Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Բ. Կիլիկեցի

1356. Լևոն Ազատ

Յովհաննէս Դարդէլ, եւ Կաստիլիոյ թագաւորին զինակիրը, եւ Արագոնայի պատգամաւորը, միասին Աղեքսանդրիա հասան 1382 օգոստոս 14-ին, անկէ Գահիրէ անցան, եւ Լեւոնի կարգադրութեամբ բերուած ընծաները մաս մաս ըրին, սուլտանին, Բարկուկին եւ կարեւոր պաշտօնէից համար։ Սեպտեմբեր 5-ին Բարկուկին ներկայացան, եւ սեպտեմբեր 18-ին սուլտանին, եւ ընծաները իրենց արդիւնքն ունեցան, եւ սեպտեմբեր 30-ին Լեւոնի ազատութեան հրամանը ստացուեցաւ եւ հանդիսաւոր պատուասիրութիւններ կատարուեցան։ Լեւոն առանց ժամավաճառ ըլլալու ճամբորդութեան պատրաստութեանց ձեռնարկեց, իր հետեւորդներն ու գերութեան ընկերները փրկանաւորեց նոր ստացած միջոցներով, եւ սուլտանին սեփական գետանաւով Նեղոսն իվար Գահիրէէն Աղեքսանդրիա հասաւ, եւ հոկտեմբեր 7-ին առաջին գտած նաւով Աղեքսանդրիայէ մեկնեցաւ։ Եգիպտական արքունինքի մեծերը մոռցեր էին Լեւոնէ երդում պահանջել նորէն իրենց դէմ չպատերազմելու եւ չգործելու համար, եւ ստիպաւ հրովարտակ հանեցին ետ դարձնելու հրամանով, սակայն սուրհանդակը հասաւ առտուն, երբ Լեւոն գիշերուան մէջ արդէն մեկնած էր։ Ասկէ ետքը կը դնէ Դարդէլ Մանսուր սուլտանին սպանութիւնը, եւ Բարկուկի սուլտան հռչակուիլը (ԴԱՐ. 185)։ Ըստ այսմ Լեւոնի մեկնելէն ետքը տեղի ունեցած կըլլայ Թէոդորոս կաթողիկոսի Եգիպտոս հասնիլը, քանի որ սուլտան Բարխուղն է որ մեծաւ պատուով ընկալաւ զնա (ՍԱՄ. 170)։ Դարդէլի պատմութեամբ, Լեւոն հոկտեմբեր 7-ին հասաւ Հռոդոս, եւ հոն լսեց Կիպրոսի Պետրոս Բ. թագաւորին հոկտեմբեր 10-ին մեռած ըլլալը։ Պահ մը մտածեց Կիպրոս անցնիլ եւ թագաւորութիւնը ձեռք ձգել իբրեւ Լուսինեան ազգատոհմին երիցագոյնը, բայց Հռոդոսի ասպետները չօգնեցին Գենուացւոց հետ չթշնամանալու համար։ Ուստի նոյեմբեր 21-ին Հռոդոսէ նաւարկելով դեկտեմբեր 12ին հասաւ Վենետիկ եւ Վենետիկցիք ալ զլացան Կիպրոս երթալու համար ուզած նաւերը տալ (ԴԱՐ. 187)։ Մրցակից պապերուն մէջէն, Լեւոն՝ Աւինիոնի պապին կողմը բռնեց, թէպէտ Հռոմի աթոռը մինչեւ այսօր հակապապ կը հռչակէ Աւինիոնի Կղեմէս Է. պապը։ Վենետիկէ հիւսիսային Իտալիոյ ճամբով Լեւոն եկաւ Աւինիոն, եւ իբրեւ ճշմարիտ թագաւոր եւ իբրեւ հաւատոյ խոստովանող մեծ պատուով ընդունուեցաւ, եւ 1383 մարտ 1-ին Կղեմէս նուիրեց անոր զպատուական վարդն ոսկեղէն, իբրեւ քան զամենեսին ի թագաւորս (ԴԱՐ. 189)։ Լեւոն Եգիպտոսէ ելնելէ ետքը Դարդէլի աշխատութիւնը վարձատրելու համար, անուանած էր զայր ատենադպիր Հայոց (ԴԱՐ. 185), այսինքն է իրեն քարտուղար, պապն ալ զայն վարձատրելու համար նշանակեց յեպիսկոպոսութիւն քաղաքին Տորտիբոլեայ ի թագաւորութեան Նէապոլսի, թերեւս Տերլիտիոյ (Terlizzi), զի յիշուած անունով քաղաք չենք գտներ։ Այս առթիւ Լեւոն ալ Յովհաննէս Դարդէլի տեղ Յովհաննէս Կորսինի կրօնաւորը անուանեց ատենադպիր Հայոց (ԴԱՐ. 189)։ Յատկապէս մանրամասնեցինք Լեւոնի ազատութիւնը եւ ուղեւորութեանց պարագաները՝ քաղելով Դարդէլի գրածներէն, որ գլխաւոր գործիչն ու Լեւոնի ուղեկիցն էր։ Այս կերպով անհիմն կը յայտնուին այն պատմութիւնները որոնք Շահան Հայ իշխանի մը աշխատութիւնը, եւ Հռոմի Ուրբանոս պապին միջնորդութեան կը վերագրեն Լեւոնի ազատութիւնը։ Թերեւս Շահան կոչուածը շփոթուած ըլլայ նախկին Հայ քահանայ եւ հաւատափոխ Մանուէլի հետ, զոր Դարդէլ սուտ ասպետ եւ խաբեբայ կանուանէ, բայց եւ այնպէս պարտաւորուեցաւ միջոց մը իրեն գործակից պահել։ Միեւնոյն պատճառով ալ չկրնար հաստատուիլ Լեւոնի Եգիպտոսի ելնելէն ետքը Երուսաղէմ այցելած, եւ Մարգարիտան ու Փեննան այնտեղ թողած ըլլալը (ՉԱՄ. Գ. 363), որուն արձագանգ կըլլան Երուսաղէմի մէջ ընդունուած զրոյցներն ալ, թէ Լեւոն պատուասիրուած ըլլայ Յովհաննէս Լեհացի պատրիարքին կողմէն, եւ թէ թագուհին ու աղջիկը Երուսաղէմ ապրած ու մեռած եւ Ս. Յակոբի մէջ թաղուած ըլլան, Սարգիս Եգիպտացի պատրիարքին օրով 1405-ին (ԲԱՌ. 46)։ Ուրիշ մըն ալ Մարգարիտ թագուհին Եգիպտոսի մէջ մեռած եւ Հայոց Ս. Մարտիրոս եկեղեցւոյն մէջ թաղուած, կը գրէ, 1377-էն քիչ ետքը (ՍԻՍ. 560), որ է ըսել Դարդէլի Եգիպտոսէ մեկնելէն առաջ։ Սակայն Դարդէլ այսպիսի բան մը չի յիշեր, եւ Կաստիլիոյ թագաւորին առջեւ արքայազուն տիկիններուն նեղութիւնները կը պատմէ (ԴԱՐ. 173), որով կը ցուցնէ թէ 1380-ին վերջերը դեռ կենդանի էին։ Բայց միւս կողմէն պէտք է եւս նկատել, թէ Լեւոնի Եգիպտոսէ մեկնելուն առթիւ եւ մեկնելէն ետքը, Դարդէլ այլեւս թագուհիին եւ դստեր խօսքը չըներ, ուսկից կրնայ հետեւիլ Մարգարիտի 1381-ին վերջերը կամ 1382-ին սկիզբները Եգիպտոսի մէջ մեռած ըլլալուն աւանդութիւնը (ԲԱՍ. 147)։

« 1355. Լևոնի Համար Ջանքեր   |   1357. Նոր Վանքեր »
© Gratun.org