Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1252. Ժամանակի Դէպքեր

Ներքին եւ արտաքին յուզումներու ալեկոծ միջոց մըն է Կեսարացիին կաթողիկոսութեան եւ Օրինի թագաւորութեան ժամանակը։ Որչափ արտաքին վտանգներ կը շատնան, այնչափ աւելի երկուքն ալ լատինութեան կը փարին, եւ որչափ աւելի լատինութեան կը փարին այնչափ աւելի ներքին յուզմունքները կը շատցնեն եւ երկիրը արտաքին վտանգներու կենթարկեն։ Օշին շարունակ դեսպանութիւններ կը զրկէր պապին՝ որ էր Կղեմէս Ե. եւ Անգղիոյ թագաւորին որ էր Եդուարդ Բ. բայց պապէն իբր օգնութիւն վեց Փրանկիսեան կրօնաւորներ միայն կընդունէր 1311-ին (ՍԻՍ. 557), խորհրդատու ըլլալու, պետական գործերու առաջնորդելու, կամ լաւ եւս լատինամոլութիւնը ամրացնելու. իսկ լաւ եւս լատինամոլութիւնը ամրացնելու. իսկ Անգղիայէ լոկ յուսադիր նամակներ՝ երեւակայել օգնութեանց մասին։ Լատինաց մերձաւորութեան հետեւանքներ էին նաեւ աշխարհականներուն առեւտրական նպատակով Իտալիա գաղթելը, եւ եկեղեցականներուն Իտալիոյ մէջ հայածէս եկեղեցիներ եւ վանքեր հիմնելու ձեռնարկները, որոնց մէջ յառաջընթաց կը սեպուի Մարտիրոս Սեաւլեռնեցի վարդապետ մը որ Գենուա (Genova) կերթայ 1307-ին, եւ 1309-ին պապէն հաւանութիւն կը ստանայ Ս Բարթողիմէոսի եկեղեցին շինելու։ Իրեն կը հետեւի Դաւիթ Կիլիկեցի վարդապետ մը որ 1308-ին կը հիմնարկէ Պատաւիոն (Padova) քաղաքին մէջ Հայոց վանք մը։ Ներքին դիպուածներէն յիշատակելի է Օշինի երիցագոյն եղբոր եւ նախկին թագաւոր Սմբատի՝ Կոստանդնուպոլսոյ աքսորէն ազատելով (§ 1213), 1309-ին Կիլիկիա գալը թագաւորութիւնը նորէն ձեռք ձգելու համար։ Սակայն Սմբատ կուսակիցներ չի գտներ, եւ շուտով ետ կը դառնայ, եւ թափառական կեանքը կը կնքէ Եւբէա (Negroponte) կղզին, մարտի 6-ին, բայց տարին անորոշ (ՀԱՅ. 543), զոր անյարմար չէր ըլլար 1331-ին դնել։ Սմբատի հետ աքսորուող Կոստանդին եղբայրն ալ ազատութիւն գտած էր Հեթումի մահուընէն ետքը, սակայն նա Կոստանդնուպոլսոյ մէջ վախճանած է մարտ 8-ին, տարին նոյնպէս անորոշ (ՀԱՅ. 543), բայց Օշինի սեփական Յայսմաւուրքին մէջ նշանակուած ըլլալը կը ցուցնէ, թէ այդ տարիներուն մէկուն կամ միւսին մէջ եղած է երկուքին ալ մահը, որով Օշին ապահովուած է իր գահին եւ թագին վրայ։ Եթէ մրցակից եղբայրներուն մահը զինքը գոհացուց, Կիպրոսի թագաւոր Ամաւարիի օգնութիւնը 1310-ին զինքը մտահոգ կընէր։ Հենրիկոս Բ. որ նորէն գահը կը գրաւէր, իրեն շատ համակիր չէր, եւ ոչ ալ Հայոց արքունի գերդաստանին բարեկամ, որով Զապլուն ալ Ամաւրի Լուսինեանի այրին իր հինգ զաւակներով կը ստիպուէր Կիպրոսը թողուլ եւ Կիլիկիա ապաւինիլ։ Այդ հինգ զաւակներն էին (ԴԱՐ. 27), Հուգոն կամ Հիւգ, Հենրիկոս կամ Հանրի, Գուիտոն կամ Գուի, Յովհաննէս կամ Ջիւան, եւ Բոյեմոնդոս կամ Պէմունդ (Hugues, Henri, Guy, Jean, Boemond). որոնք առաջիկային Հայոց արքունական գերդաստանը կազմեցին։ Միեւնոյն 1310 տարին էր որ Օշին արու զաւակ մը կունենար, ապրիլ 26-ին, զոր Լեւոն կը կոչէր, սակայն մայրը Զապէլ, Կոռիկոսի իշխան եւ կրօնաւոր-պատմիչ Հեթումի դուստրը, երկունքի հետեւութեամբ քանի մը օրէն կը մեռնէր մայիսի սկիզբը։ Ժամանակին նկարագիրը լրացնելու համար յիշենք նաեւ անակնկալ ասպատակ մը Թաթարներու կողմէն 1314-ին եւ Եգիպտացւոց արշաւանքները 1315-ին Մելիտինէի եւ 1316-ին Տարանտիա քաղաքներուն վրայ, եւ Հայերու կրած չարաչար կոտորածները (ՍԻՍ. 558), որոնք եւսքանզեւս կը զայրացնէին ներքին անախորժ կացութիւնը, տարբեր հոսանքներուն, եւ թագաւորին ու կաթողիկոսին տարօրինակ ուղղութեան եւ բուռն ընթացքին հետեւանքով։

« 1251. Օշինի Ջանքերը   |   1253. Ատանայի Ժողովը »
© Gratun.org