Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մխիթար Ա. Գռներցի

1290. Լուսինեանց Թագաւորելը

Երիցութեան կարգով ժառանգութիւնը պէտք էր իյնար Գուիտոնի, որ Աքայիոյ կուսակալութիւնը կը վարէր, բայց երկար ժամանակի ու շատ գործողութեանց պէտք կար մինչեւ անոնց գալն ու գործի ձեռնարկելը, ուստի վերապահելով մէկտեղ Գուիտոնի իրաւունքը, Ջիւան Լուսինեան, որ պայլութեան պաշտօն կը վարէր, պետութեան գլուխը անցաւ եւ թագաւորութեան տիրեցաւ, եւ ոչ թէ խնամակալութեան ձեւով կամ թագապահի տիտղոսով, ինչպէս ոմանք կը մեկնեն (ՍԻՍ. 559), այլ իսկական տիրապետութեան կերպով, եւ Ջիւան անսովոր անունն ալ Կոստանդինի փոխելով, հռչակուեցաւ եւ ընդունուեցաւ, իբր փառաւորեալ տէր Կոստանդին, շնորհիւ եւ ընտրութեամբ Աստուծոյ թագաւոր ամենայն Հայոց (ՄՆՍ. ԻԵ. 1186)։ Լատին պատմիչը կըսէ, թէ Գուիտոնի հրաժարելովը Ջիւան տիրացու թագաւորութեան (ԴԱՐ. 32), սակայն ուրիշներ այդ պարագան չեն յիշեր, եւ կերեւի թէ Ջիւանի հապճեպ որոշման եւ Հայերուն համակերպութեան նպաստած է Եգիպտացւոց կողմէն 1342-ին կազմակերպուած արշաւանքը, ճիշդ Լեւոնի մահուան միջոցին։ Արդէն դիմադրելն ալ՝ պաշօնին բերմամբ Ջիւանի կիյնար, քանի որ զինուորական ոյժն ալ իր ձեռքին տակ կը գտնուէր։ Սակայն արդիւնք մը չէ ունեցած իր հրամանատարութիւնը, եւ ոչ ալ կրցած է արգելուլ Հայերուն կոտորածը եւ Կիլիկիոյ աւերածը (ՍԻՍ. 559), որ տեղի ունեցան Եգիպտացւոց երեսէն։ Միւս կողմէն Եգիպտացւոց յայտնի թշնամութիւնը, աւելի եւս սաստկացուց Լատիններու օգնութեան անհրաժեշտութիւնը, հետեւաբար Լատիններու հաճեցնելու հարկն ալ, կամ որ նոյն է Բենեդիկտոսի պահանջած ժողովական վճիռը եւ անպայման հպատակութիւնն ու համակերպութիւնը, որուն համար ամենայն հաւանականութեամբ հրաւէրներէն ալ Լեւոնին մեռնելէն առաջ զրկուած էին։ Ժողովին թուական նշանակուած է սովորաբար 1342 տարին (ՄՆՍ. ԻԵ. 1185) սակայն նկատելով թէ նոյն տարւոյ օգոստոսի վերջը տեղի ունեցած է Լեւոնի մահը, թէ ժողովը գումարուած է կամօք եւ հաւանութեամբ Կոստանդին թագաւորին (ՄՆՍ. ԻԵ. 1186), որ է Ջիւան Լուսինեանը, եւ թէ Եգիպտացւոց արշաւանքն ալ պէտք էր գումարման յապաղելուն պատճառ ըլլար, յարմարագոյն է ժողովին թուականը դնել 1343-ին սկիզբները (ՍԻՍ. 559)։ Հետեւաբար պէտք կը զգանք այստեղ Մխիթարի գումարած Սիսի ժողովին պատմութիւնն ընել, եւ ժողովական գրութիւնը վերլուծել, եւ կարծեցեալ 117 մոլորութեանց քաղուածն ալ տալ։ Գիտենք թէ երկար եւ ձանձրալի պիտի ըլլայ այդ քաղուածը, եւ թէ պարունակութիւնն ալ այնչափ անկարեւոր եւ ստորին է, որ մինչեւ իսկ երկիւղած Ալիշանն ալ համարձակեցուցած է կոչել անոնք 117 յօդուածս անյարիրս, եւ վկայել թէ անոնցմէ շատք զզուանս իսկ ածեն ընթերցանելեաց (ՍԻՍ. 147)։ Ասով մէկտեղ կուզենք հռչակաւոր 117 գլուխները բացատրել, որպէսզի միանգամ ընդ միշտ տեսնուի, թէ ինչ անտեղի կերպով եւ անհիմն փաստերով կը վարուին հռոմէադաւանները երբ Հայ եկեղեցւոյն դէմ կը զինուին, եւ անոր մասին տեղեկութիւններ կու տան։ Միւս կողմէն այդ հռչակաւոր ցուցակը, ոչ Հայերէն բնագիրով մը եւ ոչ լիակատար քաղուածով մը մերայնոց ծանօթացած չէ, եւ միայն լատիններէն գրուածը կայ մէջտեղ, որ անշուշտ թարգմանութիւն է Ունիթոներու ձեռքով կատարուած, եւ գուցէ այն ալ մասամբ աղաւաղուած։

« 1289. Լևոնի Մահը   |   1291. Սսոյ Գումարումը »
© Gratun.org