Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մխիթար Ա. Գռներցի

1314. Մխիթարի Նոր Ճիգերը

Երբոր մէկ կողմէն Լատիններու հոգեւոր պետը կրօնական պայմաններով, եւ տրուած բացատրութիւններէ չի գոհանալով խոստացուած օգնութիւնները կը զլանար, եւ Հայեր առերեւոյթ գոհացումներով զայն հաճել հետզհետէ իր քայքայման կը դիմէր։ Գարամանցիք հիւսիսէ Պապերոնը կը գրաւէին, Եգիպտացիք հրաւէն Այասի կը տիրանային, եւ Կոստանդին թագաւորի ու Լիպարիտ զօրավարի մասնակի յաջողութիւնները՝ կացութիւնը բարելաւելու չէին բաւեր։ Իսկ Կղեմէս պապ միշտ նոյն յանկերգը կը կրկնէր 1348 ին գրած նամակներուն մէջ, թէ գինուք եւ գանձուք պիտի օգնէ, երբ վստահութիւն ստանայ թէ Հայք իսպառ մաքրեալ իցեն յարատոյ մոլորութեանց (ՉԱՄ. Գ. 351)։ Իսկ ընդհակառակն այդ վստահութիւնը աւելի կը նուազէր, զն Կիլիկիա գտնուող Լատին կրօնաւորներ եւ լատինամոլ Հայեր կը շարունակէին տեղեկագրել, թէ Հայերուն կրօնական ընթացքին մէջ փոփոխութիւն չէ եղած, եւ յղուած յայտարարութիւններ մեռեալ տառեր, եւ կեղծեալ խօսքեր են։ Պատմուած հանգամանքներէն եթէ իսկական հետեւութիւն մը ուզենք քաղել, պէտք է ընդունիլ, թէ իրաւ Հայոց խօսքերը ու գործերը իրարու համաձայն չէին, հռոմէադաւանութեան հաւանութիւննին բերանացի էր, արտաքին օգնութեան համար բռնադատեալ պայմանը կատարած երեւնալու համար, այլ ընդհանուր եկեղեցին եւ ժողովուրդը, ինչ որ էր նոյն կը մնար, հայադաւան մը իր բնիկ վարդապետութեամբ եւ արարողութեամբ։ Պապն ալ պարագայէն կօգտուէր խոստումները չկատարելու, եւ ինչպէս առաջ, նոր ստացած յայտարարութիւններուն ալ նշանակութիւն չի տալով, եւ 1351-ին դարձեալ նոր բացատրութիւններ կը պահանջէր Մխիթարէ (ՍԻՍ. 559)։ Իսկ Մխիթար շարունակ նոյն բաները կրկնելէ ձանձրացած, պապին դիտել կու տար, թէ պէտք չէ որ ամէն հանդիպած լրատուներու ականջ կախէ, այլ իր գրութեանց հաւատք ընծայէ, եւ փութայ ինչ որ խոստացած էր՝ գործով ալ կատարեալ (ՉԱՄ. Գ. 352)։ Ասոր վրայ Կղեմէս կը պահանջէ վերջնական ՛ վաւերական յայտարարութիւն մըն ալ ստանալ, եւ Արեւելքի լատին եպիսկոպոսներուն կը յանձնարարէ տեղւոյն վրայ քննութիւն կատարեալ եւ իրեն տեղեկագրել, այլ անոնք ալ խոյս կու տան, ձեռնհաս եւ վստահելի թարգմաններ չունենալնուն պատճառանքով (ՉԱՄ. Գ. 352), եւ գործը կերկարաձգուի , մինչեւ որ 1353-ին Ներսէս Պաղոնի Արեւելք դառնալու առթիւ, պապը անոր կը յանձնարարէ թարգմանի ՛եւ քննիչի պաշտօնները կատարել (ՍԻՍ. 560)։ Որոշակի չունինք թէ ինչ եղաւ Պաղոնի գործունէութիւնը, եւ ինչ արդիւնք արտադրեց անոր միջամտութիւնը, սակայն վստահաբար կրնանք ըսել թէ բարի եւ օգտակար պտուղ մը հնար չէր ակնկալել այնպիսի անձի մը գործէն, որ մոլեռանդ եւ մոլեգին կիրքերու մատնուած հոգի մը ունէր, եւ ուղղութեան ու շինութեան հետեւելու նպատակէն շատ հեռու էր։ Իբրեւ պաղոնի պաշտօնը հակակշռող ձեռնարկ մը, Չամչեան այդ միջոցին, այսինքն 1354 թուին, կը նշանակէ հրաժարեալ կաթողիկոս Յակոբ Անաւարզեցիի իբր պատգամաւոր Աւինիոն երթալը, պապը հաճեցնելը, եւ Հռոմի ուխտն ալ կատարելով Կիլիկիա դառնալը (ՉԱՄ. Գ. 353)։ Այդ եղելութեան իբր աղբիւր կը յիշէ Մխիթար Ապարանցին, Ունիթոր պատմագիրը, զոր մենք ձեռուընիս չունինք ստուգելու համար, այլ կերեւի թէ Չամշեան թիւրիմացութեամբ գրած է այդ կէտը, քանի որ Ալիշան իր նորագոյն հետազօտութեանց համեմատ բոլորովին կը լռէ, եւ անուղղակի հերքած կըլլայ Յակոբի պատմագրութեան պատմութիւնը։ Հաւանական ալ չերեւիր որ նախկին կաթողիկոս մը յանձն առնու այսպիսի պաշտօն մը կատարել, թող որ Յակոբի անձն ալ պապին առջեւ հաճելի չէր, որ կարենար նպաստաւոր ընդունելութիւն գտնիլ եւ ապօրինութիւն ներգործել։ Արդէն 117 կարծեցեալ մոլորութեանց կարգին ալ տեսանք, որ քանի քանի առարկութիւններ ուղղակի Յակոբի անձը կը դիտէին, եւ զայն իբր գլխաւոր ընդդիմադիր կը ցուցնէին (§ 1307)։ Այդ պարագաները կշռելով երբեք հաւանական չենք գտներ Յակոբի պատգամաւորութիւնը, եւ ըստ այսմ պարզ թիւրիմացութեան հետեւանք կը կարծենք Չամշեանէ պատմուած պատուիրակութիւնը։

« 1313. Լևոն Ջիւանեան   |   1315. Մխիթարի Մահը »
© Gratun.org