Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մեսրոպ Ա. Արտազեցի

1324. Կոստանդին Հեթումեան

Երբոր Կոստանդին Բաղդինեան անժառանգ մեռաւ, յաջողութեան խնդիրը պատճառ եղաւ զանազան կուսակցութիւններ կազմելու, եւ Կիլիկիա պառակտեցաւ։ Լուսինեաններ իրենց կողմնակիցներն ունէին, որոնք Պետրոսի ալ դիմեր էին Պէմունդն ուզելու (ԴԱՐ. 57), որոնք սակայն կացութեան տէր չէին։ Ինքզինքնին առջեւ քշող բախտախնդիրներ ալ կային, որոնցմէ կը յիշուին Լեւոն Լուսինեան մը եւ Նիկոլ Լուսինեան մը, որոնք սակայն չեն կրցած յաջողիլ, եւ մերժուած ու սպանուած են հակառակ կուսակցութիւններէն (ՍԻՍ. 560)։ Ընդհանուր պառակտումներու մէջ զօրացաւ Նզրեցոց կողմը, եւ Կոստանդին Բաղդինեանի յաջորդ նշանակուեցաւ անոր հօրեղբօրորդին, նոյնպէս Կոստանդին անուն, որդի Բաղդինի եղբօր Հեթում Ջամբռլայի, կամ արքունական սենեկապանի, որ մեռած էր 1356-ին (ՍԻՍ. 560), եւ Հեթումէ քիչ ետքը, 1358 մայիս 21-ին վախճանած էր նաեւ անոր կրտսեր որդին Ջօֆրէ, 34 տարեկան (ՍԻՍ. 413)։ Այս հաշուով Կոստանդին Հեթումեան, որ երիցագոյն էր, 1363-ին թագաւոր հռչակուած ատեն, գոնէ 40 տարկեան եղած պիտի ըլլայ։ Այս Կոստանդինն է որ Ռուբինեանց գահին վրայ մնաց 10 տարիի չափ, բայց երկու Նզրեցի Կոստանդիններու իրարու յաջորդելը, պատճառ եղած է ոմանց երկուքը միացնելու, եւ ուրիշներուն ալ՝ մականուններուն տարբեր կերպով նշանակուելէն՝ անոնց թիւը բազմացնելու։ Երեւանեցին, Գուիտոնի եւ Լեւոնի մէջտեղ կը դնէ, թագաւոր Հայոց Կոստանդին, յետոյ եւ միւս Կոստանդին, յետոյ եւ միւս Կոստանդին, եւ միւս չորրորդ Կոստանդին (ՋԱՄ. 17), մինչ Դարդէլի ժամանակագրութիւնը երկու Նզերցի Կոստանդիններ միայն կընդունի, Բաղդինեանը եւ Հեթումեանը (ԴԱՐ. 59)։ Հեթումեանին իբր թագաւոր ընդունիլը կը վերագրուի իր փարթամութեան, որով յաջողեցաւ ոչ միայն Կիլիկեցի իշխանները վաստկիլ, այլեւ նոյն իսկ Կիպրոսի թագաւորը իրեն կողմը դարձնել, եւ անոր ձեռքով անգործադիր թողուլ Լեւոնը թագաւորեցնելու համար Ուրբանոսի տուած պապական կոնդակը (§ 1323), զոր Պետրոս պահեալ ի ծածուկ ոչ եցոյց, եւ ոչ աւանդեաց առ իշխանն Լեւոն (ԴԱՐ. 59)։ Այդ կոնդակին թուականը պատճառ եղաւ շատերուն 1365-էն Լեւոնը Հայոց թագաւոր եղած կարծել (ՉԱՄ. Գ. 356), սակայն Դարդէլի ժամանակագրութիւնը կը ցրէ այդ գրութիւնը, եւ մէջտեղ կը հանէ Պետրոսի տարօրինակ ընթացքը, որ կրցաւ գրեթէ 10 տարիներ գաղտնի պահել եւ անհետեւանք թողուլ իրեն համար նուիրական սեպուող պապական կոնդակ մը։ Դարդէլ ոչ միայն ժամանակակից մըն է, այլ եւ Լեւոնի խոստովանահայրն եւ անոր անձնական պարագաներուն մօտէն տեղեակ էր։ Այլ թէ ինչպէս կրցաւ Պետրոս այս տեսակ գործ մը յաջողցնել, որ ոչ Ուրբանոս իր կոնդակին գործադրութիւնը պահանջէ, եւ ոչ Լեւոնի իր իրաւունքը փնտռէ, պատմութենէ բացատրութիւններ չունինք։ Սակայն դիւրին է նկատել, որ պապին կոնդակը նոյն ինքն Պէտրոսէ ուզուած էր, եւ պապը անոր յանձնած էր պատշաճ կարգադրութիւն ընել, իսկ Լեւոն փորձանքներ տեսած եւ Պետրոսի պաշտպանութեամբ յառաջ եկած, անոր հրամանին ներքեւ զինուորական մըն էր, որ իւրովի բան մը կարգադրելու միջոց չունէր, եւ Լուսինեան գերդաստանին պետն եղող Պետրոս թագաւորին պարտաւոր էր անսալ։ Դարդէլի տուած մանրամասնութիւններէն այնպէս կերեւի, թէ Պետրոս զնամակն պապին ոչ եցոյց իշխանին Լեւոնի, պահեաց զթղթեանն, եւ ոչ եհան ի վեր (ԴԱՐ. 60), որով Լեւոն տեղեկութիւն ունեցած չըլլար իրեն մասին եղած կարգադրութենէն, բայց եթէ գիտցած ալ ըլլար, համակերպելէ զատ եղանակ չունէր։

« 1323. Կոստանդին Բաղդինեան   |   1325. Քաղաքական Դարձուածներ »
© Gratun.org