեցաւ անբան անասուններու եւ անոնց նմանեցաւ»։ Արդ, սուրբերը անոնք են, որ ելած են այդ անասնական վիճակէն եւ Աստուծոյ շնորհի վերակերտած են «ըստ Աստուծոյ պատկերը», որով ստեղծուած էր մարդը։ Ասիկա ոչ միայն վերականգնում մը, վերանորոգութիւն մըն է, այլ մինչեւ իսկ վերաստեղծում մըն է, այսինքն՝ «նոր արարած» ըլլալ, ինչպէս կը հաստատէ Պօղոս Առաքեալ.

«Ով որ Քրիստոսի հետ միացած է, նոր արարած մը եղած է.
Իր հին կեանքը վերջ գտած է եւ նոր կեանք մը սկսած է»։

(Բ Կոր. Ե 17)։

Ըստ այսմ՝ սուրբերը ջոկուած են միւս մարդերէն՝ ըլլալու համար նոր մարդ, զատուած են «մեռեալ» մարդերէն՝ ըլլալու համար «ապրող» մարդ, ինչպէս կը հաստատէ Յովհաննէս Առաքեալ. «Աստուած Իր Որդին ղրկեց, որպէսզի Անով (նոր) կեանք ունենանք» (Ա Յովհ. Դ 9)։

Ստոյգ է, սուրբեր ապրած են եւ կը շարունակեն ապրիլ աշխարհի մէջ ու մարդոց հետ, սակայն իրականութեան մէջ «աշխարհէ» չեն, ինչպէս Քրիստոս ինք «աշխարհէ չէր» ըստ իր հաւաստումին (Յովհ. Ժէ 14)։ Աւետարանի բացայայտ վարդապետութեան համաձայն «աշխարհ» ըսուածը, որով կը հասկցուի չար անաստուած եւ պիղծ ընկերութիւնը, ունի իրեն յատուկ սկզբունքներ եւ օրէնքներ, որոնք խոտոր կը համեմատին Աւետարանի օրէնքներուն եւ սկզբունքներուն հետ։ Ըստ այսմ՝ ըսուած է Նոր Կտակարանի մէջ.

«Մի սիրէք աշխարհը եւ անոր մէջ եղածները։ Ով որ աշխարհը կը սիրէ, անծանօթ է Աստուծոյ սիրոյն: Աշխարհի մէջ եղածը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ՝ մարմնի ցանկութիւն, աչքի ցանկութիւն եւ երկրաւոր կեանքի ամբարտաւանութիւն, որոնք չեն բխիր Հօրմէ, այլ աշխարհէն։ Պիտի անցնին թէ՛ աշխարհը եւ թէ՛ իր ցանկութիւնները։ Բայց ով որ Աստուծոյ կամքը կը կատարէ, յաւիտեանս պիտի մնայ» (Ա Յովհ. Բ 15-17)։

«Գիտենք, որ մենք մաս կը կազմենք Աստուծոյ ընտանիքին, իսկ ամբողջ աշխարհը չարի տիրակալութեան ներքեւ է» (Ա Յովհ. Ե 19)։

«Աստուծոյ համար սուրբ կրօնաւորութիւնը այս է. ինք զինքը անարատ պահել աշխարհէն» (Յակ. Ա 27):

«Շնացողնե՛ր, չէ՞ք գիտեր, որ այս աշխարհիս սէրը թշնամութիւն է Աստուծոյ հանդէպ, ուստի ով որ աշխարհի բարեկամ կ’ըլլայ, թշնամի կը դառնայ Աստուծոյ» (Յակ. Դ 4)։

Մեր տուած սահմանումով «Սուրբ» կոչուածները լոկ տօնացոյցի անցածները չեն, այլ ԲՈԼՈՐ ՓՐԿՈՒԹԵԱՆ ԱՐԺԱՆԱՑԱԾ ՄԱՐԴԵՐԸ ԵՒ ՀՈԳԻՆԵՐԸ ՍՈՒՐԲ ԵՆ. այսինքն՝ այն մարդիկ, որոնք հաւատացած են Աստուծոյ եւ Անոր Որդիին, ընդունած են Քրիստոսը իբրեւ իրենց Տէրը եւ Փրկիչը, զերծ պահած են իրենք զիրենք աշխարհի ապականութիւններէ եւ պղծութիւններէն. եւ որոնց վրայ վերանորոգուած է աստուածային «պատկերը», որ եղծուած էր մեղքով եւ այլասերումով։ Օրհնուած են անոնք Աստուծմէ, ինչպէս կր հաստատուի վերջին դատաստանի առակին մէջ, երբ Քրիստոս դատաւորը իր աջ կողմը կեցող արդարացած հոգիներուն կ’ըսէ. «Եկէք, Հօրս օրհնածները, եւ ժառանգեցէք աշխարհի սիզբէն է վեր ձեզի համար պատրաստուած արքայութիւնը» (Մատթ. ԻԵ 34)։

Սուրբ բառին այս իմաստով բոլոր քրիստոնեաները առաջին օրէն կոչուեցան «Սուրբեր»։ Պօղոս Առաքեալ իր նամակները կ՚ուղղէ «Սուրբ կոչուածներուն», որոնք կը բնակէն Հռովմի կամ Կորնթոսի մէջ։ Կամ պարզապէս «Սուրբերու», որոնք Եփեսոսի կամ Կողոսիայի մէջ կը գտնուին։

Այս ըլլալով հանդերձ իրականութիւնը, թէ բոլոր արդարացած եւ փրկուած հոգիները «սուրբ» են, այս բառին ընդհանուր եւ լայնագոյն իմաստով, սակայն էնչպէս երկինքի երեսը «Աստղ քան զաստղ առաւել է փառօք», այնպէս է իրականութիւնը նաեւ սուրբերու պարագային։ Սուրբ կայ, սուրբ ալ կայ։ Մեր երկնակամարին վրայ միլիոնաւոր, թերեւս միլիոնաւոր աստղեր կան։ Բայց անոնցմէ քանէ՞ հատին անունը գիտենք։ Յետոյ, ամէնէն փայլուն երեւցած աստղերն ալ անպատճառ մեծագոյնները չեն. առհասարակ փայլուն են մեզի մօտ եղած աստղերը, հեռուն, եւ աղօտ երեւցածներուն մէջ յաճախ անհունօրէն աւելէ մեծ աստղեր կան։ Նոյնն է պարագան սուրբերուն։ Քիչերուն անունները գիտենք, եւ մեր գիտցածները անպատճառ մեծագոյնները չեն. «Կանանցածիններուն մէջ Յովհաննէսէն (Մկրտիչ) աւելէ մեծ մարգարէ չէ ծնած. բայց Աստուծոյ արքայութեան մէջ եղած փոքրիկը անկէ մեծ է» (Ղուկ. Է 28)։

Որքան ալ շատ սուրբեր աւելցնենք մեր տօնացոյցին մէջ, դարձեալ անթիւ անհամար սուրբեր տօնացոյցէն դուրս պիտի մնան, որոնց անունները Աստուծոյ միայն գիտելի են։ Մեզի ծանօթները եւ տօնացոյցի անցածները լոկ ներկայացուցչական բնոյթ ունին եւ դրուած են այնտեղ որպէս ուղեցոյցներ մեզի. իբրեւ այդ՝ աւելէ քան բաւարար է անոնց այսօրուան թիւը։ Տօնացոյցի անցնելով՝ Սուրբերը բարոյապէս ոչ կ’աւելնան եւ ոչ ալ կը պակսին իրենց եղածէն․ մեր ճանաչումը, յարգանքը եւ յայտարարութիւնը, թէ այսինչ հաւատացեալը սուրբերու կարգ անցած է, այդ սուրբի հոգեվիճակի վրայ նշանախեց մը տարբերութիւն չըներ։

Տարբերութիւնը մեզի համար է, ապրողներուս համար է, որպէսզի յիշենք եւ տոգորուինք տուեալ սուրբի հերոսութեամբ եւ նկարագրի գեղեցիկ գիծերով, կամ յիշենք ու պահենք անոր գրաւոր կամ անգիր գործերը իբրեւ հոգեւոր ժառանգութիւն ու հարստութիւն։ Սուրբին համար էականը եւ ցանկալին Աստուծոյ վերաբերմունքն է իրեն հանդէպ, իրենց գերագոյն զանկութիւնն է սուրբ ըլլալ Աստուծոյ առջեւ, վասնզի իրենց վարձքը, իրենց փառքը Անկէ միայն կրնան ստանալ։ Մարդոց յարգանքը իրենը համար այնքան արժէք ունի, որքան՝ իրենը նկարին գլխուն շուրջ լուսապսակ դնելը։

Պիտի գայ ժամանակ, երբ ի սպառ պիտի խափանուի սուրբերու յիշատակութիւնը մեր երկրաւոր եկեղեցիներու մէջ, բայց երբեք պիտի չդադրին անոնք Աստուծոյ ներկայութեան եւ շնորհաց մէջ ապրելէ։

Սուրբերու Յարգութիւնը Մեր Ժամանակներու Մէջ

Պատմական իրողութիւն է, որ կարգ մը սուրբեր առաւել եռանդ եւ արդիւնաւորութիւն ցոյց տուած են եկեղեցիի ծառայութեան մէջ, գերագոյն նուիրումը եւ զոհողութիւնը յանձն առած են անոնք Աստուծոյ սիրոյն եւ իրենը կրօնքի ճշմարտութեան ի վկայութիւնէ Ուստի եկեղեցին ալ ի նշան երախտագիտութեան, ու մանաւանդ իր զաւակները անոնց օրինակով խրախուսելու եւ վարակելու համար, զանոնք արժանացուցած է տարեկան յիշատակութեան։ Ոչինչ այնքան վարակիչ է, որքան՝ օրինակը։ Հետեւաբար սուրբերը տօնացոյցին անցած են աւելի երախտագիտական եւ դաստիարակչական նպատակով, քան ուրիշ նկատումներով։ Այժմ կարեւոր հարց է, թէ այդ նպատակը ի զօրո՞ւ է նաեւ մեր ժամանակներու մէջ։ Տօնացուցական սուրբերը կը ծառայե՞ն այն նպատակին, որուն համար տօնացոյցի անցած են։

Պարտինք խոստովանիլ, որ այսօր մեր եկեղեցիին մէջ սուրբերու յիշատակութիւնը հասած է այնպիսի վիճակի մը, որ ոչ անոնց պատիւ կը բերէ եւ ոչ ալ մեզի։ Բացի մեր նուիրապետական չորս կեդրոններէն եւ անոնը անմիջական շրջանակէն, գործնականապէս գրեթէ դադրած է սուրբերու, յիշատակութիւնը մեր եկեղեցիներու մէջ, քանի որ դադրած են շաբթուան սովորական օրերու ժամասացութիւնները, որոնց ընթացքին առ հասարակ կը յիշատակուին անոնք։ Անոնց անունները մնացած են լոկ մեր տարեկան օրացոյցներուն մէջ։ Իսկ ուր որ կը յիշատակուին անոնք ամենօրեայ ժամերգութեանց ընթացքին, այդ յիշատակութիւնը երբեմն կը կատարուի այնքան մեքենական, այնքան անոգի եւ յաճախ անպատկառ, կերպով, որ ոչ մէկ սուրբ ինքզինքը պատուուած պիտի զգար այդ կերպ յիշատակութեամբ... Ուրիշ խօսքով շինիչ չէ, վարակիչ չէ, թելադրական չէ։

Միւս կողմէն, անոնք գրեթէ դադրած են մեզի ներշնչումի աղբիւր դառնալէ։ Ստոյգ է, երբեմն կը խրախուսուինք Վարդանանց կամ Ղեւոնդեանց յիշատակով. բայց այդ խրախոյսք անուանական ու մակերեսային ըսուելու աստիճան աննշան ու ժամանակաւոր է. որովհետեւ կեանքի այլասերիչ ազդակներու դէմ պայքարելու եւ քրիստոնէական իտէալներու տէր մնալու անոնց վճռականութենէն քիչ բան կամ գրեթէ ոչինչ կը փոխանցուի ու կը մնայ մեզի հետ։ Տարուան մէջ քանի՞ տեղեր մեր ժողովուրդի զաւակները լուր կ’ունենան որ, Համբարձման Հինգշաբթիին յաջորդող վեցերորդ Հինգշաբթին ՍԱՀԱԿ-ՄԵՍՐՈՊԻ օրն է, որուն ներքեւ Ս. Փրկիչ Հիւանդանոցի օրացոյցին մէջ ծանօթագրուած է. «ՏՕՆ ՄԵԾ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ, կատարի հանդէս յամենայն եկեղեցիս», իսկ միւս նուիրապետական Աթոռներու օրացոյցները ունին «ՏՕՆ ԱԶԳԱՅՒՆ»։ Իսթանպուլի մեր եկեղեցիներու մէջ ոչ միայն «հանդէս» չի կատարուիր, այլ երբեմն Ս. Պատարագ անգամ չմատուցուիր։ Իսկ մեր վարժարաններէն ոչ մէկը բնականաբար կը յանդգնի յէշեցնել իր աշակերտներու, գէթ անցողակի կերպով, թէ այդ օր մեր գիրերու հնարիչ, մեր Ս. Գրքի թարգմանիչ եւ մեր դպրութեան հիմնադիր երկու սուրբերու յիշատակն է։ Խօսք անգամ չենք կընաը ընել դպրոցական կամ այլ կարգի հանդէսներու մասին։ Իսկ արտասահմանի մէջ քանի՞ տեղեր արդեօք կը նշուի այդ օրը իբրեւ «Տօն Ազգային»։ Պէյրութի պէս հոծ համայնքի մը մէջ ու անոր այնքան ազատ պայմաններու մէջ գործող «ազգային» վարժարաններէն քանի՞ հատը արդեօք «տօն» կամ «հանդէս» կը սարքէ այն օր....

Հետեւութիւններ Սրբոց Տօնական Յիշատակութենէն

Այս բոլորով հանդերձ, այսինքն՝ սուրբերու տարեկան յիշատակութիւնը, կարեւոր չափով կորսնցուցած ըլլալով հանդերձ իր գործնական նշանակութիւնը մեր առօրեայ համայնքային կեանքին մէջ, կը պահէ սակայն իր կարեւոր սկզբունքային եւ վարդապետական գետնի վրայ։ Նախ ՀՈԳԻՆԵՐՈՒ ԱՆՄԱՀՈՒԹԵԱՆ Քրիստոնէական վարդապետութեան գործնական փաստը եւ արտայայտութիւնն է սրբոց տարեկան յիշատակութիւնը։ Անոնք աշխարհիկ հերոսներու կամ ազգերու մեծ վարիչներու նման չէ որ կ’ոգեկոչուին։ Այս վերջիններու պարագայէն՝ ազգեր եւ ժողովուրդներ յարգանքով կը կենան անոնց «բարոյական ներկայութեանս եւ կը պանծացնեն, կը ծանօթացնեն եւ կ’աշխատին վառ պահել անոնց ոգին եւ ստեղծած դրութիւնները։ Իսկ եկեղեցիի համար Սուրբերը կենդանի հոգիներ են, որոնք իրենց գոյութիւնը կը շարունակեն հոգեղէն ոլորտի մէջ մշտապէս եւ ԿՐՆԱՆ մեզի գործնականապէս օգտակար հանդիսանալ։ Անոնց գոյութիւնը, թէեւ անտեսանելի, բայց այնքան իրական է, որքան էր երկրի վրայ իրենց ապրած միջոցին։ Անոնց գոյութիւնր տարբեր չէ բնաւ երկնային հրեղէն եւ հոգեղէն էակներու՝ հրեշտակներու գոյութենէն։ Կ’երգենք Մարտիրոսաց շարականներէն մէկին մէջ սուրբերու մասին.

«Ընդ վերին զօրսն դասակցեալ եւ զգեցեալ զլոյս.
Եւ զանմահութեան լուեալ զձայն կենարարին՝ ասելով.
Եկայք վեր օրհնեալք, ի Հօրէ, ժառանգեցէք զանպատում զկեանսըն»։

Երկրորդ՝ եւ իբրեւ շարունակութիւնը վերեւի գաղափարին, սրբոց յիշատակութիւնը կը հաստատէ գոյութիւնը «ԵՐԿՆԱՒՈՐ ԵԿԵՂԵՑԻԻ»։ Քանի որ եկեղեցին կը հաւատայ հոգիներու անմահութեան, անկէ ինքնին կր հետեւի, որ եկեղեցին իր գոյութիւնը կը շարունակէ նաեւ հոգեղէն աշխարհի մէջ։ Ինչպէս այս երկրի վրայ, այնպէս ալ այնտեղ եկեղեցին էապէս երկու խումբերէ կը բաղկանայ։ Կայ նախ արդարացած հոգիներու խումբը, զոր սովոր ենք կոչել «Յաղթական Եկեղեցի»։

Կայ նաեւ, այսպէս ըսենք, ապաշխարողներու խումբը, որ կը բաղկանայ այն հաւատացեալ հոգիներէ, որոնք թէեւ հաւատաւոր, բայց դժբախտաբար մեղաւոր մտած են անդենական։ Ասոնք ալ կը կոչուին «Տառապող եկեղեցի» աստուածաբաններու կողմէ։ Այս վերջին խումբին համար Կաթոլիկ եկեղեցին ունի «քաւարանի» վարդապետութիւնր։ Իսկ մենք եւ արեւելեան միւս եկեղեցիները Հոգեհանգստեան սովորութիւնը։ Եթէ չհաւատանք, այսպէս ըսենք «ապաշխարող» հոգիներու գոյութեան, այն ատեն անիմաստ կը դառնայ հոգեհանգիստը, որովհետեւ կրօնական այս սովորութեան նպատակը երբեք ննջեցեալը յիշել չէ, բառին սովորական եւ աշխարհիկ իմաստով, այլ աղօթել անոր համար, ինչպէս կը հաստատեն մեր հոգեհանգստեան շարականները։

«Որ յանէից ստեղծող գոյից, Արարչակից Հօր, Բանդ Աստուած, թողութիւն շնորհեա՛ ննջեցելոց քոց ծառայից»։

Այս իրողութենէն կը հետեւի ուրիշ վարդապետական կարեւոր տեսութիւն մը, զոր կը կոչենք «ՀԱՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ ԱՐԲՈՑ»։ Ըստ ալս վարդապետական տեսութեան՝ հոգեւոր հաղորդակցութիւն գոյութիւնն ունի երկրաւոր եկեղեցիի եւ երկնաւոր եկեղեցիի միջեւ։ Անոնք, որ դուրս են այս հաղորդութենէն, արդէն իսկ դատապարտեալ են։ Ըստ այս տեսութեան, հոգեւոր շնորհները, արեան պէս, շրջան կ՚ընեն եկեղեցիի հաւաքական եւ ընդհանուր մարմինին մէջ, սնունդ հայթայթելով այն անդամներուն, որոնք պէտք ունին եւ կրնան ստանալ զայն։

Ըստ այս տեսութեան, եկեղեցին ոչ միայն երկրի վրայ ապրող, շնչող եւ պայքարող քրիստոնեաներու հաւաքականութիւնն է, այլ նաեւ ամբողջութիւնը անոնց, որոնք յաղթական կեանք մը վարելէ յետոյ արդարացած հոգւով անցած են անդենական, եւ կամ՝ թէեւ հաւատացեալ, բայց անկատար հեռացած են այս աշխարհէն։ Ասոնք բոլորը յաչս Աստուծոյ եւ իրականութեան մէջ, կը կազմեն մէկ ամբողջութիւն, սա տարբերութեամբ միայն, որ մէկ մասը մարմնաւոր են եւ կ’ապրին երկրի վրայ, իսկ միւս մասը հոգեւոր են եւ կ՚ապրին հոգիներու աշխարհին մէջ։ Ինչպէս որ մարմնաւոր եկեղեցիի հարազատ եւ անկեղծ անդամները իրարմով կը հետաքրքրուին, իրարու կ’օգնեն, իրարու համար կ’աղօթեն ու կը բարեխօսեն Աստուծոյ առջեւ, նոյնն է պարագան երկնային եկեղեցիի համար։ Անոնք ալ մեզմով կը հետաքրքրուին, եւ իրենց կարողութեան ու կարելիութեան սահմաններուն մէջ կ’օժանդակեն երկրաւոր եկեղեցիին, կամ անդենականի անկատար հաւատացեալներուն։ Այս է, որ կը կոչենք «Հաղորդութիւն Սրբոց», որ ինքնին ընդարձակ նիւթ մըն է, որուն աւելի մանրամասնութեան չենք կրնար մտնել այս առիթով։

Վերի գաղափարին անմիջական շարունակութիւնը եւ արդիւնքն է «ԱՐԲՈՑ ԲԱՐԵԽՕՍՈՒԹԻՒՆԸ»։ Եթէ կը հաւատանք երկնաւոր Յաղթական եկեղեցիի գոյութեան, պէտք է հաւատանք նաեւ «ՍՈՒՐԲԵՐՈՒ ԲԱՐԵԽՕՍՈՒԹԵԱՆ» վասն երկրաւոր եկեղեցիին, որ կը մարտնչի չարին զօրութեան եւ սադրանքներուն դէմ։ Ու այս փոխադարձ աղօթքը, փոխադարձ բարեխօսութիւնը միմեանց համար, յատակը կը կազմէ ամբողջ քրիստոնէական պաշտամունքին, յատկապէս հին պատմական եկեղեցիներուն մէջ։ Մեր Մարտիրոսաց շարականներու մէջ ամէնէն աւելի շեշտուած կէտը այս է. նախ միասնաբար՝ այսինքն՝ երկնային եկեղեցին ու երկրաւոր եկեղեցին միացած՝ Աստուծոյ կ’աղօթեն, Աստուած կը փառաբանեն ու միասնաբար Աստուած կը պաշտեն, եւ ապա՝ կը հայցենք սուրբերուն աղօթքը մեզի համար, ու մենք կ’աղօթենք բոլոր ննջեցեալներու համար։ Այսպէս կը ստեղծուի օրինական եւ ընտանեկան միասնականութիւն մը, համերաշխութիւն մը, որ էութիւնը եւ նպատակը կը կազմէ Աւետարանի մէջ այնքան յեղյեղուած «երկինքի» կամ «Աստուծոյ թագաւորութիւն» գաղափարականին։

Թէ արդարեւ մեր պաշտամունքները Սուրբերուն հետ միասին կը կատարուին, կը հաստատեն Մարտիրոսաց շարականներէ յառաջ բերուած հետեւեալ կտորները.

«Զքեզ, ահաւոր թագաւոր յաւիտենից՝
Այսօր ընդ դասս վկայից քոց բարեբանեմք»։

«Ուստի եւ մեք հաւատացեալքս Քրիստոսի Աստուծոյ,
Ընդ նոսին (Սրբոց) խնդրեմք զթողութիւն մեղաց մերոց»։
Ժողովեալքս ի յիշատակ սրբոց մարտիրոսաց,
Միաբանութեամբ (այսինքն՝ սրբոց հետ միանալով)
Երգեսցուք օրհնութիւն ի բարձունս Երկնաւոր թագաւորին»։


Սուրբերուն տարած յաղթանակներով եկեղեցին ալ կը պարծենայ, եւ երգով ու օրհնութեամբ Աստուծոյ փառք կուտայ։

«Քանզի հեղմամբ արեան սոցա (սրբոց) պարտեցաւ թշնամին,
Եւ մեծարեալ պարծի Սիօն (այսինքն՝ Եկեղեցին),
Երգելով օրհնութիւն ի բարձունս, երկնաւոր թագաւորին»։

Ստորեւ յիշուելիք համարին մէջ սուրբերը «դասակցեալ» են «երկնաւոր զուարթուններուն»՝ հրեշտակներուն հետ, եւ եկեղեցին անոնց «սրբութեան» վրայ «բերկրելով» օրհնութեան երգ կ’երգէ Աստուծոյ:

«Դասակցելոցն ընդ զորըս վերին զուարթնոցն,
Յիշատակաւ բերկրելով ի սրբութիւն սոցա,
Երգեսցուք օրհնութիւն ի բարձունս երկնաւոր թագաւորին»։

Սուրբերու Յարգանքին Ուղիղ Ըմբռնումը

Բողոքական եկեղեցիներ պաշտօնականացած կամ գործածելով թէքնիք բառը, «կանոնականացած» սուրբերու տարեդարձներ չունին։ Այս է կարեւոր տարբերութիւններէն մէկը Բողոքական եկեղեցիներու եւ պատմական Առաքելական եկեղեցիներու միջեւ։ Ստոյգ է, թէ Քրիստոնէական եկեղեցիի այս շատ իմաստալից գրութիւնը, սուրբերու յարգանքը, երբեմն չափազանցութիւններու տարուած է, որոնց յարգանքին մէջէն եթէ պարպուի սրբոց հաղորդութեան ազնիւ գաղափարը, կրնայ վերածուիլ սրբապաշտութեան կամ կռապաշտութեան։ Սուրբերէն շատերուն շուրջ հիւսուած են հեքիաթային պատմութիւններ եւ մեծագործութիւններ, որոնք սակայն սովորական են բոլոր հերոսներուն եւ ժողովրդային դէմքերուն համար։ Անոնց մասունքները, արժանի ըլլալով հանդերձ լուրջ եւ անկեղծ յարգանքի, եւ մինչեւ իսկ անոնք իրենց մէջ հրաշագործ զօրութիւն մը պարունակելով հանդերձ, ինչպէս կը պատմուի մինչեւ իսկ Աստուածաշունչին մէջ Եղիսէ մարգարէի ոսկորներու մասին (Դ Թագ. ԺԳ 21), երբեմն չափազանցութեանդ տարուած եւ պատճառ եղած են զեղծումներու։

Սակայն ընդունուած ճշմարտութիւն է, թէ ոեւէ դրութեան մը մէջ կամ բարոյական օրէնքի մը շուրջ պատահած չարաշահութիւնները եւ զեղծումները պատճառ, մը չեն, որ դրութիւնը մերժուի եւ նետուի, կամ այդ բարոյական օրէնքը մէջտեղէն վերնայ, ինչպէս օրինակ, եղաւ վերջերս Անգլիոյ խորհրդարանին մէջ։ Անգլիական օրէնքի մէջ պատիժ սահմանուած էր միասեռականութեան դէմ, սակայն նախ գրեթէ չէր գործադրուեր օրէնքը, եւ ապա մեր օրերու տիրող ապաբարոյ մտայնութեամբ անհատական ազատութեան կաշկանդում նկատուեցաւ այս օրէնքը եւ մէջտեղէն վերցուեցաւ խորհրդարանական որոշումով, ի գայթակղութիւն գրեթէ ամբողջ աշխարհի։ Մեր Տէրն ալ երբ այնքան խիստ բառերով կը ձաղկէ փարիսեցւոց յանուն օրէնքի կատարած շեղումները եւ աննշան օրէնքներուն տրուած չափազանցեալ բծախնդրութիւնը, անտեսելով աւելի կարեւորները, երբէք օրէնքը մէկդի չնետեց, այլ ըսաւ. «Չեկայ օրէնքը լուծարքի ենթարկելու, այլ իր կատարումին եւ կատարելութեան բարձրացնելու։ Պօղոս Առաքեալ երբ կը շեշտէր հաւատքով արդարանալու վարդապետութիւնը, չէր ուրանար գործերով կատարելութեան հասնելու կարեւորութիւնը, ուստի կը բացագանչէ. «Արդ, մենք հաւատք քարոզելով օրէ՞նքը կը խափանենք, քաւ լիցի» (Հռովմ. Գ 31)։ Այլապէս պիտի չտար այն եղբայրսիրութեան եւ օրինապահութեան, որոնցմով լեցուն են իր թուղթերը։

Այնպէս ալ՝ Սրբոց յարգութեան մէջ եթէ սպրդած էին ինչ-ինչ չափազանցութիւններ, պայքարելով հանդերձ այս շեղումներուն դէմ, շիտակ չէր եւ լուրջ պատճառ մը չկար քրիստոնէական այս հնադարեան օրէնքը եւ ուսուցումը դուրս նետելու անոր գանձարանէն եւ զինարանէն։ Որովհետեւ Սրբոց Հաղորդութեան սկզբունքը եկեղեցիի մեծ հարստութիւններէն մէկն է, որմէ եթէ զրկուի, կ’աղքատանայ։ Սրբոց բարեխօսութիւնը եկեղեցիի ամէնէն ազդու զէնքերէն մէկն է, որ եթէ իր ձեռքէն առնուի, կը տկարանայ եկեղեցին։ Մեր սրբոց շարականները այնքան գեղեցկօրէն կը բացայայտեն այս ճշմարտութիւնը.

«ճգնաւորք Քրիստոսի, հեղմամբ արեան ձերոյ
Զկռապաշտութիւն բարձիք յաշխարհէ»։
ճշմարտութեան քարոզք եւ լուսաւորիչք տիեզերաց,
Էք պարծանք եկեղեցւոյ եւ յոյս հաւատացելոց»։
«Յաղթողք նահատակքն քրիստոսի,
Որք քաջութեամբ մարտեան ընդ թշնամւոյն»։
«ճգնաւորք քրիստոսի, մոլորելոց առաջնորդք
Աղբիւր կենաց էք յաշխարհի հեղմամբ սուրբ արեան ձերոյ»։

Բողոքականութիւնը, Սրրոց յարգանքը մէկդի նետելով, ոչ միայն իր կապը խզած եղաւ պատմական ու առաքելական եկեղեցիէն, այլ՝ մինչեւ իսկ Սրբոց Հաղորդութենէն (Բղդ. Ա Յովհ. Ա 7)։ Առ հասարակ երբ կը խզուի հաղորդութիւնը երկինքի Սրրոց հետ, կը կտրուի նաեւ երկրաւոր սուրբերու, այսինքն՝ հաւատակից քրիստոնեաներու հետ, եւ եկեղեցին կը վերածուի բեկորներու, ինչպէս արդարեւ եղած է բողոքականութեան մէջ. հաւանաբար իրենք ալ չեն գիտեր թիւը, թէ քանի տեսակ խումբերու բաժնուած են անոնք ներկայիս։

Ստոյգ է. «Մի է միջնորդ Աստուծոյ եւ մարդկան, մարդն Յիսուս Քրիստոս» (Ա Տիմ. Բ 5)։ Այս հաւաստումը ինքնին կը հաստատէ Աւետարանական այն խորունկ ճշմարտութիւնը, թէ մարդկութեան փրկութիւնը Քրիստոսով եղաւ, ինչպէս կը լուսաբանէ վերոյիշեալ մէջբերումին յաջորդող տողերը. «Քրիստոս իր անձը փրկանք տուաւ ամէնքի փոխարէն»։ Այս երբեք չի նշանակեր, որ մենք կամ սուրբեր չենք կրնար միջնորդել կամ բարեխօսել այլոց համար։ Ճիշդ այս մեջբերումին նախընթաց խօսքերը կը հաստատեն, որ կրնանք։ Կ’ըսէ Առաքեալր. «Արդ, կ’աղաչեմ ամէն բանէ առաջ աղօթք, խնդրուածք, պաղատանք, գոհութիւն մատուցանել բոլոր մարգերուն համար» (Ա Տիմ․ 1, 2)։ Ասիկա «բարեխօսութիւն» ըսուածին էութիւնն է։ Արդարեւ,

Աստուածաշունչին մէջ Աստուած միշտ հաշուի առած է իր ծառաներուն բարեխօսութիւնը կամ միջնորդութիւնը այլոց համար։ Ըստ այնմ Աստուած պատրաստակամութիւն յայտնեց խնայելու ամբողջ Սոդոմ Գոմորին, ընդառաջելով Աբրահամի միջնորդութեան, եթէ այնտեղ մինչեւ իսկ 5 արդար գտնուէր։ (Ծն․ ԺԸ․ 16-31)։ Աւելի յստակ յիշատակութիւն կայ այս մասին Մակաբայեցւոց Բ. Գիրքի ԺԵ 12-ի մէջ, ուր Յուդա Մակաբէ կը պատմէ, թէ, տեսիլքի մէջ նշմարած է, որ Ոնիա նախկին քահանայապետը, «ձեռքերը բարձրացուցած թախանձանքով կ’աղաչէր Աստուծոյ եբրայական ժողովուրդին համար». կը տեսնէ նաեւ «փառաւոր ծերունին եւ Աստուծոյ մարգարէն Երեմիան, որ կը սիրէ իր ազգակից հրեաները եւ կը մատուցանէ անպակաս աղօթքներ Աստուծոյ՝ մեր ժողովուրդին եւ սուրբ քաղաքին՝ Երուսաղէմին համար»։ Ննջեցեալներու հետաքրքրութիւնը ողջերու մասին բացայայտօրէն կը հաստատուի Աղքատ Ղազարոսի առակին մէջ (Ղուկ. ԺԶ 19-31)։ Հին Կտակարանի արդարները կը ներկայացուին Նոր Կտակարանի մէջ իբրեւ «բազմութիւն վկայից» (Եբր. ԺԲ 1), զորս Քրիստոնեաներ պարտին «յիշել» եւ «անոնց հաւատքին նմանող ըլլալ» (Եբր. ԺԳ 7)։

Սակայն սրբոց յիշատակի յարգութիւնը եւ անոնց բարեխօսութեան դիմելը կը հիմնուի առաւելաբար եկեղեցիին Քրիստոսի խորհրդական մարմինն ըլլալու աւետարանական ճշմարտութեան վրայ. «Թէեւ շատւոր ենք, բայց ամէնքս մէկ մարմին կը կազմենք՝ Քրիստոսի մէջ միացած, իւրաքանչիւրս իրարու անդամ ենք», ու տեսակ-տեսակ շնորհները, որոնք տրուած են մարմնի այս կամ այն անդամին, տրուած են անոնք ամբողջ մարմինին օգտին համար (Հռովմ. ԺԲ 4-8)։ Այլուր կ’աւելցնէ Առաքեալը. «Այսուհետեւ սուրբերու քաղաքացիներ էք եւ Աստուծոյ ընտանիքը»։ Եւ ընտանիքի անդամները բնականօրէն իրարու ձեռնտու կ’ըլլան ուր որ կրնան։ Սրբոց բարեխօսութիւնը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ ընտանիքի կարող ու կատարեալ անդամներու օժանդակութիւնը տկար եւ թերաճ անդամներուն։

Սրբոց Յիշատակութեան Ծագումը

Այժմ, երբ սուրբերու հետ հեռուէն ու մօտէն առնչութիւն ունեցող ինչ-ինչ վարդապետական ու գործնական հարցերուն համառօտիւ անդրադարձանք, նախ քան անոնցմէ իւրաքանչիւրին մասին խօսիլը՝ ակնարկ մը նետենք նաեւ հետաքրքրական սա հարցին վրայ, թէ ե՞րբ եւ ի՞նչ պայմաններու տակ այս տօնելի մարդիկը տարեկան յիշատակութեան արժանացած են, ինչպէ՞ս սկսուած է սրբոց տօնակատարութիւնը։

Բացայայտ է, որ Ս. Գրոց մէջ կը թելադրուի յարգել հրեշտակները եւ մտիկ ընել անոնց պատգամներուն։ Սուրբերն ալ հրեշտակներու պէս են, Աստուծոյ ամենահաւատարիմ ծառաները։ 0րինակ՝ Աստուած կը պատուիրէ. «Հրեշտակ մը պիտի ղրկեմ քու առջեւէդ, պահպանելու համար քեզ ճամբորդութեանդ ընթացքին, զգոյշ եղիր եւ մտիկ ըրէ անոր, քանզի Իմ անունս, հեղինակութիւնս անոր վրայ է»։ (Ել. ԻԳ 20-22, Բղդ. Յես. Ե 13։ Դան. Ը 15, Ժ 10։ Ղուկ. Բ 9։ Գործ. ԺԲ 7։ Յայտ. Ե 11, է 1)։

Քրիստոնէական եկեղեցիին մէջ շատ բնականօրէն սկսան յարգուիլ եւ յիշուիլ անոնք, որ հալածանքներու ժամանակ իբրեւ Քրիստոնեայ ձերբակալուած ու մահուան դատապարտուած էին, երբ մերժած էին իրենց եղած առաջարկը՝ ուրանալու զՔրիստոս եւ դառնալու հին աստուածներուն։ Սուրբերու տօնակատարութիւնը սկսաւ անոնց մարտիրոսական մահուան տարեդարձային յիշատակութեամբ։ Եկեղեցին հոգածութեամբ գրի կ՚առնէր առաջին մարտիրոսներու չարչարանաց պարագաները եւ շրջաբերական նամակներու ձեւին տակ կը ղրկէր զանոնք մօտակայ եւ շրջակայ եկեղեցիները, որպէսզի կարդացուէին անոնց հաւաքոյթներու ընթացքին՝ այսպէս ընդարձակելով անոնց յարգանքի շրջանակը յօրինակ եւ ի քաջալերութիւն բազմաց։

Համաձայն Եւսեբիոս եկեղեցական պատմիչի (260-340)՝ իզմիրի եկեղեցին շրջաբերական նման նամակով մը կը յանձնարարէ, որ կրօնական արարողութիւններ կատարուին այդ եկեղեցիի առաջին եպիսկոպոսներէն Պօղիկարպոսի մահուան օրը, որ պատահած էր 155 թուին Փետր․ 23ին։ Ու այս հարցի վերաբերեալ հատուածի բառերը ճշգրտօրէն կ’արտայայտեն այն նպատակը, զոր եկեղեցին ի մտի ունեցած է այսպիսի տարեդարձներու տօնակատարութեանց մէջ։ Պօղիկարպոս իր մարտիրոսական կեանքը կնքած էր ողջ-ողջ եւ հրապարակային այրումով, երբ յայտարարեց, որ «86 տարիներէ ի վեր (69-155) Քրիստոսի կը ծառայեմ եւ այժմ չեմ կրնար ուրանալ զԱյն»։ Այս մարտիրոսական շրջաբերականին մէջ ըսուած է. «Ի վերջոյ հաւաքեցինք իր ոսկորներր, որոնք մեզի համար աւելի թանկագին են, քան անգին գոհարները եւ աւելի մաքուր են, քան ոսկին, եւ դրինք այնպիսի տեղ մը, ուր պատշաճ էր, որ հանգչէին այդ ոսկորները։ Ու եթէ հնարաւոր ըլլայ մեզի համար նորէն հաւաքուիլ, շնորհէ մեզի Աստուած, որ ուրախութեամբ տօնախմբենք իր մարտիրոսութեան տարեդարձը, այսպէս վերյիշելով անոնք, որ մղեցին փառապանծ պատերազմը եւ ուսուցանել ու զօրացնել անոնց օրինակովը յատկապէս անոնք, որ պիտի գան մեզմէ յետոյ»։ Մարտիրոսներու յիշատակին ընծայուած այս տարեկան յարգանքը եւ տօնախմբութիւնը առ հասարակ գոհաբանական ու յաղթական պաշտամունք մըն էր եւ ոչ երբէք սգահանդէս։

Ժամանակի ընթացքին մարտիրոսներու միացան «խոստովանողները», այսինքն՝ այն քաջարի քրիստոնեաները, որ յանուն Քրիստոսի եւ իրենց կրօնքին՝ սաստիկ չարչարանքներու եւ բանտերու դատապարտուած էին, բայց ողջ մնացած էին ի վերջոյ եւ համակրանք կը վայելէին եկեղեցիի մէջ, այդ յարգանքը եւ համակրանքը սովորաբար կը շարունակուէր նաեւ յետ մահու, իրենց վկայարաններուն կամ գերեզմաններուն վրայ տարեկան հոգեւոր հանդիսութեամբ։ Ասոնց վրայ աւելցան «ԿՈՅՍԵՐԸ»՝ այր կամ կին, որոնք հոգեւոր նկատումներով կամաւորաբար կը հրաժարէին ամուսնական եւ աշխարհիկ կենցաղէ եւ կուսակրօն կեանք մը կ’ապրէին սրբութեամբ։ Ասոնց ժուժկալութիւնը եկեղեցիի կողմէ հաւասար նկատուեցաւ մարտիրոսութեան։ Ասոնք մեռցուցած էին բարոյապէս իրենց մարմինը Քրիստոսի սիրոյն, ապրելու համար հոգիի կեանքով՝ միացած Քրիստոսի: Ասոնց միացան ՃԺՆԱՒՈՐՆԵՐԸ, որոնք, ձգելով աշխարհը իր բոլոր ապականութիւններով, ցանկութիւններով ու խաբկանքներով, քաշուեցան ամայի վայրեր ապրելու համար Աստուծոյ ներկայութեան եւ շնորհաց մէջ։ Մարդիկ, որոնք, «յօժարութեամբ բարձին զկարիս մարմնոյ», որոնք «վերնական յուսոյն ակն ունելով, զերկրաւորս արհամարհեցին» արժանանալու համար երկնաւորին։ Ի վերջոյ ասոնց վրայ աւելցան բոլոր անոնք, որ եկեղեցիին բացառիկ ծառայութիւն մատուցած էին զանազան կերպերով, յատկապէս բարեկարգելով եւ ճոխացնելով անոր պաշտամունքը։ Արդարեւ, բոլոր անոնք, որ հերոսական առաքինութեամբ եւ բացառիկ նուիրումով ծառայեցին եկեղեցիին, արժանացան բացառիկ յիշատակութեան թէ՛ հասարակ ժողովուրդի փափաքով եւ թէ՛ եկեղեցական իշխանութեան հաւանութեամբ եւ հաստատումով։ Եկեղեցին ասոնց մէջ նշմարած է Աստուծոյ աւելի հաւատարիմ ծառաները եւ աւելի մօտիկ բարեկամներ, որոնց սուրբ կեանքը եւ անձնուէր ծառայութիւնը արժանի է զիրենք Աստուծոյ մասնաւոր սիրոյն։ Եկեղեցին յարգած է ասոնց մէջ յայտնուած աստուածային շնորհները եւ աստուածային զօրութիւնը, որով այս մարդիկ կրցած են իրական եւ բարոյական հրաշքներ գործել իրենց երկրաւոր կեանքին մէջ յօգուտ երկրաւորներուն եւ կը շարունակեն գործել նաեւ իրենց երկնայնի կեանքին մէջ։

Ժամանակի ընթացքին եկեղեցիի հայրերը, հիմնուելով եկեղեցիի օրկանիկ միութեան գաղափարին եւ «Հաղորդութիւն Սրբոց» վարդապետութեան վրայ, սկսան ուսուցանել, որ սրբոց աղօթքները ի զօրու էին աստեւոր հաւատացեալներու համար։

Առ հասարակ եկեղեցին հաւաքաբար եւ գրեթէ ինքնաբերաբար իր սէրը եւ յարգանքը կը յայտնէր մարտիրոսներու եւ սուրբերու հանդէպ, եւ թեմին եպիսկոպոսը, եթէ հակառակելու լուրջ պատճառ մը չունենար, կը հաստատէր հասարակաց այս վճիռը մարտիրոսացեալ կամ բացառիկ սրբութեամբ մահացեալ քրիստոնեաներու մասին։ Դարեր ետքն է, որ յատկապէս աւելի կարգապահութեան տէր եկեղեցիներու մէջ հոգեւոր իշխանութիւնը ձեռք առաւ այս գործը, եւ դարձեալ ժողովրդային կամ տեղական ստորադաս հոգեւոր իշխանութեանց խնդրանքը քննութեան ենթարկելով, մարտիրոս մը կամ առաքինի անձ մը սուրբ կը հռչակէր եւ տարեկան տօնախմբութեան արժանի կը կացուցանէր։

Մեր եւ Արեւելեան գրեթէ բոլոր եկեղեցիներու մէջ կանգ առած է սուրբեր կանոնացնելու կամ տօնացոյցի անցնելու սովորութիւնը՝ Մեր եկեղեցիին համար այդ ցանկը փակուած է հինգերորդ դարուն, երբ որդեգրեցինք մեր դրացի եկեղեցիներու մէջ արդէն իսկ ի կիրարկութեան եղող ցանկը, որ այդ իսկ պատճառով բաղկացած եղաւ գրեթէ ամբողջութեամբ ոչ Հայ սուրբերէ։ Իսկ հայ սուրբերը, որոնք կը կազմեն մեր տօնացոյցի անցած սուրբերուն ճիշդ մէկ քառորդը, ժամանակի ընթացքին տակաւ առ տակաւ անցան տօնացոյցի հայ կաթողիկոսներու կամ օրացոյցը բարեկարգողներու կողմէ։

Մենք սա պահուս դժբախտաբար չենք կրնար յիշել մեր պատմութենէն ոեւէ պարագայ, որ հաստատէր, թէ այս կամ այն սուրբի տօնելի ըլլալը ճշդած է այս կամ այն Կաթողիկոսը, բացի Վրթանէս կաթողիկոսէն (333), որուն «Կանոնի» անցուցածները սակայն չեն յիշուիր այսօր։ Մեր տօնացոյցի վերջին բարեկարգիչը եղած է Սիմէոն Կաթողիկոս (+1780), որուն նախաձեռնութեամբ օրացոյցի անցան մեր վերջնագոյն սուրբերը Յովհաննէս Որոտնեցի (1315-1388) եւ Մովսէս Տաթեւացի (1346-1410) Մեծ վարդապետները։

Հռովմէական եկեղեցին երբէք չէ դադրած սուրբեր կանոնացնելէ եւ կը շարունակէ զայն ցայսօր։ Ատով Հռովմէական եկեղեցին ըսել կ’ուզէ, որ եկեղեցին չէ դադրած սուրբեր արտադրելէ, ինչ որ անոր կարեւոր նպատակներէն մէկն է։ Արդարեւ, այն եկեղեցին, որ դադրած է սուրբեր ծնելէ՝ դադրած է կենսունակ եկեղեցի լինելէ։ Սակայն կը կրկնենք՝ սուրբերը լոկ տօնացոյցի անցածները չեն, ոչ ալ լոկ հրաշագործ կամ բացառիկ շնորհներով օժտուածները, սուրբ են՝ եթէ ոչ բառին թէքնիք իմաստով, գէթ այդ բառին նախնական, հիմնական եւ աւետարանական նշանակութեամբ. բոլոր այն հաւատացեալ քրիստոնեաները, որոնք արժանացած են փրկութեան, եւ աշխարհի մէջ ապրելով հանդերձ դադրած են ըստ աշխարհի ապրելէ եւ իրենց հոգեկան կապը անխզելէօրէն կը շարունակեն պահել Աստուծոյ հետ պաշտելով զայն հոգւով եւ ճշմարտութեամբ։ Այն եկեղեցին, որ այսպէս հասարակ, համեստ եւ անանուն սուրբեր կը պատրաստէ իր մէջ, կենդանի մարմինն է Քրիստոսի, եւ որուն մէջ Աստուծոյ Հոգին կը բնակի։ Ներկայիս, այս կարգի եկեղեցէ՞ մըն է Հայաստանեայց եկեղեցին։ Աստուած միայն գիտէ՝ մենք կասկածողներէն ենք. երանէ անհիմն ըլլային մեր կասկածները։ Սակայն հիմնուելով մեր ներկայ հոգեւորականութեան իմացական եւ հոգեւոր կազմաւորութեան վրայ՝ մենք կը կասկածինք, որ անոնց քարոզութեամբ եւ առաջնորդութեամբ սուրբեր կրնայ արտադրել մեր եկեղեցին։ Սուրբեր միայն կրնան ծնէլ սուրբեր։ Եթէ կան արդարեւ «սուրբեր» մեր եկեղեցիի մէջ, մենք այնպէս կը կարծենք, որ անոնք այդ վիճակին հասած են ընդհանրապէս Աւետարանի ընթերցումով, կամ արտաքոյ Հայ եկեղեցիի՝ իրենց եկած ազդումէ մը։

Տօնելի Սուրբեր

Տօնելի սուրբերը կարելի է բաժնել զանազան խումբերու՝ դիտելով զանազան անկիւններէ։

Կրնան ներկայացուիլ, օրինակ, ժամանակագրական կարգով, եւ կոչուիլ Հին Կտակարանի Սուրբեր, Նոր Կտակարանի Սուրբեր, Առաքելական դարու Սուրբեր, Հալածանքի դարու, նախամիջնադարեան, միջնադարու եւ նոր ժամանակներու սուրբեր։

Կրնան անոնք ջոկուիլ ըստ տեսակի եւ կրնան կոչուիլ Նահապետներ, Մարգարէներ, Առաքեալներ, Աշակերտներ, Հայրապետներ, Մարտիրոսներ, ճգնաւորներ, Կոյսեր, Թագաւորներ, Զինուորներ ևւն.։

Կրնան խմբուիլ աշխարհագրական տուեալներով՝ Արեւելեան, Արեւմտեան, Ասիական, Եւրոպական, Ափրիկեան եւն․։

Կրնան կոչուիլ ազգագրական անուններով՝ Հրէական, Հայկական, Յունական, Հռովմէական, Ասորական, Եգիպտական եւն․։

Եւ դեռ նման տասնեակ մը չափանիշներով կարելի է խմբաւորել զանոնք։ Մենք պիտի հետեւինք առաջին երկու կարգերու։ Նախ նկատի պիտի ունենանք աստուածաշնչական սուրբերը եւ պիտի ներկայացնենք զանոնք ժամանակագրական կարգով։ Եւ երբ դուրս գանք Աստուածաշունչի էջերէն, պիտի ներկայացնենք մնացեալները ըստ իրենց պատկանած ասպարէզին կամ ըստ այն ճիւղին, ուր տուեալ դէմքը ինքզինքը իրագործած է իբրեւ սուրբ։

Ըստ մեր տօնացոյցին՝ տարուան մէջ ՍՈՒՐԲԵՐՈՒ յիշատակին յատկացուած են շուրջ 130 օրեր, որոնց մէջ կը յիշատակուին 415 անուն սուրբեր կամ սուրբերու խմբակցութիւններ։ (Սակայն կանխենք ըսել, որ ՍՈՒՐԲԵՐԸ լոկ տօնացոյցի մէջ անցածները չեն. եկեղեցին ունի հազարաւոր, – թերեւս բիւրաւոր,– ուրիշ սուրբեր, որոնց անունները Աստուած միայն գիտէ)։

« Մուտք   |   Նախահարք »
© Gratun.org