Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պօղոս Ա. Սսեցի

1349. Երկրին Վիճակը

Քաղաքական նոր կացութիւնը, պարզ եւ յստակ կերպով չէր կրնար գծուիլ մէկէն։ Ստոյգ է թէ Սիս իր ամիրան ունեցած էր, բայց նա ժամանակին տիրող գրութեան համեմատ, ոչ թէ գաւառապետ կառավարիչ մըն էր պարզ պաշտօնէի դերը վարող, այլ իրովի եւ լիագոյն իշխանութեամբ երկրին տէրն էր, պարտաւոր ըլլալով միայն գերիշխան սուլտանին տարեկան հարկ մը վճարել, եւ անոր հրամանին համեմատ իր գունդովը պատերազմի երթալ, ազատ ըլլալով իր հաշուին ալ արշաւանքներ ընել եւ ասպատակներ հանել։ Այդ գրութեան մէջ, դիւրին էր մասնաւոր անձերու ալ աստ եւ անդ ամուր տեղեր ապաւինիլ, եւ անոնց մէջ եւ անոնց շուրջը որչափ կը զօրէին՝ ազատ իշխանութիւն վարել։ Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկումը այդ գիրքը զօրացուց։ Իրաւ թագաւորութիւն չկար, եւ երկիրը ընդհանրապէս Եգիպտոսի գերիշխանութեան անցած էր, բայց Հայ իշխաններէն որոնք որ կրնային, Տաւրոսի եւ Ամանոսի բարձունքներուն վրայ, իրենց համար ամրութիւններ եւ իշխանութիւններ կազմեցին, սկսելով ու մեծնալով, պզտիկնալով ու ջնջուելով՝ պարագայից համեմատ։ Այդ կացութիւնը երկար տեւեց Կիլիկիոյ մէջ, եւ մինչեւ մեր օրերը հասած Զէյթունի իշխանները, այդ դրութեան մնացորդներն են։ Ընդարձակ եւ կանոնաւոր պատմութիւն մը կը պակսի, եւ ցրիւ տեղեկութիւններ մտադիր ուսումնասիրողի տքնութեանց կը կարօտին կատարեալ պատմութեան վերածուելու համար։ Մենք պիտի բաւականանք մտադրութիւն հրաւիրելով Անեցիի շարունակողին աչքէ վրիպած մէկ տողին վրայ, որ 1376 թուականին ներքեւ կը գրէ, Կոստանդին ոմն քառասուն եւ ութն, (ՍԱՄ. 170), միեւնոյն ձեւով, որով անկէ առաջ ալ Կոստանդին թագաւորները յիշած էր, Կոստանդին ամս երկու, Կոստանդին ամս քսաներկու (ՍԱՄ. 169), որով այդ վերջին Կոստանդինն ալ նոյնպէս թագաւոր մը պէտք է իմանալ։ Իրօք ալ Կիլիկեցի ժամանակագիր մը 1424-ին կը գրէ, թէ թագաւորեաց Կոստանդին քառասուն եւ ութն ամ (ՍԻՍ.543), որ ամենայն ճշդութեամբ կը կապուի 1376 թուականին հետ։ Այս երկու վկայութիւններէ իրաւունք կունենանք հեռացնել, թէ Լեւոնի գերութեամբ՝ թագաւոր անունը Կիլիկիայէ չի ջնջուեցաւ, եւ այն մասնաւոր իշխաններուն մէջ, որ աստ եւ անդ կը տիրէին, գլխաւոր մը կար՝ թէեւ ոչ Սիսի մէջ, որ անոնց վրայ գերիշխան կը նկատուէր, եւ որ ցրուեալ բեկորներուն կեդրոնն էր, եւ թագաւորի անունն ալ կը կրէր։ Նա բաւական զօրութիւն ալ ունեցած պիտի ըլլայ, եթէ 1424-ին Եգիպտոսի սուլտան մը անձամբ անոր դէմը պատերազմի գալու կը սիտուի, եւ վերջնական յաղթութիւնը կը տանի (ՍԻՍ. 543)։ Մեր տեսութեամբ, Պօղոս կաթողիկոս իր գործունէութիւնն ու մասնակցութիւնը ունեցած է այս մասին, բաժանեալ իշխաններու միաբանական կապը պահելով, եւ պատշաճ խրատներով զիրենք քաջալերելով։ Պօղոս կնքած կըլլայ իր կեանքը բնական մահով, քանի որ տարբեր յիշատակութիւն մը չունինք։ Ինքն կը ներկայանայ զգացման եւ գաղափարի տէր անձ մը, ամենադժբախտ պարագաներու ներքեւ ապրած, եւ իր եկեղեցւոյն պաշտպանութեան նախանձախնդիր։

« 1348. Նոր Կացութիւն   |   1350. Ունիթորներու Դէմ »
© Gratun.org