Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Գ. Կեսարացի

1263. Առաջին Գործերը

Սարգիսի գործը հերձուած մը չեղաւ, ինչպէս եղած էր Աղթամարի բաժնուիլը (§ 928) զի Սարգիս չառաւ կաթողիկոս անունը, եւ ոչ ալ սեփականեց եպիսկոպոս ձեռնադրելու իշխանութիւն, որուն բնաւ նշանը չկայ, եւ անշուշտ Սիսէ կը ձեռնադրուէին Երուսաղէմի եպիսկոպոսները, եւ անոնց մէջէն կառնուէին պատրիարքները։ Սսոյ աթոռն ալ, որ արդէն համակերպած էր Սսոյ կանոններուն չհնազանդող վիճակները իրմէ չօտարացնել, եւ Հայաստանի ու Փոքր Ասիոյ եւ նոյն իսկ Կիլիկիոյ մէջ ընդդիմադիրներու հետ յարաբերութիւններ չի խզել, կը բաւականանար գոնէ ձեռնադրութեան ու միւռոնի պայմաններով յարաբերութեան մէջ գտնուիլ, ներքին վարչական գործերու մասնակցութենէն ու հսկողութենէն ձեռք քաշելով։ Այդ տեսութեամբ ոչ մի բողոք կամ ըննդիմութիւն կամ վերապահութիւն տեղի չունեցաւ Սսոյ աթոռին կողմէ Սարգիսի ձեռնարկին դէմ, որ գործնականապէս կատարեալ իրողութեան ձեւ ունէր արդէն, Էօմէր Խալիֆային օրէն Երուսաղէմի Հայ եպիսկոպոսներուն ստացած արտօնութիւններով։ Այսպէս եղաւ Երուսաղէմի Հայ պատրիարքութեան սկզբնաւորութիւնը, որ հետզհետէ աւելի ամրացաւ եւ Հայ եկեղեցւոյ նուիրապետութեան մասը կազմեց։ Իսկ պատրիարքական իրաւասութեան վիճակները կապուած մնացին Եգիպտոսի սուլտանութեան սահմաններուն հետ։ Սարգիսի պատրիարքութիւնը 32 տարի տեւած կըսուի իր ընտրութենէն սկսելով, այլ երկու տարի միայն՝ իր պատրիարքութիւնը հռչակելէն ետքը։ Այդ միջոցին նա պարտաւորուեցաւ անգամ մըն ալ անձամբ Եգիպտոս երթալ, խափանելու համար Վրաց կողմէն եղած ոտնձգութիւնը, որոնք կուզէին գրաւել Ս. Յակոբայ վանքը եւ տէր լինել Հայոց ստացութիւններուն։ Վրաց թագաւորին ինչ հիմամբ դիմում ընելը չի բացատրեր Երուսաղէմի պատմագիրը (ԱՍՏ. Ա. 202), սակայն դիւրին է նկատել, թէ Վրաց թագաւորութիւնը Թաթար խաներու հովանւոյն ներքեւ Հայաստանի հիւսիսային գաւառներու կը տէրէր, եւ այդ տեսութեամբ կրցած է ինքզինքը իբր Հայոց թագաւոր ցուցնել եւ Հայ ստացութեանց տէր լինելու ձգտիլ։ Բայց որովհետեւ Սարգիս իր ձեռքն ունէր Էօմէր խալիֆայէն ասդին շնորհուած հրովարտակները, սուլտանն անոնց զօրութեամբ հաւանեցաւ Սարգիսի պահանջին, եւ 1312-ին նոր հրովարտակով հաստատեց Հայոց իրաւունքները (ԱՍՏ. Ա. 203)։ Միւս տարին Սարգիս կը կնքեր իր բազմաշխատ կեանքը, եւ Աստուածատուր կը շարունակէր անոր գործը։ Ատանայի ժողովի 1317 տարին, Աստուածատուրի մահուան եւ Դաւիթի յաջորդելուն թուականն է (ԲԱՌ. 44)։ Սակայն Երուսաղէմի աթոռը միանգամ ընդ միշտ այդ խնդիրներէն մտադրութիւնը հեռացուցած էր, որով պէտք չունեցաւ զբաղիլ Կիլիկիոյ մէջ արծարծուող լատինամոլ ձեռնարկներու հետ։ Մենք մտադիր ըլլալով Հայ եկեղեցւոյն պատկանող բոլոր տեղեկութիւնները ամփոփել, Երուսաղէմի աթոռին գործերուն ալ տեղ պիտի տանք պատմութեանս մէջ, գլխաւոր եւ հանրութիւնը շահագրգռող պարագաները քաղելով։ Այսպէս է օրինակի համար Դաւիթի օրով Վրաց ձեռներէցութեան կրկնուիլը, որ նոյնպէս վերջացաւ Հայոց նպաստաւոր կերպով, եւ 1319-ին տրուած նոր հրովարտակով մը հաստատուեցան Հայոց իրաւունքները (ԱՍՏ. Ա. 204)։

« 1262. Երուսաղէմի Պատրիարքներ   |   1264. Կոտորածներ և Աւերածներ »
© Gratun.org