Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մխիթար Ա. Գռներցի

1303. Առարկութիւնք 88-89

Կը շարունակէ։ 88. Թէ Հայերը տարօրինակ ձեւեր ունին իրենց կաթողիկոսներուն ընտրութեան համար։ Աղաւնեաց, այսինքն Աղուանից, եւ Աղթամարի կաթողիկոսները, իրենց կենդանութեան յաջորդնին կընտրեն եւ կօծեն, այլ մինչեւ նախորդին մահը չեն պաշտօնավարեր, եւ մեռնելէն ետքը Թաթարաց կայսեր կերթան անկէ իշխանութիւն եւ հաստատութիւն կընդունին, ինչ որ Պարսից Շապուհ թագաւորին օրէն սկսած օրէնք է։ Թէ այս առաջին անգամ եւ թէ իւրաքանչիւր տարի մեծ գումարնր կը վճարեն Թաթար կայսեր, իրենք ալ իրենց հպատակներէն թէ առաջին անգամ եւ թէ տարեկան գումար մը կը ստանան, իւրաքանչիւր քահանայէ տարեկան գոնէ մէկ Ֆիօրին, եւ իւրաքանչիւր հասարակութենէ տարեկան գոնէ վեց կրօսսօ։ Իսկ Փոքր Հայոց կաթողիկոսներուն մեռնելէն ետքը, թագաւորը ուզած եպիսկոպոսները կը հաւաքէ, որոնք երեք ընտրելի կը ներկայացնեն, թագաւորն ալ անոնցմէ աւելի վճարողը կաթողիկոս կընտրէ։ Այժմեան կաթողիկոսը առաջին անգամ 50 հազար կրօսսօ վճարեց, եւ տարուէ տարի ալ 20 հազար կը վճարէ թագաւորին, որ երբ ուզէ կրնայ զայն պաշտօնանկ ընել կամ ուրիշ կերպով պատժել։ Կառարկեն եւս 89. Թէ Աղուանից եւ Աղթամարի կաթողիկոսները իրենց իշխանութիւնը Արեւելքի կայսրէն կառնեն, որ անոնց կապելու եւ արձակելու իշխանութիւն կու տայ, եւ կը հրամայէ որպէս զի տեղական կառավարիչներ ստիպեն եւ պատժեն կաթողիկոսին չի հնազանդողները։ Թէ նոյնպէս կը կատարուի Փոքր Հայոց կաթողիկոսին համար ալ իրենց թագաւորին կողմէ։ Այս թագաւորն է որ իրեն սահմանին եպիսկոպոսներն ու քահանաներն ալ կընտրէ, վճարմանց փոխարէն, եւ ձեռնադրութեան համար կաթողիկոսին եւ եպիսկոպոսներուն կը հրամայէ։ Թէ վերջապէս Հայերուն մօտ ամէն ընտրութիւն եւ ձեռնադրութիւն եւ խորհուրդներու մատակարարութիւն՝ միշտ դրամական վճարումով կը կատարուի։ Կը պատասխանեն, այդ ամէնէն ինչինչ ուղղելով եւ ինչինչ բացատրելով։ ԹէԱղուանից եւ Աղթամարի կաթողիկոսներ Թաթարաց խանին կը դիմեն, արտաքին կերպով իշխանութիւննին ճանչցնել տալու եւ ոչ թէ հոգեւոր իշխանութիւն ստանալու համար։ Որովհետեւ նոյն իսկ իրաւունքնին դարձնելու համար պարտաւոր են Թաթարաց խանէն արտօնուած ըլլալ։ Թէ դրամական վճռումները բռնական տէրութեան բռնադատեալ պահանջներ են։ Թէ Սսոյ կաթողիկոսի ընտրութեան համար երբեք դրամական վճարման խնդիր չըլլար, եպիսկոպոսներ, վարդապետներ, քահանաներ եւ աւագերէցներ, թագաւորի հրամանով կը հաւաքուին, եւ կնքեալ տոմսով իրենց քուէն կու տան եպիսկոպոսներէն, վարդապետներէն, վանահայրերէն եւ վանականներէն որուն որ կուզեն, եւ կը յանձնեն թագաւորին, որ երբ քուէները շատ ցրուած են, կը կրկնէ որ երկուքի կամ երեքի վրայ համաձայնին, եւ անոնցմէ որն որ ուզէ թագաւորը կընտրէ, ժողովին մէջ ծնրադիր անոր մատը մատանին անցնելով, ուսկից ետքը օծումը կը կատարուի ըստ կրոնի։ Թէ թագաւորը չի կրնար ինքնիրեն կաթողիկոս պատժել կամ պաշտօնէ ձգել, այլ խնդիր եղած ատեն եպիսկոպոսաց ժողով կը գումարէ, եւ անոնց որոշման համեմատ կը վճռուի։ Թէ Թաթարաց խանը եւ Փոքր Հայոց թագաւորը երբեք հոգեւորական իշխանութիւն չեն տար, եւ ոչ ալ կապելու եւ արձակելու իշխանութիւն, այլ միայն սեփական իշխանութիւննին համարձակ գործածելու արտօնութիւն։ Թէ Փոքր Հայոց եպիսկոպոսներուն թագաւորի հաւանութեամբ ընտըրուիլը հետեւանք է բոլոր վանքերուն թագաւորներու հովանաւորութեան ներքեւ ըլլալու, եւ վանքերուն ալ վիճակներու հետ կապուած ըլլալուն։ Իսկ Մեծ Հայքէ ընծայագիրով եկածները կաթողիկոսը համարձակ կը ձեռնադրէ։ Թէ անհիմն է բոլորովին որ թագաւորը քահանայից ընտրութեան միջամտէ եւ դրամ ստանայ։ Թէ վերջապէս բոլորովին սուտ է որ Հայերը ամէն ձեռնադրութիւն եւ խորհուրդ դրամով կը կատարեն, ուրիշ բան եթէ երբեմն ձեռնադրեալը ձեռնադրութենէն առաջ կամ ետքը եպիսկոպոսին նուէր մը ընէ, ոչ իբր գին կամ պայման, այլ իբր կամաւոր ընծայ։

« 1302. Առարկութիւնք 79-87   |   1304. Առարկութիւնք 90-99 »
© Gratun.org