Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1258. Տարեգլուխներ Միացած

Ատանայի ժողովին թուական նշանակուած տարին՝ որ է Քրիստոսի 1317 եւ Հայոց 766 տարին, տոմարական պարագայ մը կը ներկայէ, զոր չենք ուզեր անյիշատակ թողուլ։ Հայոց շարժական տոմարի հիմ կազմող՝ վերջին Հայկայ շրջանին սկիզբը Յուլեան տոմարին 428 օգոստոս 11-ին հաստատուած էր (§ 211), կամ որ նոյն է նաւասարդի 1-ը յիշեալ օրը կիյնար, որ սակայն չորս տարին որ մը Յուլեան տոմարէն ետ մնալով, 552-ին տոմարի նորոգութեան տարին յուլիս 11-ին հասած էր (§ 385)։ Անկէ ասդին ալ կը շարունակէր չորս տարին օր մը ետեւ մնալու հաշիւը, որ հետեւանք էր Յուլեան տոմարին նահանջներուն Հայկական տոմարին մէջ ընդունուած չըլլալուն։ Սարկաւագ վարդապետ հոգացած էր նահանջները ընդունիլ նոր հինգհարիւրեակին սկիզբը (§ 900) սակայն անոր կազմած անշարժ կատարեալ ընդհանրացում չէր առած եւ պաշտօնական կիրառութեան չէր մտած, եւ շարժական ու անշարժ տոմարներ խառն կերպով կը գործածուէին տարեթիւերու յիշատակութեանց մէջ, ինչպէս որ տեղ տեղ ակնարկելու ալ առիծ ունեցանք։ Միւս կողմէն երբոր Արեւմուտքի հետ յարաբերութիւններ շատցան, հակյկան ամիսներու տեղ Յուլեան կամ Հռոմէական ամսաթիւերն ալ սկսան գործածուիլ, առանց Քրիստոսի տարեթիւն ալ ընդունելու, որ արդէն սովորական էր Արեւմուտքի մէջ, եւ այսպէս խառնակ տոմարականութիւն մը տիրած էր Հայոց մէջ ամսաթիւը հռոմէական եւ տարեթիւը հայկական, այն ալ երբեմն շարժական եւ երբեմն անշարժ տոմարին հետեւելով։ Վերջին ատեններ հայկական շարժականը եւ հռոմէական անշարժը իրարու մօտեցած էին, եւ 1260-էն տողին շարժական ամանորն ալ յունուարի առաջին կէսին մէջ կիյնար, մինչեւ որ 1317-ին շարժական տոմարին ամանորը կամ Հայկական նաւասարդին մէկը՝ ճիշդուճիշդ Յուլեան յունուար մէկին ինկաւ, եւ հայկական ու հռոմէական տարեգլուխները միացան։ Այդ զուգնդիպութիւնը պատճառ եղաւ, որ այլեւս շարժական տարեթիւը եւ փոփոխական ամանորը գործածութենէ գրեթէ դադրեցան, եւ Յուլեան յունուար մէկը Հայկական տարեթիւն ալ ամանորը եղաւ, եւ կաղանդի օրն ու անունն ընդհանրապէս ընդունելի եղան, բայց միշտ հայկական տարեթիւը պահելով, զի արեւմուտքին գործածած Քրիստոսի տարեթիւը Հայերուն գործածական չեղաւ, եթէ չուզենք ըսել, թէ անծանոթ ալ մնաց։ Այդ սովորութիւնը հաստատուն կերպով հասաւ մինչեւ վերջին ԺԹ. դարը մինչեւ մեզի մոտ օրերը, երբ այլեւս հռոմէական կամ արեւմտեան տարեթիւը սովորական դարձաւ Հայոց թուականը երբեմն իբր զարդ եւ երբեմն իբր պարզ տեղեկութիւն սկսաւ յիշուիլ։ Աւելի նոր տարիներու մէջ հին շարժական տոմարի հաշիւն ալ վերակենդանութիւն առաւ, բայց իբրեւ հայրենական հնութեանց նշխարք մը միայն (ՅՇԿ Ա. 76), որ օրացոյցներէն անդին չանցաւ։ Երկու ամանորներու զուգադիպութեան օրէն իբրեւ կանոն դարձած է, ոչ եւս երկու տոմարներու համեմատութեան համար նկատի առնել՝ նահանջներու պակասութենէն յառաջ եկող օրերը, այլ երկու տոմարներու մէջ 551 տարիներու անփոփոխ տարբերութիւն մը հաշուել։ Այս ձեւը կրնայ յարմարիլ 1317-է ետքը եկող տարիներուն, բայց անկէ առաջուան տարիներու պատշաճեցուած ատեն կրնայ տոմարական սխալներու առիթ ընծայել, ինչպէս շատերուն հանդիպած է։ Ուստի մենք սոյն պատմութեան կարգին խնամով մտադրութիւն չարձուցինք ամանորի օրերուն աստիճանաբար փոփոխութեան, եւ ջանացինք ճիշդ օրերու համեմատութիւն գտնել, հետեւելով ամբողջական շրջանի օրըստորեայ փոփոխութիւնները ցուցնող աղիւսակի մը, զոր այս նպատակով կազմած էինք ժամանակին։

« 1257. Ժողովին Նշանակութիւնը   |   1259. Յովհաննէս և Ալիխան »
© Gratun.org