Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Բ. Անաւարզեցիի

1280. Հայեգիպտական Հաշտութիւն

Հայերու եւ Լատիններու յարաբերութեանց անպտղութեանց յակամայս կը վկայէ պատմիչն ալ խոստովանելով, թէ երբ Լատիններ գրչաւ եւ լոկ կամեցողութեամբ մարտնչէին ընդ այլազգիս, Եգիպտացիներ սրով եւ հրով անողորմ կոտորածս առնէին ի Հայս (ՉԱՄ. Գ. 334)։ Նասրի զօրավարները հետամուտ էին, զի ըմբռնել կարասցեն զթագաւորն Լեւոն (ՍԱՄ. 159), անոր համար սա կը պարտաւորուէր, Սիսը թողուլ, եւ անծանօթ կերպով լեռներ ու ձորեր թափառիլ. եւ միանգամայն նամակ նամակի եւ դեսպան դեսպանի ետեւէն հասցնել Յովհաննէս ԻԲ-ի յաջորդ Բենեդիկոս ԺԲ. պապին։ Իսկ պապը կը բաւականանար ցաւակցական եւ մխիթարական գիր մը յղել Կոստանդիա թագուհիին 1336 ապրիլ 16-ին գրուած, եւ լատին իշխաններէ ոմանց յորդորականներ կը գրէր, բայց տեղէն շարժուող չէր գտնուէր։ Լեւոն վերջապէս յուսախաբ եւ նեղուած, թէպէտեւ իր առաջին պատուիրակները մերժուած էին, եւ Բաղդին մարաջախտ դեսպանն ալ բանտին մէջ մեռած էր 1336 դեկտեմբեր 12-ին բայց վերջապէս կը պարտաւորուէր, նորէն բակացիլ եւ ծանր պայմաններով հաշտութիւն կնքել Նասրի հետ 1337-ին։ Այաս բերդը եւ Ջահան գաւառը տալէ զատ, յանձնառու կըլլար, զի յայնմհետէ մի առ քահանայապետն Հռոմայ, որ է ըսել, Լատիններու հետ յարաբերութիւնները խզէ, ինչ որ ստիպեցաւ խոստանալ երդմամբ, եւ այս կերպով Սիս դարձաւ, եւ նորէն թագաւորութեան գործերը ձեռք առաւ (ՉԱՄ. Գ. 337), գրեթէ երկամեայ աստանդական կեանքէ ետքը։ Այս եղելութեան նկատմամբ պապին ունեցած մեծ հոգատարութիւնը եղաւ 1338 մայիս 1-ին գրած նամակովը (ՍԻՍ. 559), Լեւոնը երդումին կապէն քակել, պատճառաբանելով թէ ոչ կամաւ այլ ի հարկէ ըրած է այն երդումը, ուստի վստահութեամբ կապահովցնէր Լեւոնը, թէ քաւել լիցիս դու յերդմանէդ յայսմանէ, եւ ոչ լիցի քեզ ինչ մեղք ի պահելոյ զայդ (ՉԱՄ. Գ. 328)։ Իսկ նիւթական եւ զինուորական օգնութիւն չէր հասնէր տակաւին։ Այս կերպով Լատինաց յարաբերութիւնները նորէն յայտնի վտանգի կենթարկէին Հայերը, որոնք եթէ հաւատարմութեամբ մշակած ըլլային Եգիպտացւոց հետ բարեկամական յարաբերութիւնները, կրնային նորանոր վտանգներէ զերծ մնալ, եւ ազգային իշխանութիւնը պահել սուլտաններուն հովանաւորութեան ներքեւ։ Բայց այլեւս արքունիքը Հայ տարրով կամ Հայ մտածմունքով չէր կառավարուեր. բուն Լատիններ էին որ գործի գլուխ անցած եւ տէր եղած էին քաղաքական իշխանութեան, եւ ճնշում կը բանեցնէին եկեղեցական իշխանութեան վրայ։ Բայց վերջապէս երեք տարւոյ չափ միջոց մը՝ քիչ շատ հանդարտ անցաւ շնորհիւ հաստատուած հաշտութեան, թէպէտ Լեւոն եւ իր պալատականներ Արեւմուտքի հետ յարաբերութիւնները չէին դադրեցներ, բայց կը զգուշանային յայտնի եւ հանդիսապէս ընել, եւ որչափ հնար էր՝ ծածուկ միջոցներ եւ գաղտնի կերպեր կը գործածէին։

« 1279. Պաղոն և Պէկ Ունիթորներ   |   1281. Աղթամարի Աթոռը »
© Gratun.org