Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Է Անաւարզեցի

1240. Յովհաննէս Երզնկացի

Յովհաննէս Երզնկացիի գործունէութեան դառնալով, 1280-ին ատենները Երզնկայի վանքերուն համար կանոնք եւ սահմանք կը պատրաստէ, 1281-ին Երուսաղէմ ուխտի կերթայ, դարձին Յակոբ Կլայեցի կաթողիկոսին կայցելէ Հռոմկլայ, զոր կը կոչէ հեղինակ հոգւոց եւ հանճարոյ իմաստութեամբ, վարժ աստուածաշունչ գրոց, աննախանձաբար սիրող եւ պատուող ուսումնասիրաց (ԵՐԶ.)։ Երզնկացի այնտեղ կը մնայ իբր ուսումնարանին վերակացու, եւ կաթողիկոսին հրամանով կը սկսի պատրաստել իր մեծ երկասիրութիւնը, որ է Մեկնութիւն քէրականի (ՀԱՅ. 509), որ հայերէն լեզուի վրայ նշանաւորագոյն աշխատութիւնն է։ Սակայն լրումը 1293-ին է եղած (ՍԻՍ. 549)։ Սիսի մէջ յատուկ ատենաբանութիւն մըն ալ խօսած է 1284-ին, Հեթում ու Թորոս արքայորդիներուն ասպետական աստիճան բարձրացած օրը (ՀԻՆ. 757)։ Միեւնոյն տարին եղած է Տփղիս (ՀԱՅ. 512), ուր պատրաստած է Յաղագս երկնային շարժմանց գիրքը, Վախթանկ Ումեկեան իշխանազունին խնդրանքով եւ Յովհաննէս եպիսկոպոսի մը յորդորներով (ՀԻՆ. 761)։ Որոշ չենք գիտեր թէ երբ Տփղիսէ Արտաղ անցաւ Զաքարիա Ծործորեցիի մօտ, եւ թէ ուր տեղեր պատեցաւ մէկ տեղէն միւսը ատեն, միայն գիտենք, թէ երկար տեւեց Ծործորի վանքը մնալը, Ծործորեցի մականունը ստանալու չափ։ Այն տեղ էր 1307-ին Սսոյ ժողովին ատենը, բայց ոչ Զաքարիա եւ ոչ Յովհաննէս չեն ուզած Սիս գալ, որչափ ալ Զաքարիա համակիր մըն էր Անաւարզեցիի ծրագիրին, եւ Յովհաննէս ալ հետամուտ էր Արեւմուտքէ եկող ուսումնական առաւելութեանց ծանօթանալ, եւ անոնցմով զարգանալ, Ծործորի մէջ գրած է 1316-ին (ՀԱՅ. 513) Մատթէոսի աւետարանին մեկնութիւնը, զոր պատրաստած է իբր շարունակութիւն եւ լրումն Շնորհալիին թերի թողած աշխատութեան (§ 988), իսկ թերի մնալուն պատճառը ինքն Երզնկացին ալ չէ գտած (ՀԱՅ. 512)։ Մեր տեսութեամբ հաւանական չէ որ Երզնկացին 1309-ին Ատանայի ժողովին եկած ըլլայ, ինչպէս իր կարգին դիտել պիտի տանք։ Երզնկացիին ուսումնատենչ փափաքը զինքն մօտեցուց Դոմինիկեան լատին կրօնաւորներուն ալ, որոնք սկսած էին տարածուիլ Հայաստանի մէջ, եւ 1318-ին եպիսկոպոսներ եւ եպիսկոպոսարաններ ալ ունենալ սկսած էին։ Երզնկացիին կը վերագրուի՝ միջնադարեան լատին աստուածաբաններուն նահապետը սեպուած Թովմաս Ակուինացիին գործերէն մէկ մասին լատիներէնէ հայերէնի թարգմանութիւնը (ՀԻՆ. 758)։ Երզնկացիի կեանքը մինչեւ 1326 երկարաձգուեցաւ հաւանաբար (ՀԻՆ. 754), սակայն շարունակ Ծործորի մէջ մնացած չըլլայ։ Ժողովրդական աւանդութիւն մը անոր անունը կը կցէ 1319 տարւոյ մեծ երկրաշարժին, որուն մէջ Անի ալ մեծապէս վնասուեցաւ, թէպէտ տակաւին անբնակ չլքուեցաւ (ԵՐՓ. Ա. 182)։ Զրոյցը կը պատմէ թէ Երզնկացին Անի եկած էր ապաշխարութիւն քարոզելու, իսկ քաղաքացիք կը ծաղրէին զայն, նոյն իսկ եկեղեցականներ յետին տեղին կու տային եկեղեցւոյ մէջ, եւ բարձր գրակալ կը դնէին առջեւը, մինչ նա կարձահասակ էր։ Երբոր ժողովուրդը իր խէնէշ կեանքէն չէր դադարեր, մահ սաստիկ եւ գազաններու վոհմակներ ժողովուրդը կը կոտորէին, որոնցմէ ազդուելով ժողովուրդը զղջումի կու գար։ Բայց երեք տարիէն նորէն առջի անառակութեանց կը դառնար։ Երզնկացին նորէն կու գայ ապաշխարութիւն քարոզելու, բայց Անեցիք վերահաս չարիքներու պատճառ նկատելով զայն, թմբրադեղով կը մարեցնեն, եւ մերկացնելով քաղաքին մէջ կը պտտցնեն եւ զամբիւղի մէջ դնելով աւագ եկեղեցւոյ դուռը կը կախեն, մինչեւ սթափի, ուսկից ետքը բրածեծ արարեալ կաքսորեն, սպառնալով որ չդառնայ։ Ասոր վրայ Երզնկացին բարձր բլուր մը ելլելով քաղաքը անիծած կըլլայ, եւ իսկոյն երկրաշարժը կը սկսի (ՀԱՅ. 515)։ Որչափ եւ պարզ զրոյց մը, բայց հարկ սեպեցինք յառաջ բերել իբրեւ ժամանակին զգացումներուն նմոյշ։ Ընդհակառակն Երզնկացիին ներող ու հեզ հոգին յայտնի կը լինի անով որ ուրիշներ իրենց յիշատակարաններուն մէջ անէձքներ եւ նզովքներ կը գրեն, նա կը բաւականանայ ըսել։ Որ ծուլանայ եւ թողու, ոչ լիցի առանց պատճառոց, (ՀԱՅ. 512)։ Երզնկացին սովորաբար Ծործորի վանքը մեռած եւ թաղուած կը կարծուէր, այլ Սրուանձտեան անոր գերեզմանաքարը տեսեր է Երզնկայի Ս. Նշան եկեղեցին, առաջնորդական աթոռին ներքեւ (ԹՈՐ. Բ. 50)։

« 1239. Ներսէս Մեծի Նշխարքը   |   1241. Եսայի Նչեցի »
© Gratun.org