Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մխիթար Ա. Գռներցի

1291. Սսոյ Գումարումը

Մեր առջեւն եղած ժողովական գրութիւնը, գումարման տեղ եւ տարի եւ որ չի նշանակեր, միայն 1342-ին Բենեդիկտոս ԺԲ. պապէն կարծեցեալ մոլորութեանց ցուցակին ըլլալը կը յիշէ, իսկ Բենեդիկտոս 1342 տարւոյն մէջ մեռած էր, եւ մայիս 19-ին իրեն յաջողած էր Կղեմէս Զ., որին անունն ալ սոյն գրութեան մէջ կը յիշուի (ՄՆՍ. ԻԵ. 1188)։ Դիտենք ալ որ ժողովը Լեւոնի մահուընէ ետքը բացուեցաւ, որ օգոստոս 26-ին տեղի ունեցած էր (ՍԻՍ. 559), եւ Եգիպտական արշաւանքն ալ նկատի առնելով 1343-ին սկիզբը դնելը յարմարագոյն հաշուեցինք (§ 1290)։ Իսկ տեղը անշուշտ Սիս եղած է, եւ այնպէս ալ սովորաբար ընդունուած է (ՉԱՄ. Գ. 341)։ Ներկաները կաթողիկոսով մէկտեղ 30 եպիսկոպոսներ են, 15 վարդապետներ, եւ 7 աւագերէցներ, եւ ուրիշ քահանաներ։ Ասոնց ցուցակը լատիներէնին մէջ կը գտնենք աղաւաղուած անուններով, զորս Չամչեան նմանողութեամբ ջանացած է հայացնել։ Եպիսկոպոսներէն 20 հատը Կիլիկեցիներ են, Բարսեղ Սիսի, Վարդան Տարսոնի, Ստեփանոս Անարզաբայ, Բարսեղ Բարձրբերդի, Գրիգոր Ատանայի, Յովհաննէս Այասի, Ներսէս Կապանի, Յովհաննէս Մաշարդի, Գրիգոր Գերմանիկոյ, Պօղոս Կոկիսոնի, Դաւիթ Համանի, եւ Գրիգոր Մաշկեւորի, իսկ ութն ալ առանց թեմի՝ կաթողիկոսարանի եպիսկոպոսներ, Յովհաննէս, Կոստանդին, միւս Յովհաննէս, Ստեփանոս, Սարգիս, Բարսեղ, Գրիգոր եւ Բարսեղ ատենադպիր։ Ասոնցմէ ոմանց վիճակները անիմանալի կը մնան եթէ լատին բառերուն հետեւինք, զի Կապան մեկնուածը՝ գրուած է Կամպանիա, Մաշարդը՝ Մաթիքար, Կոկիսոնը Կոգուանի, Համանը՝ Կամանտիա, եւ Մաշկեւորը՝ Մասդուկիմիա։ Վեց եպիսկոպոսներ ալ Փոքր Ասիոյ մերձաւոր վիճակներէն են. Մարկոս Կեսարիոյ, Բարսեղ Իկոնիոյ, Սիմոն Սեբաստիոյ, Բարսեղ Անկիւրիոյ, Ստեփանոս Տրապիզոնի, եւ Գրիգոր Տիանայի, որուն վիճակը լատիներէնին մէջ Տարտուինիտ է գրուած։ Երեք եպիսկոպոսներ միայն Հայաստանէ կը կարծուին, Դաւիթ Տարոնի, Դանիէլ Չմշկածագի եւ Մեսրոպ Խորձեանի, թէպէտ շատ կեղակարծ են, զի Չմշկածագի փոխուածը լատիներէնի մէջ Թեմիսկիա կը կարդացուի, եւ Խորձեանը՝ Սորկանանտիա, եւ Չամչեանի տուած մեկնութիւնը կամայական կը դառնայ, եւ միայն իբրեւ ճիշդ անուն կը մնայ Տարոնը իբր Հայաստանի վիճակ, եւ ինքնիրեն նշանակութիւն ալ չունենար, Ներկայ վարդապետներէն են Դանիէլ Սսեցի, նոյնինքն պատգամաւոր գացող Փրանկիսկեան կրօնաւորը, Բարսեղ Մաշկեւորցի, Ներսէս Պոսինանդացի, եւ Յովհաննէս եւ Ստեփանոս կաթողիկոսարանի պաշտօնեաներ։ Մնացած տասները իբրեւ հայր վանաց կը նշանակուին, եւ են Յովհաննէս Ակների, Կարապետ Մեծքարի, Թորոս Մովսիսավանքի, Ստեփանոս Միակեցերի, Յովհաննէս Բլուրի, Կոստանդին Լիսանկանի, Հայրապետ Ռամանոսի, Յովհաննէս Քելեղականի, Լեւոն Գերմաղբերի, եւ Դաւիթ Փրկիչի։ Այս տեղ ալ քանի մը անուններ բոլորովին տարբեր կը հնչեն լատիներէնին մէջ, Մեծքարը կը կարդացուի Կիրորիմ, Միակեցերը՝ Կեսետան, Քելեղականը՝ Կայլգոյն, Գերմաղբերը՝ Կէմէրկէկոն, եւ Փրկիչը՝ Պերդեր։ Վերջապէս ակագերէցներէն կը յիշուին, Լեւոն արքունի պալատին, Յովհաննէս Սիսի, Բարսեղ Ատանայի, Աստուածատուր Տարսոնի, Կոստանդին փակակալ մեծ եկեղեցեաց, Կոստանդին Սուրբ Սոփիայի, եւ Յովհաննէս Հեթումաշէնի, կամ աւելի ճիշդ Եթենակինի։ Այդ անունները տալէն ետքը գլխաւոր գիտելիքնիս այն է, թէ պարզապէս Կիլիկեցւոց գումարում մը եղած է Սիսի ժողով ըսուածը, եւ ոչ երբեք ընդհանուր Հայոց եկեղեցւոյ ժողով մը, ինչ որ կը տկարացնէ անոր կանոնական նշանակութիւնն ու հեղինակութիւնը։ Դիտելու է եւս, որ թագաւորի եւ իշխաններու անուններ չեն յիշուիր, ինչ որ ազգային ժողովիսկզբունքին համաձայն չէ, եւ ասով աւելի կը շեշտուի լատինական սկզբունքի հետեւողութիւնը, որ աշխարհականները հեռու կը պահէ եկեղեցական գործերէ։ Ըստ այսմ Մխիթարի փողովը լոկ մասնաւոր խորհրդակցութեան համար գումարում մը եղած կըլլայ՝ պապին պահանջած պատասխանները պատրաստելու, եւ ոչ երբեք ազգային կանոնական ժողով մը։ Կամ աւելի ճիշդ, Լատինները հաճեցնելու համար կազմակերպուած զիջողական միջոց մը, եւ ոչ թէ Հայ եկեղեցւոյ դաւանութեան եւ ծէսին ազատ բացատրութիւնը։

« 1290. Լուսինեանց Թագաւորելը   |   1292. Գրութեան Ոճը »
© Gratun.org