Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մխիթար Ա. Գռներցի

1312. Քննութիւնն և Խոստում

Կոստանդին Բաղդինեան, որ լատինամոլութեան դէմ շարժումին հետեւանքով գահ բարձրացած էր, թագաւորելէն ետքը պէտք զգաց ինքն ալ Լատիններուն բարեացակամութիւնը վասակիլ՝ հաճոյակատար ձեւերով եւ հպատակութեան վկայութիւններով, միջասահման ընթացքով մը հայադաւան գրութեան եւ մոլեռանդ լատինականութեան միջեւ, Հայ եկեղեցւոյն ծէսն ու ձեւը պահելով, դաւանական եւ կանոնական զիջողութիւններ յանձն առնելով։ Նոյն էր Մխիթար կաթողիկոսի ընթացքն ալ, քանի որ երկրին եւ թագաւորութեան կացութիւնն ալ այնպիսի ձեւ մը առած էր, որ այլեւս զայն փոփոխել անհնար էր։ Լատինաց հետ յարաբերութիւններ տիրապետած էին, եւ դրացի Արեւելեան պետութիւններն ալ Կիլիկեան այլեւս իրենցմէ օտարացած եւ Արեւմուտքի կապուած կը նկատէին։ Կայետիոյ եւ Կոլոնիոյ եպիսկոպոսները ամիսս ութ մնացին Կիլիկիա, որ է ըսել մինչեւ 1347 ամառուան սկիզբը, եւ այդ միջոցին հրահանգեցին զթագաւորն, զկաթողիկոսն, զեպիսկոպոսնունս, զիշխանս եւ զժողովուրդ աշխարհին, ի հաւատս ճշմարիտ, ըստ Լատին պատմիչին, իմա ի հռոմէադաւանութիւն, եւ այդ մասին անոնցմէ գիր ուխտի եւ երդմանց ուզեցին, եւ պահանջեցին զայն կնքել մատանեաւ իւրեանց, եւ ստորագրել իւրեանց իսկ ձեռամբ (ԴԱՐ. 45)։ Պէտք է դիտել տանք, թէ այս քանի անդամներ են որ այսպիսի յայտարարութիւններ կը պահանջուին եւ կը տրուին, եւ վստահութիւն ազդելու չեն բաւեր, վասն զի երկու կողմերն ալ արտաքին ձեւակերպութիւններ ըլլալը կը զգան։ Ասիկա կը հաստատէ թէ Հայ եկեղեցին հիմնապէս հռոմէականութեան անցած չէր եւ չանցաւ, ինչ ալ ըլլալ երկու կողմերուն զիրար մրցում մը։ Ըստ այսմ Կըղէմս պապ ալ բաւականանալ ցուցուց այն յայտարարութեամբ, զոր երկու եպիսկոպոսները Կիլիկիայէ բեռին, իրենց հետ ունենալով Կոստանդինի արքունիքէն Կոստանդին Կարսիլլի անուն ասպետ մը (ԴԱՐ. 47)։ Պապը 1347 սեպտեմբերի 27-ին խոստացաւ տարեկան 12.000 ոսկի եւ 1000 ձիաւոր յղել Հայերուն, բայց միշտ յետ միաբանութեան պայմանով (ՍԻՍ. 559) որով Հայերուն յայտարարութեանցը տակաւին չի գործադրուած ըլլալը կը հաստատուի։ Պապին խոստումներն ալ նոյն տեսակէն էին զի ձիաւորներ դեռ պիտի հաւաքուէին։ Իսկ ոսկիներու վճարումն ալ Կիպրոսի թագաւորին կը յանձնարարուէր, որ Արեւելքի լատիններէն հաւաքուելիք պապական գումարը։ Այդ նպատակով Ներսէս Պաղոն եւ Կոստանդին Կարսիլլի Կիպրոս կը զրկուէին, այլ ներքին վէճերով գործը կը վիժէր (ԴԱՐ. 48), եւ կացութիւնը կը շարունակեր իր տարտամ եւ անկայուն վիճակի մէջ։

« 1311. Նոր Պարագաներ   |   1313. Լևոն Ջիւանեան »
© Gratun.org