Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1261. Երուսաղէմի Աթոռը

Երբոր մէկ կողմէն Ատանայի ժողովին շնորհիւ սպասուած օգնութիւնները չէին հասներ, միւս կողմէն անոր պատճառով ծագած երկպառակութիւնները կընդարձակուէին, եւ ասոնցմէ մէկն էր Երուսաղէմի աթոռին բաժնուիլը։ Հայերուն Երուսաղէմի մէջ վանք ու եկեղեցի ունենալուն սկիզբը մինչեւ Լուսաւորիչի ու Տրդատի օրերը կը հասնի (ԱՆԱ. 4), որոնք հետզհետէ շատցան, այնպէս որ Անաստաս վարդապետ, ութերորդ դարուն մէջ Պաղեստին գտնուող եօթանասունի չափ Հայոց վանքերու ցուցակ մը կրցած է կազմել (ԱՆԱ. 9)։ Եկեղեցւոյ հին սովորութեան համեմատ միեւնոյն աթոռի վրայ կրկին եպիսկոպոսներ չէին գտնուէր դաւանութիւնը նոյն էր, եւ տարբեր ծէսով ալ նոյն եպիսկոպոսի կը հնազանդէին, հետեւաբար Հայերն ալ տեղական թեմակալին ներքեւ էին, եւ յատուկ Հայ թեմակալ չկար, թէպէտ կրնային վանքերու առաջնորդ եպիսկոպոսներ գտնուիլ։ Այդ պատճառով էր, որ մերթ ընդ մերթ Հայ վանականներ Յոյն թեմակալներէ նեղութիւն եւ հալածանք կը կրէին քաղկեդոնականութեան խնդիրին պատճառով։ Խաչիկ Արշարունիի համար ըսինք թէ սկսաւ Հայ գաղթականներուն Հայ եպիսկոպոսներ ղրկել (§ 785), բայց Երուսաղէմի Հայ եպիսկոպոսներ աւելի կանուխ ալ եղած պիտի ըլլան, վանքերու շատութեան եւ ուխտաւորներու յաճախութեան պատճառով։ Պատմութեան մէջ որոշակի յիշուած է թէ 637-ին, Էօմէրի Երուսաղէմին տիրելու պարագային, Հայ պատրիարք մըն ալ յաղթականին ներկայացած է (ԲԱՌ. 29), եւ յատուկ հրովարտակով ճանչցուած է իբրեւ պետ Հայոց, կամ լաւ եւս Յոյներէն տարբեր վաւանութիւն ունեցող բոլոր արեւելեան քրիստոնեաներու (ԲԱՌ. 31)։ Էօմէրի հրովարտակին մէջ կը գտնուի Աբրահամի անունը, պատրիարք կոչումով, թէպէտեւ այդ կոչումը Հայոց կողմէ ընդունուած չէր, զի կրնար հերձուածի նշանակութիւն տալ՝ իբրեւ Հայոց հայրապետութենէ բաժանել աթոռ, սակայն մահմետական պետութիւնները սովորութիւն ըրած են այդ անունով կոչել իրենց հպատակող քրիստոնէից եկեղեցական գլխաւոր պետերը։ Այս սովորութեան համաձայն էր Երուսաղէմի Հայ եպիսկոպոսներուն իբր պատրիարք ճանչցուիլը, եւ պատրիարք կոչուիլը մահմետական պետութեանց կողմէն։ Իսկ ազգային շրջանակի մէջ թէպէտ այդ անունը չունէին, բայց էին գլխաւոր պետ մը եւս գրեթէ կաթողիկոսական փոխանորդ մը Պաղեստինի եւ Ասորիքի մէջ՝ Եգիպտոսի սուլտանութեան հպատակ գաւառաց վրայ։ Երուսաղէմի մէջ գտնուած յիշատակներէն 21 անուններ քաղուած են Երուսաղէմի Հայ եպիսկոպոսներու, որոնք պահած են աթոռին յաջորդութիւն Է. դարէն մինչեւ ԺԳ. դարուն վերջերը (ԲԱՌ. 29-41), թէպէտեւ ցուցակը կատարեալ չէ, եւ ընդհատումներ ունի։ Լատիններու իշխանութեան ներքեւ ալ, որ 1099-էն մինչեւ 1187 Երուսաղէմի տիրեցին, Հայ եպիսկոպոսներուն շարունակութիւնը պահուած կերեւի (ԲԱՌ. 36), բայց անոնց դիրքը աւելի բարձրացաւ Սալահետտինի տիրապետութենէն, որ Լատինաց թշնամի եւ Յոյներէ կասկածոտ պէտք տեսաւ համարձակութիւն տալ Հայերուն (ԲԱՌ. 38), քրիստոնէութեան թշնամի երեւցած չըլլալու համար։ Ռուբինեան թագաւորներ մասնաւոր մտադրութիւն դարձուցին Երուսաղէմի մէջ Հայոց դիրքը բարձրացնելու կալուածներով եւ հարուստ ընծաներով, որով նշանաւոր դիրք մը գրաւեցին Հայերը Երուսաղէմի մէջ։ Իրենց կեդրոնն եղաւ Ս. Յակոբ վանքը՝ Սիոնի բարձունքին վրայ, որ աւելի ճշդութեամբ Ս. Յակոբեանք կը կոչուի, Տեառնեղբայր եւ Գլխադիր Յակոբ առաքեալներու անունին միանգամայն նուիրուած ըլլալուն համար։

« 1260. Եւրոպացւոց Դիմումներ   |   1262. Երուսաղէմի Պատրիարքներ »
© Gratun.org