Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1248. Հեթումի Նկարագիրը

Հեթումի եղերական մահը, եթէ երբեք նախանձայոյզ Հայերու գրգռութեամբ եղաւ, պէտք կըլլայ ցաւիլ, որ զոհ գնաց իր մոլեռանդ լատինասիրութեան, որով ոչ մի օգուտ կրցաւ պատրաստել իրեններուն, այլ մանաւանդ խանգարեց ազգային եկեղեցին, վտանգեց ազգային թագաւորութիւնը, եւ իրեն ալ օգուտ մը չպատրաստեց։ Իրաւ հոգեւորութեան նուիրուած անձ կերեւար, բայց իր հոգեւորութիւնն ալ առեղծուածային զգացում մըն էր, քանի որ ոչ աշխարհքէ կը հեռանար, եւ ոչ իշխանութենէ ձեռք կը քաշէր, կրօնաւորի սքեմով արքունիք կը նստեր, եւ կրօնաւորական գօտիէն պատերազմողի սուրը կը կախէր։ Լատիններ զինքն երանելի (Beatus) աստիճանով պատուած են, որ Յարգելի (Venerabilis) աստիճանէն վեր եւ Սուրբ (Sanctus) աստիճանէն վար, սրբութեան միջին աստիճան կը նկատուի լատինական ծիսակատարութեան օրէնքով։ Իբր անոր շփոթ կացութեան նշանակ՝ նկարներու մէջ կրօնաւորական սքեմին վրայ արքունական կնգմենին կաւելցնեն (ՀԱՅ. 516), եւ կրօնաւորի մը ձեռքը սուր ու նիզակ տալով (ՀԱՅ. Բ. 520), անոր տարօրինակ եւ առեղծուածային կեանքը կը պատկերացնեն։ Իրաւ ալ ոչ թէ կեանքովը, այլ եւ զգացումներով տարօրինակ անձնաւորութիւն կը ներկայանայ Հեթում Յովհաննէս, անթագ թագաւորը, կրօնաւոր թագաւորահայրը, եւ առանց վանքի վանականը։ Անորոշ կը մնայ թէ քաղաքական նպատակն է՞ր զինքն ոգեւորողը, որով Լատինաց միաբանութենէն զինուորական օժանդակութիւն կը սպասէր, թէ ոչ եկեղեցական նպատակն է՞ր, որ բոլոր եկեղեցիներու հետ միութեան բարիքը կերազէր, կամ թէ պարզ հոգեւորական նպատակ մըն է՞ր, որով հռոմէական դաւանութեան մէջ յաւիտենական փրկութիւն կը սպաէր։ Հնար չէ որոշակի բան մը քաղել իր գործերէն եւ իր ընթացքէն, որովհետեւ իր գործերը՝ այս նպատակներէն եւ ոչ մէկուն բոլորապտուղ ուղղուած կը տեսնուին, այլ խառնուրդ մըն են ամէն տեսակ, նոյն իսկ իրարու անյարիր դիտումներու։ Ուստի կը միտինք ըսել, թէ վարանոտ միտք մըն էր՝ որ զայն կը ներշնչէր, եւ ոչ մէկ կէտի վրայ հաստատապէս կը կանգնէր, այլ յարափոփոխ կը ձգտէր ուր որ առժամապէս նշոյլ մը կը տեսնէր։ Այլ ոչ մի ուղղութեան տիրապէս չէր ծառայեր։ Իրմէ մնացած միակ գրաւոր յիշատակ, աստուածաշունչի մը ինքնագիր յիշատակարանը կայ (ՀԱՅ. 517-520), որ զգայուն բարեպաշտութեան հետ եռանդուն ազգասիրութեան անձագանգներ ունի։ Միւս կողմէն արքունիքը ձգելով վանք քաշուիլն ալ իր նշանակութիւնը կը կորսնցնէ, երբ թագին հետամուտ եղբայրները կաքսորէ եւ թագաւորութեան անունը անչափահաս տղու մը յանձնելով, գործը իրեն կը պահէ (§ 1214)։ Շատ աւելի մեծ մարդ պիտի ըլլար նա, եթէ Հեթում Բ. թագաւոր մնար, եւ կատարելապէս իր արքունական եւ պետական պարտաւորութեանց հետեւէր, եւ լատին կրօնաւոր Եղբայր Յովհաննէս եղած չըլլար։ Լեւոն Դ. թագաւորին գալով, շատ բան չունինք ըսելիք։ Անունը իբրեւ թագաւոր յիշուեցաւ, եւ նշանաւոր գործերու կցուեցաւ, բայց անձնական արդիւնք եւ արժանիք չկրցաւ ունենալ, եւ 12 տարեկան անգիտակից կերպով գահ բարձրանալէ ետք, առանց կրօնաւոր հօրեղբօր ազդեցութենէն ազատելու, 18 տարեկան եղերական մահուամբ վախճանեցաւ։

« 1247. Հեթում և Լեւոն   |   1249. Օշին և Ալինախ »
© Gratun.org