Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պօղոս Ա. Սսեցի

1344. Հայերու Ընթացքը

Ազգայինպատմութեան համար նշանաւոր հանգրուան մըն է 1375 թուականը, բայց եւ եկեղեցական տեսակէտէն ալ իր նշանակութիւնն ունի, քանի որ վերջին եղելութեանց մէջ՝ գլխաւոր դերակատար մըն ալ նոյն ինքն Հայոց կաթողիկոս Պօղոսն է։ Լատին կրօնաւոր Յովհաննէս Դարդէլ, Լեւոնի խոստովանահայրն ու գովաբանը, իբրեւ ժամանակակից եւ գիտակից վկայ՝ եղելութեանց համար հեղինակաւոր աղբիւր մըն է, եւ մենք անոր գրածները քաղեցինք, առանց մտադրութիւն դարձնելու տարբեր պատմութեանց, որոնք յայտնի չէ թէ ուսկից քաղուած են (ՉԱՄ. Գ. 356-362)։ Սակայն չենք կրնար անոր հետեւիլ երբոր պարզ խորհրդածութիւններ ու գնահատումներ կը բացատրէ, որոնց մէջ ազդուած է իր պաշտպանած անձը եւ իր դաւանած եկեղեցին բարձրացնելու փափաքէն։ Դարդէլի համար Պօղոս կաթողիկոս մատնիչ ու դաւաճան ու տիրադրուժ անձ մըն է, եւ բոլոր ձախողութեանց պատճառ է։ Սակայն դժուար չէ Դարդէլի խօսքերուն մէջ տեսնել անոր զայրոյթին բուն պատճառը։ Երբոր կաթողիկոսին անունը տուած ատենի շեշտելով մը կը կրկնէ, Զոր ունէին իբրեւ զպապն աշխարհին (ԴԱՐ. 99), կամ Զոր ի պատուի ունին իբրեւ զպապ, որպէս մեք զսրբազան հայրն (ԴԱՐ. 123), կամ Զոր ունին ի պապ իւրեանց (ԴԱՐ. 138), նովին իսկ կը յայտնէ թէ Պօղոս հռոմէականութեան մօտիկ չէր, թէ այդ մասին Լեւոնի համամիտ չէր, թէ կրցածին չափ հայադաւան եւ հայածէս եկեղեցւոյ պաշտպանութեան կաշխատէր, եւ այս բաւական էր որ Պօղոս կաթողիկոս Դարդէլի համակրութիւնը չի վայելէր, եւ ամէն վնասուց պարտապան նկատուէր։ Մենք հաճութեամբ կարձանագրենք Դարդէլի վկայութիւնը, թէ 1375-ին Հայերը հռոմէադաւան չեն եղեր, բայց չենք կրնար հաստատել իր տեսութիւնները, երբ ան մոլեռանդ հռոմէականութեան շեշտեր կառնէ։ Ինքն Դարդէլ է որ կը վկայէ, թէ Հայեր Լեւոնի անձնական պաշտպանութեանը ձեռնարկեցին զէնքը ձեռքերնին եւ իրենց կեանքին վհանգով, նոյն իսկ Լեւոնի հետեւորդ դաւաճան Լատիններուն դէմ, որով մարդասիրական ու տիրասիրական պարտք մը զգացին կատարել։ Հնար չէ չտեսնել, որ անշուշտ իրենց կաթողիկոսին, իրենց պապին յորդորներով կը գործէին, ինչ որ Պօղոսի մեծանձն եւ վեհոգի զգացումներուն փաստն է։ Լեւոն ինքն ալ Դարդէլի համամիտ մը կը ներկայանայ, երբոր Հայոց պաշտպանութեան նպատակով Հայոց թագաւորութիւնը կը ստանձնէ, բայց առաջին վայրկեանէն անոնց դաւանութիւնը կանարգէ, եւ հռոմէական հաւատքի պաշտպանութեանեկած ըլլալը կը յայտարարէ, Հայոց նուիրապետութիւնը կը նախատեսէ՝ Լատին եպիսկոպոս մը Հայոց հայրապետին նախադասելով, Հայոց սրբութիւնները կարհամարհէ Հայոց միւռոնը ընդունիլ չուզելով, եւ Վերջիվերջոյ իբրեւ լոկ արտաքին ձեւակերպութիւն մը զայն կառնէ, պաշտօնական օծումը լատին միւռոնով ստանալէն ետքը։ Իրեն հպատակներուն սիրելի ըլլալու, եւ անոնց զգացումները իրեն յանկուցանելու փափաքող իշխանապետ մը, պէտք չէ որ անոց կրօնական զգացումները վիրաւորելով եւ անոնց նուիրական սկզբունքները անարգելով սկսէր։ Այսու հանդերձ դիւցազնական ըլլալու չափ վեհոգի կը գտնենք մենք Հայոց ընթացքը. եւ զիրենք ներշնչող կաթողիկոսին հոգին, որ Լեւոնի կեանքին պաշտպան կը կանգնին իրենց կեանքին վտանգով, երբ անոր անձնուէրները կարծուած՝ ազգակից եւ դաւանակից եւ շահակից Լատիններն են, որ անոր դէմ կը դաւաճանեն լրբենի ըմբոստութեամբ։

« 1343. Լևոն Անձնատուր   |   1345. Քաղաքական Տեսութիւն »
© Gratun.org