Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1236. Ընդդիմադիր Շարժում

Աննշանակ ձեւակերպութիւն եղած ըլլալուն մասին դիտողութիւննիս, պարզապէս մեր մտածմունքը չէ, զի նոյն ատեն ձայն բարձրացուցին Արեւելեան աթոռները, որոնց բերնով կը գրէ Մովսէս Երզընկացի վարդապետը, որ Կիլիկեցւոց գրոյն մէջ կարդալով թէ բազմութիւն ժողովեցան, կը բողոքէ. Սուտ ասէ, կը գրէ, զի սակաւք էին եւ ոչ բազումք, եւ դարձեալ թէ պարտ էր յամենայն Հայաստանեայս առաքել եւ ժողովել, եւ անկէ ետքը ընդունիլ, եթէ ամենքեան հաւանեալ էին։ Որ իրաւունք է այդ կը գրէ Մովսէս զայրացկոտ շեշտով ինքնահաճոյ մտաց ախորժակօք գրել, եւ գրածին առ ամենքեան առաքել թէ՝ ընկալարուք (ՍԱՄ. 298)։ Ահա թէ ինչ դատաստան ըրած են ժամանակակիցները Սսոյ ժողովին նկատմամբ։ Քանի մը Կիլիկեցի եպիսկոպոսներ, հապճէպ գումարուած, առանց կաթողիկոսի, քանի մը ժամուան մէջ որոշում կու տան։ Հայոց եկեղեցւոյ եպիսկոպոսութեան մեծ կէսը ոչ կը հրաւիրուի եւ ոչ կը մասնակցի, ոչ ոք Սիւնիքէն, ոչ ոք Վասպուրականէն, ոչ ոք Տարոնէն, եւ միայն չորս աննշան ներկաներ, որոնց երկուքն ալ ստորագրութիւն տալէ կը խուսափեն։ Արդէն դիտեցինք՝ թէ երկրորդ ցուցակին մէջ աւելցուած անունները իբրեւ ներկայ հնար չէ ընդունիլ (§ 1231) թող որ եթէ ընդունինք ալ, գլխաւոր եպիսկոպոսներ չեն անոնք, ոչ Յովհաննէս Օրբելեանը Սիւնիքի կողմէ, եւ ոչ ալ Զաքարիա Ծործորեցին, որ այնչափ միտեալ էր Անաւարզեցիին կողմը (§ 1223)։ Մովսէս Երզնկացի կը վկայէ եւս, թէ նոյն ինքն ի տեղին բազումք հակառակեցան, ինչ որ ներկաներէն ոմանց ստորագրութեանց մէջ չգտնուելուն առիթով դիտեցինք, եւ կը յաւելու թէ դեռ տակաւին եւս հակառակին, եւ տրուած որոշումին մասին կը հետեւցնէ, թէ ոչ է ճշմարիտ, այլ սուտ է (ՍԱՄ. 298)։ Հետեւապէս Կալանոսի խրոխտանքին հետ անհիմն կը դառնան, ուրիշ հռոմէադաւաններու տեսութիւններն ալ, որ Սիսի Ս. Սոփա եկեղեցւոյն մէջ 1307 մարտ 19-ին գումարուած ժողովին հեղինակաւոր ժողովի արժէքը կու տան, եւ անկէ Հայադաւան եկեղեցւոյն հռոմէադաւանութեան անցած ըլլալուն եզրակացութիւնը կը քաղեն (ՉԱՄ. Գ. 310)։ Այո կրցան թագաւորն ու թագաւորահայրը իրենց իշխանական եւ արտաքին ազդեցութեամբ եւ յուսադիր հրապոյրներով՝ քանի մը եպիսկոպոսներէ այս տեսակ ստորագրութիւն մը կորզել, բայց Հայ եկեղեցւոյ գրութիւնը անով չփոխուեցաւ։ Նոյն իսկ ստորագրողներն ալ տեղերնին դառնալէն ետքը գործադրութեան չձեռնարկեցին (ՉԱՄ. Գ. 311), եւ յայտնապէս իսկ մերժեցին (ՄՈՎ. 221)։ Մենք պէտք չենք զգար ուրանալ գրուածին վաւերականութիւնը, եւ երկրայիլ թէ Անաւարզեցին իսկապէս գրած ըլլայ իրեն վերագրուած նամակները, ինչպէս կասկածողներ եղան (ՉԱՄ. Ա. 257), որովհետեւ շատ յստակ են պատմական կապակցութիւնները եւ ոչ ալ անկէ հետեւանք մը կրնայ քաղուիլ, քանի որ ինքն Անաւարզեցին հռոմէականութեան հակամէտ մը եղաւ, բայց պաշտօնապէս հռոմէական չեղաւ (§ 1229)։ Սսոյ ժողովը գումարուեցաւ եւ փակուեցաւ միեւնոյն օրը, 1307 մարտ 19-ին, իսկ չորս օր ետքը, մարտ 23-ին, աւագ հինգշաբթի օր ընտրողական նիստ ըրաւ, եւ նոր կաթողիկոսը ընտրեց ու հաստատեց (ԿԱԼ. 452), բայց մենք այդ ընտրութեան չանցած, պէտք է խօսինք Անաւարզեցիին ժամանակակիցներուն վրայ, որոնց գործերը պատմութեան ընդհանուր եղելութեանց հետ կապ չունէին։

« 1235. Ժողովին Անզօրութիւնը   |   1237. Արքայազուն Եկեղեցականք »
© Gratun.org