Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մեսրոպ Ա. Արտազեցի

1325. Քաղաքական Դարձուածներ

Կոստանդին Հեթումեան թէեւ յաջողեցաւ 10 տարի արքունական գահը պահել, դժուարին եւ աղետալից միջոցի մէջ, սակայն պատմական յիշատակներ չեն ներեր իր վրայ գովեստ եւ գնահատումի նպաստաւոր կարծիք մը կազմել։ Իրաւ գլխաւորապէս Դարդէլն է այդ յիշատակներուն աղբիւրը, որ երկու Նզրեցիներն ալ իբր բռնաւորներ եւ Լուսինեանց իրաւունքը բռնաբարողներ կը նկատէ, եւ այդ տեսութեամբ զանոնք դսրովել եւ աղտեղել կաշխատի, սակայն պարզ իրողութիւններն ալ անկաշկանդ միտքով զննուած ատեն, Կոստանդին Հեթումեանի համար նպաստաւոր եզրակացութեան չեն տանիր։ Կիլիկիոյ թագաւորութեան սահմաններուն ամփոփուիլը, որ իր նախորդին օրով սկսաւ, տակաւ կը յառաջէր, այնպէս որ գրեթէ Սիսի շրջանակին մէջ կը պարփակուէր՝ երբեմն Կիլիկիայէ դուրս Փոքր Ասիոյ եւ Ասորիքի մէջ տարածուած թագաւորութիւնը։ Կոստանդին արեւմուտքի Լատիններէն յոյսը կտրելով անոնց չի մօտենար, բայց բոլոր յոյսը կը կեդրոնացնէ Կիպրոսի Լուսինեաններու վրայ, եւ կաշառի միջոցներով եւ ճորտութեան մօտիկ քծնումներով անոր պաշտպանութիւնը կապահովէ, մինչեւ իսկ յայտարարելով զի հաճեսցի ընդունել զնա եւ զթագաւորութիւն նորա եւ զինչս զամենայն (ԴԱՐ. 59)։ Կոստանդինի փարթամութեան ծագումն ալ կը մեղադրուի, որովհետեւ զայն կուտեալ էր կեղեքելով զերկիրն եւ յափշտակելով զինչս ժողովրդեան (ԴԱՐ. 60)։ Հպատակները իրմէ դժգոհ, ձեռքէն ազատելու համար, 1368-ին նոյն իսկ Պետրոսը հրաւիրեցին Հայոց թագաւորութիւնը իրեն կցելու (ՍԻՍ. 560), սակայն Պետրոս հարկ չտեսաւ անմիջապէս գրաւելու փութալ, զի գերիշխանի դիրքը կը վայելէր Կոստանդինի վրայ, եւ քիչ ետքն ալ, 1361-ին, Կիպրոսի աւագանիէն սպանուեցաւ (ԴԱՐ. 60), որովհետեւ ինքն ալ իր իշխանութեան մէջ ոչ նուազ անտանելի էր, քան իր պաշտպանեալ Կոստանդինը։ Պետրոս Ա-ի յաջորդ հռչակուեցաւ որդին Պետրոս Բ., տակաւին 9 տարեկան, իր հօրեղբօր Յովհաննէս Լուսինեանի խնամակալութեան ներքեւ։ Ասոր ձեռքն անցաւ Ուրբանոս պապին Լեւոնի համար տուած կոնդակը, այլ Կոստանդին փութաց Յովհաննէսն ալ վաստակիլ առաքելով պարգեւս մեծամեծս եւ ընծայս, ու կոնդակը նորէն պահուեցաւ ու ծածկուեցաւ, եւ Յովհաննէս ոչ եհան ի վեր զթղթեանն (ԴԱՐ. 60)։ Կոստանդին Սիսի մէջ իր հարստութիւններով մէկտեղ հանդարտ չէր, զի Եգիպտացիք շուրջը պատած կուզէին որոշիչ հարուածը տալ, եւ Ասիոյ քրիստոնեայ իշխանութեանց վերջին մնացորդը բնաջինջ ընել։ Յարձակումները նոր ոյժ առին Պետրոս Ա-ի մահուընէ ետքը, ուսկից կակնածէին Եգիպտացիք, քանի մը անգամ հարուածուած ըլլալով՝ անոր նաւային յարձակումներէն։ Խօշթիմուր Հալէպի ամիրան եւ Մանչակ Տարսոնի ամիրան շարունակ կը նեղէին Սիս քաղաքը պաշարմամբ եւ շրջակաները ասպատակելով, մինչեւ իսկ Սիսը այրելով (ՍԻՍ. 226), բայց Կոստանդինի բախտէն արիասիրտ հրամանատար մը կար իրեն մօտ, որ քանիցս կը յաջողէր թշնամիները ցրուել։ Լիպարիտ անունով կը յիշուի այն, որդի Թորոս մարաջախտի, եւ եղբայր Վասիլի (ՍԻՍ. 542), որ աւելի ետքը պիտի յիշուի։ Սակայն վերջապէս Լիպարիտ ալ ինկաւ կոտորածի համար առջեւ քալած, եւ իրեններուն կամաւ կամ ակամայ իրմէ հեռացած մէկ պահուն։ Լիպարիտի անունը մինչեւ յետին ժամանակներ հռչակուած էր Սսեցւոց մէջ, եւ ժողովրդական երգերու նիւթ եղած (ՍԻՍ. 227)։ Անոր տեղ անցաւ Հեթում մը, որ քաջութեան մասնաւոր գործեր ալ կատարեց Եգիպտացւոց դէմ, սակայն այն ալ Գրիգոր մատնիչի մը սպանուեցաւ, եւ իր կինը Զարմանուհի լեռներ քաշուելով պատերազմիկ խումբի մի գլուխ կանգնեցաւ (ՍԻՍ. 184)։ Բայց այս ամէն վերջին ճգնաժամի քաջութիւններ, չէին կրնար Սիսի վտանգալից վիճակին արմատական դարման ըլլալ։

« 1324. Կոստանդին Հեթումեան   |   1326. Նորէն Դիմումներ »
© Gratun.org