Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1247. Հեթում և Լեւոն

Սակայն այս անպէտ ձեռնարկները չարագուշակ հետեւանքներ առաջ բերին ազգին վրայ։ Թաթարներու եւ Եգիպտացիներու թշնամութիւնները վերջացած չէին, եւ առաջինները պէտք ունէին միշտ իրենց սահմաններուն վրայ հսկել, եւ Եգիպտացիներուն դիմադրել Հայերու նիզակակացութեամբ։ Երբոր Սիսի մէջ կաթողիկոսական եւ ժողովական գործողութիւնները կը կատարուէին, Թաթարներու նոր գունդ մը կը զրկուէր Ղարբանթա խանին կողմէ (§ 1227), Պիլարղու կամ Բիլարղու զօրավարի մը հրամանատարութեամբ (ԴԱՐ. 24.), որ ըստ այլոց Կիլիկիոյ մոտերը նստող Թաթար բանակին զօրապետն էր (ՉԱՄ. Գ. 311)։ Թաթարներ եւ Հայեր իրարու բարեկամ եւ նիզակակից էին, եւ Պիլարղու Հայոց թագաւորութեան թշնամի չէր կրնար ըլլալ, հետեւաբար իբր անլուծանելի առեղծուած մը կը մնայ՝ Պիլարղուի եւ Հայերուն մէջ ծագած թշնամութիւնը, դաւաճանութեան հասնելու չափ։ Հեթումի ժամանակագրութեան վերջը գրաւած յաւելուածական ծանօթութիւնը, որ Հեթումի չի կրնար ըլլալ, դաւով սպանան ի գիշերի կըսէ, առանց պատճառ ցուցնելու (ՀԵԹ. 86)։ Սիսի մէջ Թաթարներուն կողմէ մզկիթ մը շինելու Հայոց ընդդիմութիւնը ցուցնելը (ՍԻՍ. 222), այդպիսի մեծ դաւաճանութիւն գրգռելու պատճառ չէր կրնար ըլլալ։ Անեցիին շարունակողը Պիլարղուի կը վերագրէ Հայերը խորամանկութեամբ՝ իբրեւ ի խորհուրդ առ ինքն կոչած ըլլալու դաւաճանութիւնը, եւ կը յաւելու, թէ երբ Հայերը հասան՝ յարեաւ ի վերայ եւ եսպան զամենեւին։ Իսկ թշնամութեան պատճառ կը ցուցնէ թէ կամէր զԿիլիկիա յինքն յափշտակել (ՍԱՄ. 156), Դարդէլ ալ Անարզաբան գրաւելու նպատակը մէջտեղ կը դնէ, բայց ոչ թէ Հայերը առ ինքն կոչելով, այլ սնտուկներու մէջ հարիւր զինեալներ դնելով, եւ սնտուկները իբրեւ ընծայ ներս մտցնելով, բերդին մէջ սպաննուած կըսէ Հայերը (ԴԱՐ. 24)։ Մեր տեսութեամբ Թաթար զօրավարը բարեկամ թագաւորութիւն մը ջնջելու նպատակ չէր կրնար ունենալ, իսկ Դարդէլի գրած ձեւը պարզ զրոյց մը կերեւի, որուն վրայ ուրիշներ ակնարկ չունին։ Այդ շփոթ տեղեկութեանց վրայ Չամշեան, Պիլարզուն յառաջագոյն ոխացեալ կըսէ, առանց ծագումը պարզելու, եւ վերջէն գրգռուիլը Սսոյ կանոններուն պատճառով սաստկացեալ ատելութեանց եւ իշխանաց ոմանց քսութեան կը վերագրէ (ՉԱՄ. Գ. 257), մինչեւ Տէրմիքէլեան այդ տեսակ մեկնութիւնը չարամիտ թելադրութիւն կը կարծէ (ՍԱՄ. 229)։ Մենք դժուարութիւն պիտի չզգանք ընդունիլ, թէ կրօնական վէճեր եւ կրօնապէս վիրաւորեալ խիղճեր կրնան ամէնէն ծանր ձեռնարկներու դիմել, եւ անկէ չափել Սսոյ կանոններու դէմ Հայ խիղճերու մէջ զգացուած զայրոյթը։ Պիլարղուն Հեթումի եւ Լեւոնի դէմ գրգռողներ եղան միայն ոմանք, անձնական ատելութիւն խառնելով գործին, զի անոնց երկուքին սպանութիւնը կնճիռը վերջնականապէս չէր կրնար ջնջել, քանի որ Կեսարացին տակաւին կաթողիկոս կը մնար, եւ Հեթումի ու Լեւոնի կը յաջորդէին Օշին ու Ալինախ։ Հետեւաբար չկրնալով վերջապէս փարատել այդ չարագուշակ գործողութիւնը պատող քօղը, պիտի գոհանանք ընդունիլ, թէ Պիլարղու նենգութեամբ իրեն մօտ հրաւիրեց Լեւոն թագաւորը եւ Հեթում թագաւորահայրը՝ իրենց իշխաններով, եւ անոնց հասնելուն անխնայ սպաննել տուաւ երկուքը, ու 40 հոգի ալ մէկտեղ եկող իշխաններէն։ Սպանութիւնը կատարուած է ի ստորոտն Անարգաբու դղեակին, 1307 նոյեմբեր 17-ին (ՀԵԹ. 86), որ այն տարի Յիսնակաց բարեկենդանին նախընթաց ուրբաթն էր, թէպէտ Յայսմաւուրքը նոյեմբեր 16-ին կը դնէ (ՅԱՍ. Բ. 240)։ Սսոյ ժողովէն միայն 8 ամիս անցած էր։

« 1246. Կեսարացիին Ուղղութիւնը   |   1248. Հեթումի Նկարագիրը »
© Gratun.org