Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1237. Արքայազուն Եկեղեցականք

Կիլիկիոյ արքայազուն եկեղեցականաց կարգին յիշենք նախ Հեթում Ա. թագաւորին կրտսեր եղբայր Յովհաննէս եպիսկոպոսը, որ Գռների վանքին առաջնորդ եղաւ, եւ արքայ-եղբայր եւ րաբուն կոչումները ինքն ալ իբրեւ մակդիր անուն կը գործածէ (ՀԱՅ. 486)։ Մեծ գործունէութիւն ունեցած չերեւիր բայց ուսումնասէր եւ գրասէր եղած ըլլալուն նշաններ են իրեն համար գրել տուած գիրքերը, որոնց վերջինը 1287 թուականն ունի (ՀԱՅ. 490)։ Իսկ գրական կարողութեանն ալ նմոյշ պէտք է ընդունուի իր թագաւոր եղբօր նուիրած ոտանաւոր դրուագը (ՀԱՅ. 490)։ Մահը տեղի ունեցած է 1289-ին (ՍԻՍ. 556)։ Հեթում Ա. իրմէ մեծ եկեղեցական եղբայր մըն ալ ունեցած էր, Սիսի արքեպիսկոպոս եւ Դրազարկի Բարսեղը (§ 1105), որ վախճանեցաւ 1275 (ՍԻՍ. 233) ապրիլ 19-ին (ՅԱՍ. Ա. 175)։ Հեթում Բ. ալ եկեղեցական եղբայր մը ունեցաւ, Ներսէսը (§ 1214), որ լոկ քահանայ կոչումով կը յիշուի, ոչ զի ամուսնացեալ եկեղեցականութեան կը պատկանէր, այլ զի հազիւ նոր քահանայացած 22 տարեկան վախճանեցաւ 1301 մայիս 26-ին (ՍԻՍ. 557), կամ մայիս 7-ին (ՅԱՍ. Ա. 205) քաջ երաժիշտի համբաւով, եւ հաւանաբար Արքակազին վանքի միաբան եղած (ՍԻՍ. 517)։ Արքայական տոհմէն եւ նաեւ Հեթում պատմիչը, իշխան Կոռիկոսի, եւ Հեթում Ա-ի Օշին եղբօրը որդին, որ աշխարհին կեանք վարեց, եւ զինուորական բարձր գիրք են եւ արդիւնքներ ալ ունեցաւ։ Գրական ախորժակով եւ կարողութեամբ ալ ճոխացած, թէ իրեն համար յատուկ գիրքեր պատրաստել տուաւ, զորօրինակ տոմար մը 1287-ին, եւ բժշկարան մը 1294-ին, այլ եւ ինքն ժամանակագրութիւն մը պատրաստեց 1076-է 1296 միջոցին համար կատարեալ աշխարհաբար լեզուով (ՀԵԹ. 97-85)։ Կրօնաւորութեան փափաք մըն ալ կանուխէն ծագած էր սիրտին մէջ, բայց վասն դժուարին անցից թագաւորութեան չէր ուզեր սպարապետութեան գործը լքանել, մինչեւ որ 1305-ի յաղթութենէն ետքը, յարմար միջոց գտնելով, եւ որդին Օշինը իր տեղը անցնելով՝ Կիպրոս անցաւ, եւ Պրեմոնստրատեանց (Praemonstratenses) լատին միաբանութեան մէջ մտաւ (ՀԵԹ. 67), որ Օգոստինեան կրօնաւորներու մէկ նոր ճիւղին էր 1120-ին կազմուած, եւ բաւական ծաղկած կացութիւն էր ստացած։ Պրեմոնստրատեանց սքեմը ամբողջ ճերմակ էր, եւ այս հագուստով նկարուած կը տեսնուի Հեթում Փարիզի մեծ մատենադարանին մէջ պահուած գրչագիրի մը վրայ։ Հեթում սքեմին հետ Անտոն անուն ալ առած էր (ՍԻՍ. 340)։ Միւս տարին Հռոմ գնաց ուխտի նպատակով, ուստից 1307-ին Աւինիոն անցաւ Կղեմէս Ե. պապի հրաւէրով, եւ անոր յանձնարարութեամբ Թաթարաց պատմութիւն մը գրեց, ու Ֆուլկոն անուն անձի մը օգնութեամբ գաղղիերէնի վերածեց, որ շուտով լատիներէնի ալ թարգմանուեցաւ, եւ վերջերս հայերէն հրատարակուեցաւ։ Իսկ Հեթումի հայերէն բնագիրը դեռ գտնուած չէ (ՍԻՍ. 338)։ Մահուան թուականն ու տեղը յայտնի չեն, միայն կը գիտցուի թէ Գաղղիոյ Պիկտաւիա (Poitiers) քաղաքի վանքը կը բնակէր։ Յայտնութեան մեկնութիւն մը եւ ուրիշ եւ եկեղեցական գրուածներ ալ ունեցած ըլլալը կը զրուցուի (ՍԻՍ. 339)։

« 1236. Ընդդիմադիր Շարժում   |   1238. Մատենագիր Վարդապետներ »
© Gratun.org