Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1251. Օշինի Ջանքերը

Այդ ցոյցերը կը ցնցեն կաթողիկոսն ու թագաւորը, որոնք իրարու հետ խորհրդակցութեամբ, եւ իշխաններէն իրենց համամիտներն ալ թիկունք առնելով, բուռն զօրութեամբ կուզեն զսպել ժողովուրդին ձայնը։ Կերեւի թէ զինուորական ոյժ ալ գործածուած է հաւաքուած եւ ցուցարար ժողովուրդին դէմ, որովհետեւ գրուած է թէ Օշին եսպան յարանցն եւ ի կանանցն զբազումս, որ աւելի զինուորական շարժումներուն հետեւանք կը կարծուի, քան թէ հրամանով եղած մահապարտութիւններ, մինչեւ կիներու վրայ տարածուած։ Շարժումին գլուխները, այսինքն զվարդապետսն, կալեալ էարկ ի բանտ ի բերդն, իսկ զաբեղայսն էարկ ի նաւ, եւ առաքեաց յաքսորս ի Կիպրոս կղզին, ուր թագաւորած էր Օշինի քեռայրը Ամաւրի, իր Հենրիկոս եղբայրը գահէն վտարելով, եւ Կիլիկիա ղրկելով Օշինի պահպանութեան էր յանձնած։ Այս կերպով Ամաւրի ալ Օշինի հակառակորդ եկեղեցականները պահած պիտի ըլլար, անկէ գտած օգնութեան փոխարէն։ Այսպէս վերջացաւ Սսոյ ցուցարար հաւաքումը, որ չկրցաւ իրաւ Կոստանդինն ու Օշինը իրենց ճամբէն ետ կեցնել, բայց բաւական եղաւ շեշտել հայադաւան ուղղութեան եւ հնաւանդ սովորութեանց անխախտ պահպանութիւնը։ Սսոյ 1307-ի կանոնները հազիւ թէ Սսոյ արքունիքին մէջ գործադրուած մնացին, եւ գրեթէ բոլոր Կիլիկիա իր հայերուն շաւիղին վրայ կը քալէր, իսկ Հայաստան եւ ոչ իսկ կարեւորութիւն կընծայէր հռչակուած նորութեանց։ Պատմութիւնը կը վկայէ, թէ աքսորեալներէն բազումք անդէն մեռան Կիպրոսի մէջ (ՍԱՄ. 156), հարկաւ նեղութեանց ալ ենթարկուած ըլլալով։ Անշուշտ միեւնոյն վախճանն ունեցան Կիլիկիոյ մէջ բանտարկուած վարդապետներն ալ, որոնցմէ քանիները Օշին մատնեաց զաղտ ի մահ, նոյն իսկ հռոմէադաւաններու խոստովանութեամբ (ՉԱՄ. Գ. 312)։ Այդ տգեղ եղելութիւնները, զորս հռոմէադաւաններն ալ չեն համարձակիլ ուրանալ, շատ պերճախօս կը դատապարտեն Կոստանդինի եւ Օշինի բռնած ընթացքը, եւ ի դէպ է անձերէն ալ բարձրանալով, դատապարտութիւնը տարածել նոյն իսկ դրութեան վրայ։ Թերեւս հռոմէականներուն աչքին շատ տգեղ չերեւին Սիսի մէջ կատարուած բռնութիւնները, քանի որ իրենք աւելի մեծ ու եղեռնագործ բռնութիւններ ունին Արեւմուտքի մէջ կատարուած՝ հաւատաքննական ատեններուն ձեռքով։ Սակայն մենք չենք կրնար իրենց ձայնակից ըլլալ, ու բացարձակ կերպով կը մեղադրենք կատարուած բռնութիւնները։ Ասկէ ալ աւելի կարեւոր է դիտել տալ, թէ այս գործերով բնաւ չի հաստատուիր Հայ եկեղեցւոյ հայադաւանութենէ հեռանայր ու հռոմէադաւանութեան դառնալը, քանի որ Սսոյ կանոնները ոչ թէ ոմանց, այլ հանրութեան կողմէն կը մերժուին, եւ նոյն ինքն հռոմէականք կը խոստովանին, թէ ոչ ոք յառաջնորդաց իշխեաց այնուհետեւ պահել իւիք զկանոնս Սսոյ, այլ միայն նոքա՝ որք էին կաթողիկոսարանի եւ յարքունիսն (ՉԱՄ. Գ. 313)։ Իսկ թագաւորի մը եւ կաթողիկոսի մը անհատական գործերը, եկեղեցւոյ լրումը չեն ներկայացներ երբեք։

« 1250. Օշինի Ընթացքը   |   1252. Ժամանակի Դէպքեր »
© Gratun.org