Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Բ. Կիլիկեցի

1357. Նոր Վանքեր

Ուղղամիտ եւ ուղղափառ վարդապետներու կողմէ Ունիթորներու դէմ բացուած պայքարը պատմած ատեննիս (§ 1350), յիշեցինք Ապրակունեաց կամ Երնջակի վանքին մէջ ծագած գայթակղութիւնը, եւ աշակերտութեան մէջ ծագած շփոթութիւնը (§ 1352), որ նախազգացուած էր Ստեփանոս փակակալ վարդապետէն տեսլեամբ գիշերոյ յանուրջս երազոյ (ՄԵԾ. 31)։ Մաղաքիա Ղրիմեցի վարդապետ հազիւ թէ լուր կառնէ, տեղւոյն վրայ կը հասնի, եւ Ապրակուեաց վանքին կացութիւնը ուղղելու համար, անմիջապէս Տաթեւէ հոն կը հրաւիրէ Որոտնեցին, եւ անոր կը յանձնէ գործը նայիլ եւ կարգադրել, մինչ ոչ է տարածեալ գայթակղութիւնն չարութեան տգէտ աշակերտացն (ՄԵԾ. 39)։ Իսկ Սարգիս Ապրակունեցին, որ ուղղութենէ չէր շեղած, բայց յուզումը զսպելու զօրութիւնը չէր ունեցած, կը փոխադրէ Նախիջեւանի մօտ Աստապատի վանքը, հոն ալ աշակերտութիւն մը պատրաստելու համար։ Ղրիմեցին իր նիւթական միջոցները երկուքին տրամադրութեան տակ կը դնէ, վանքերուն բարեկեցիկ վիճակն ապահովելու համար, եւ իր գիտցած արտաքին միջոցներն ալ կը գործածէ՝ դուրսէ ոտնձգութիւնները ու բռնութիւնները զսպելու։ Այդ կարգադրութեանց թուական կրնանք նշանակել 1380 տարին, կամ քիչ առաջ, Պօղոս կաթողիկոսի վերջին ատենները։ Որոտնեցին ազդու կերպով քննութիւն կատարեց, կոչեաց զամենայն կարգաւոր եւ աշխարհական, եւ ստուգեաց ի նոցանէ զամենայն չարութիւն տգէտ աշակերտաց։ Ամէնքը հրապարակային հարցուփորձի ենթարկեց, եւ երբ պարտաւորեցան արտաքին պատիժներով ալ խրատեց, զոմանս եդին ի բանտի յերկաթի հարեալ, եւ զոմանս բրածեծ արարին (ՄԵԾ. 40)։ Որոտնեցիի ըրածը պէտք չէ զարմանք պատճառէ, նկատելով ժամանակին սովորութիւնները, եւ Ունիթորներու կողմէ ձեռք առնուած բռնութիւնները, մանաւանդ որ Որոտնեցին իբր ապաշխարութիւն խստացած է թերութիւննին ճանչցողներուն վրայ, իսկ բաժնուիլ ուզողներ՝ ելած ու մեկնած են ազատօրէն։ Ասոնց մասին ալ կը գրէ Մեծոփեցին, թէ ամենեքեան պատմեցան, ոմանք գետակուր եդեն, ոմանք խայտառակեալ մերկս շրջէին, եւ անոնք իսկ որ փախուցեալ գնացին յաշխարհն Ֆրանկաց, եւ նոցա միջի չարախօսութիւն արարեալ՝ ի պղնձի եդեալ եփեցին (ՄԵԾ. 40)։ Քանի որ իրեն չտեսած բաները կը պատմէ Մեծոփեցին, զրոյցներ կրկնած կըլլայ։ Իր բացատրութիւնները վերլուծելով կրնանք ըսել, թէ լատինացեալ վարդապետներուն մէջէն ջլախտաւոր խելագարներ ալ եղան, կամ թէ Լատիններուն կասկածաւոր երեւնալով կրակի փորձութեան ալ ենթարկուեցան, հաւատաքննական ատեններու սովորական ձեւով։ Այդ անջատուողներուն մէջէն զղջացեալք ետ դարձողներ ալ եղած են, ինչպէս յանունէ կը յիշուի Ատոմ Մոկացի վարդապետ մը, որ դառնալէն ետքը առաջ Երուսաղէմ գացած, եւ անկէ իր գաւառը եկած է, ուր եւ զմարմնաւոր պատիժն իւր կրեաց (ՄԵԾ. 40)։ Ապրակունեաց եւ Աստապատի վանքերը երկու նշանաւոր մեծ վարդապետներուն ձեռքին տակ շուտով յառաջացան եւ փայլեցան՝ Ղրիմեցիին կատարած պահպանութեան եւ պաշտպանութեան շնորհիւ։ Ամէն կողմէ ուսման ծարաւի, եւ եկեղեցւոյն հաւատարիմ աբեղաներ եւ քահանաներ եւ դպրիրներ՝ խուռն դիմեցին սոյն վանքերը, եւ բազմաթիւ աշակերտութիւն մը կազմուեցաւ, որ նոյն իսկ Ունիթորութեան կեդրոնին մէջ ուղղափառութեան համար աշխատեցաւ ու արդիւնաւորեցաւ, եւ զօրաւոր թումբ եղաւ օտարամուտ նորութեան եւս քան զեւս տարածուելուն։ Մաղաքիա Ղրիմեցի, ամէն տեսակ դիւրութիւններ պատրաստեց եւ դժուարութիւններու յաղթեց, մինչեւ իր կեանքին վերջը, որ դժբախտաբար շատ շուտ վրայ հասաւ։

« 1356. Լևոն Ազատ   |   1358. Լէնկթեմուրի Արշաւանքը »
© Gratun.org