Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1229. Անաւարզեցիին Մահը

Ահա այն պարագաները, որոնք չի ներեցին Անաւարզեցիին մեծ փափաքին իրականացումը, զի Հեթում եւ Լեւոն հակառակ իրենց համակամ պատրաստականութեան, ոչ պատեհ ունեցան եւ ոչ համարձակութիւն զգացին ազգային ժողով հրաւիրելու։ Միւս կողմէն Անաւարզեցին տարիքը առած յուզմունքներէ եւ աշխատութիւններէ տկարացած, իր վախճանին մօտենալը կը տեսնէր, եւ տարի առաջ արդէն Հեթումի կը գրէր, թէ մինչ կենդանի կամք զերծանիմք ի բանադրանաց (ԿԱԼ. 435)։ Իսկ մտահոգութիւն պատճառող բանադրանքը՝ բաժակին ջուր չխառնողներուն դէմ Լատին եկեղեցւոյ բանադրանքն էր, որուն համար կը գրէր թէ ոչ գիտէի, թէ ժողովօք եւ հայրապետօք մեծ բանադրած էր (ԿԱԼ. 438)։ Իրաւ որ Անաւարզեցին իր գործը փոքրոգի խղճահարութեան հասուցած պիտի ըսուի, եթէ անկեղծ յայտարարութիւններ են գրածները, ինչ որ չէինք ուզեր կասկածի ներքեւ թողուլ, որովհետեւ իրեն երկնային մաքուր հոգւոյն վկայողները չեն պակսիր։ Անոր մարմնոյ առողջութիւնը, կըսեն, ջնջեալ էր յաղօթից եւ ի պահոց, ի հսկելոյ ճգնաւորիդ (ՍՄԲ. 160), որ բարեպաշտօն անձի գաղափարը կը թելադրէ իր վրայ։ Ուստի մենք ալ չենք ուզեր կարեւորութիւն ընծայել Ջահկեցիին վերջին դարերու մէջ գրածին, թէ երբ հայհոյէր զառաջին սուրբ հայրապետս մեր, աթոռէն ինկաւ ու դիւրահարեցաւ, եւ մեռաւ դառն մահուամբ (ՃԱՀ. 601)։ Ինչ ալ ըլլային Անաւարզեցիին զգացումն ու դիտումը, նա չկրցաւ զայն իրականացած տեսնել, եւ մահը վրայ հասաւ ու անոր գործունէութիւնը վերջացուց։ Մահուան օրը որոշ չէ, միայն թէ մահուընէ ետքն է որ ժողով կը հրաւիրուի, եւ 1307 մարտ 19-ին ժողով կը գումարուի, եւ եթէ ամիս մը կամ ամիսուկէս միջոց ուզենք տայ այդ գործողութեանց, 1307 յունուարի վերջերը պէտք է դնել անոր մահը։ Սմբատի եւ Անեցիի շարունակողներն ալ որոշ թուական չեն ցուցներ, եւ կը մնայ յիշեալ մակաբերական հաշուով գոհանալ։ Անաւարզեցիին վրայ դիտողութիւննիս ու անոր ընթացքին գնահատումը՝ քանիցս առիթ ունեցանք յայտնել եղելութեանց կարգին, եւ նորէն կրկնել չենք ուզեր։ Կրնանք ըսել թէ նա համոզմամբ հռոմէադաւանութեան կուսակից մըն էր, եւ թէ ամէն ճիգ թափեց իր համոզումը Հայ եկեղեցւոյ մէջ ալ ընդհանրացնել, սակայն պաշտօնապէս հռոմէադաւան մը չկրցաւ ըլլալ, եւս առաւել Հայ եկեղեցին հռոմէադաւան չկրցաւ ընել։ Մարդ մը, որ կը յայտարարէ թէ բաժակին ջուր դնեմ ի ծածուկ (ԿԱԼ. 438), նովին իսկ վկայած կըլլայ թէ պաշտօնապէս հռոմէադաւան ճանչցուելէ խուսափած է։ Եւ նա՝ որ կրկին կը պնդէ թէ՝ պէտք է սպասել, մինչեւ լինէր զի ժողովով հաստատուէր (ԿԱԼ. 438), եւ թէ կու ծածկեմք մինչեւ ժողով լինի (ԿԱԼ. 444), կընդունի թէ պէտք է որ ժողովով, հաւանութեամբ եւ տրամադրութեամբ լինի իրաւունք ըստ կանոնաց (ԿԱԼ. 448), եւ այնպիսւոյն համար հնար չէ հաստատել, թէ նա ինքնին հայադաւան եկեղեցին հռոմէադաւանութեան փոխարկած ըլլայ։ Այսպէսով կոչնչանան Անաւարզեցիին հեղինակութեամբ Հայերը կաթոլիկ դարձնողներուն ճիգերը, քանի որ Անաւարզեցին ժողով չըրած եւ ժողովով իր դիտումը չիրագործած աշխարհէ մեկնեցաւ։

« 1228. Օսմանեանց Սկիզբը   |   1230. Սսոյ Ժողովականք »
© Gratun.org