Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1245. Կեսարացին Կատուկեցի Չէ

Գրիգոր Է. Անաւարզեցի կաթողիկոսին մահուընէ ետեւ (§ 1229), պէտք էր որ առաջին գործը նոր կաթողիկոսի ընտրութիւնն ըլլար, սակայն Հեթում-Յովհաննէս կրօնաւոր թագաւորահայրը զայն յետաձգել տուաւ, եւ նախապէս աշխատեցաւ Անաւարզեցիին հետ պատրաստուած ծրագիրին պաշտօնական ձեւ տալ։ Կերեւի կասկածեցաւ թէ իրեն ոչ-համակիր կաթողիկոս մը կրնայ ընտրուիլ, եւ կանխեց աթոռոյ պարապութեան միջոցին իր քաղաքական ազդեցութիւնը շահագործել, եւ ապագայ կաթողիկոսութեան յուսադրութեամբ Կոստանդին Կեսարացիի աջակցութիւնը ապահովել, որ նախապատիւ դիրքը ունէր ներկաներուն մէջ։ Այս եղաւ 1307 մարտ 19-ին միօրեայ ժողովին նշանակութիւնը, որուն վրայ արդէն խօսեցանք (§ 1235)։ Երբոր Հեթում ու Լեւոն իրենց մտադրութիւնը իրագործուած կարծեցին, այն ատեն միայն կաթողիկոսութեան յաջորդութիւնը ձեռք առին, եւ կամակատար եպիսկոպոսներու ձեռքով, նոյն իսկ աւագ հինգշաբթի օրը, 1307 մարտ 23-ին, խորհրդաւոր պաշտամանց մէջ կաթողիկոսական օծում կատարեցին Կեսարացիին վրայ (ԿԱԼ. 452), որպէսզի զատիկին օրը կաթողիկոս ունեցած ըլլան։ Կերեւի թէ աւագ երկուշաբթի եւ երեքշաբթի եւ չորեքշաբթի օրերը պատարագի կանոն չըլլալուն՝ հինգշաբթի սպասած են օծումին համար։ Այս տեղ ալ առաջին անգամ նկատելիքնիս Կեսարացի Կոստանդինին անձնաւորութիւնն է, որ ինչպէս կանխած ենք ցուցնել Կատուկեցիէն տարբեր մէկ մըն է (§ 1169)։ Արդէն զանազան առիթներով ալ մեր այդ կարծիքը լուսաբանեցինք, Սկեւռայի որբարանին կամ նշխարանողին արձանագրութիւնը բացատրելով (§ 1199), եւ Անաւարզեցիին կողմէ Սիւնիք գացող Կոստանդինին ինքնութիւնը ճշդելով (§ 1216), բայց այս տեղ ուրիշ բացատրութիւններ եւս յարմար կը դատենք աւելցնել։ Սմբատի շարունակողը պարզապէս կը դնէ. Մեռա տէր Գրիգոր կաթողիկոս, եւ դրին զտէր Կոստանդին Կեսարոյ (ՍՄԲ. 127), Կալանոսի պատմագիրն ալ կը գրէ. Եդաւ յաթոռ կաթողիկոսութիւն տէր Կոստանդին Կեսարացին հերձուածող (ԴԱՎ. 335), առանց ուրիշ յաւելուածի, եւ իրեն կը հետեւի Երեւանցին, պարզապէս Տէր Կոստանդին հերձուածող գրելով (ՋԱՄ. 17)։ Այդ գրողներէն առաջինները, որոնք ժամանակով շատ մօտիկներ են, ոչ Պրօնագործ կոչուիլը եւ ոչ Կատուկեցի ըլլալը կաւելցնեն, որով Կոստանդին Բ. կաթողիկոսի հետ նոյնանձ ըլլալուն չեն տար։ Առաջինը մահուանը առիթով ալ, մեռաւ տէր Կոստանդին Կեսարացին կաթողիկոսն կը գրէ (ՍՄԲ. 130), իսկ երկրորդը Սսոյ ժողովին առթիւ ալ երկու անգամ կը յիշէ, Կոստանդին մեծ արքեպիսկոպոսն Կեսարու (ԿԱԼ. 458), եւ Կոստանդին եպիսկոպոս Կեսարոյ (ԿԱԼ. 469), եւ բնաւ ակնարկ չունի, թէ սա նոյնինքն երբեմն կաթողիկոս եղած անձն էր, ինչ որ նպատակին ոյժ տալու համար կարեւոր պարագայ պիտի ըլլար։ Միւս կողմէն Օրբելեան մեզի մատնանիշ կընէ, Կոստանդին եպիսկոպոս Կեսարու անունով՝ Անաւարզեցիէն նուիրակ եկող անձը (ՕՐԲ. Բ. 196), որ անհնար է թէ նախկին կաթողիկոս Կատուկեցին ըլլար (§ 1216)։ Հետեւաբար Անեցիին շարունակողին յաւելուածը, որ է նոյն Պրօնգործն Կատուկեցին, աքսորեալն ի Հեթմոյ (ՍՄԱ. 155), բոլորովին անհիմն եւ ինքնահնար բացատրութիւն մըն է, զոր պատմական պահանջը, եւ ժամանակագրական համեմատութիւնն ալ չի կրնար ոչ մի կերպով յարմարցնել գործոց ընդհանուր ընթացքին հետ։ Եթէ երբեք Կեսարացին նոյն ինքն Կատուկեցին ըլլար, արդէն գործի գլուխ անցած եւ Սսոյ ժողովին մէջ նախաթոռ բազմած վայրկեանէն, իբր կաթողիկոս ճանչցուած պիտի ըլլար, եւ ոչ ալ հնար պիտի ըլլար արդէն օծեալ կաթողիկոսը ժողովէն ետքը կրկին օծել։ Այդ դիտողութիւնները մեզի համար այնպէս վճռական են, որ չենք կրնար ըմբռնել, թէ ինչպէս Չամչեան մտադրութիւն չէ ունեցած այդ կէտին, եւ երկրորդած է Անեցիի շարունակողին յաւելուածը (ՉԱՄ. Գ. 311), եւ իրեն հետեւած է Շահխաթունեան (ՇԱՀ. Ա. 207), Անաւարզեցին շարքին դուրս ձգելու չափ, ինչպէս շատերու հետ, նաեւ Ալիշան (ՍԻՍ. 557), եւ Մխիթարեան (ԱԲԼ. 133) եւ Մովսիսեան (ՄՈՎ. 221)։ Իսկ Զամինեան վերջերս ընդունած է տարբերութիւնը (ԶԱՄ. Ա. 257), զոր մենք կանուխէն հրատարակութեան տուած էինք (99. ԱՐՐ. 494, եւ 09. ԼՈՒ. ՆՈՅ. 46), եւ կը կարծենք թէ այդ կէտը այլեւս խնդրոյ նիւթ չի կրնար ըլլալ։

« 1244. Կիրակոս Շատիկցի   |   1246. Կեսարացիին Ուղղութիւնը »
© Gratun.org