Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մխիթար Ա. Գռներցի

1310. Գուիտոնի Ընթացքը

Մխիթարի ժողովին վերջանալը եւ Գուիտոնի թագաւորելը, իրարու գրեթէ կից գործեր են, եւ Գուիտոնի օրով Կղեմէս Զ. պապին ձեռքը հասան Սիսի մէջ խմբագրուած ընդարձակ բացատրութիւնները, եւ պահ մը գոհունակութիւն ազդեցին անոր, գլխաւորապէս յայտնուած պատրաստակամութեան քան թէ պատասխաններուն պարունակութեան համար։ Սակայն Պաղոն շարունակեց իր բծախնդիր պրպուտումներ եւ պատասխանները մեկնաբանելով ներքին իմաստներ քաղել, Հայերուն վրայ կասկածներ բարդելով, ինչ որ դժուար պիտի չըլլար, քանի որ Մխիթար Ունիթորներու նորաձեւութեանց համակերպող չէր, եւ մինչեւ աստիճան մը Հայոց եկեղեցւոյ ինքնութիւնը պաշտպանող էր։ Պապին ալ շատ դիւր կու գային այդ դարձուածները, քանի որ կերպով մը օգնութիւնները զլանալու իբր պատճառանք կը ծառայեն։ Գուիտոն թագաւոր եւ Մխիթար կաթողիկոս պապը հանդարտելու եւ օգնութեան յորդորելու համար նոր դեսպանութիւն մը յղեցին Աւինիոն, զոր կը կազմէին Յովհաննէս կրակեցի եպիսկոպոս, եւ քանիցս գացող եկող Դանիէլ Մինոր, այսինքն է Փրանկիսկեան կրօնաւոր, եւ երկու ասպետներ։ Ասպետներ պապին յանձնարարելով գացին ներկայանալ Փիլիպպոս Զ. թագաւորին՝ օգնականութեան յորդորելու համար, մինչ եկեղեցականները մնացին պապին մոտ, որ կարգեաց եպիսկոպոսունս երկուս հրահանգել զնոսա ի կաթողիկեայ հաւատս, եւ ցուցնել թէ յիմ իմիք էր մոլորութիւն նոցա (ԴԱՐ 42)։ Եղածը 117 կարծեցեալ մոլորութեանց մասին տրուած բացատրութեանց վերաքննութիւնն էր, թերեւս նոյնինքն Պաղոնն էր նշանակուած եպիսկոպոսներէն մէկը։ Երբոր այդ ձգձգումները տեղի կունենային Աւինիոնի մէջ, անդին Գուիտոն եւս քան զեւս կը սաստկացնէր իր մոլեռանդութիւնը, ոչ միայն արքունիքը կատարեալ յատինականութեան վերածելով, այլեւ Հայերը ստիպելով կատարելապէս լատինական դաւանութիւն եւ սովորութիւն, ծէս եւ ձեւ ընդունելու, յետաձգելով եւ հեռացնելով այն Հայերը, որ լատինակերպ չէին գործեր, եւ բուն Լատինները յառաջացնելով պաշտօններու եւ գործերու մէջ։ Հայեր անտարբեր աչքով չէին կրնար նկատել նյդ ընթացքը, եւ տոկալ լատինի մը մոլեռանդ եւ մոլեգին իշխանութեան։ Անշուշտտժգոհութեան նշաններ, գանգատանց յայտարարութիւններ, եւ սպառնալից պահանջումներ կանխեցին, որ վերջապէս սպանութեան ծայրայեղ միջոցին դիմեցին, եւ 1344. նոյեմբեր 17-ին Ատանայի մէջ ժողովեցան բազմութեամբ մեծաւ, եւ վառեալ ի զէն գրոհ ետուն, եւ սպաննեցին Գուիտոն թագաւորը, Պէմունդ եղբայրը, եւ բազմութիւն մեծ արանց պատերազմի, զորս բերեալ էր արքային ի կողմանցն Արեւմտից, որ է ըսել արքունիքին եւ բանակին մէջ պաշտօններու անցած Լատինները (ԴԱՐ. 49), որոնց թիւը մինչեւ երեք հարիւր կը հաշուի (ԴԱՐ 73)։ Ասոնց հետ սպաննեցին նաեւ գոմն քահանայ դրաներէց արքային՝ մինչ մատուցանէր զպատարագն (ԴԱՐ. 49), անշուշտ լատինածէս նորաձեւութիւնով պատարագելուն համար։ Պարագաները կը ցուցնեն, թէ իշխաններէն ոմանց դաւադրութեան գործ չէր եղածը, այլ համախումբ ազգովին շարժումի մը հետեւանք, եւ արդիւնք լատինականութեան դէմ զգացուած հակառակութեան, ինչ որ չի նպաստեր Կիլիկիոյ Հայոց հռոմէականութեան հնազանդած լինելուն կնրծիքին, զոր կը սիրեն փայփայել հռոմէադաւաններ, կաթողիկոսական գրութեանց հաճոյակատար արտաքնայարդար բացատրութեան յենելով։

« 1309. Գուիտոն և Ջիւան   |   1311. Նոր Պարագաներ »
© Gratun.org