Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Բ. Կիլիկեցի

1362. Լէնկթիմուրի Յաղթուիլը

Հայաստանի հարաւային կողմերը երկու գլխաւոր ամիրայութիւններ կազմուած էին վերջին ատեններ, զորս ժամանակակից ազգայիններ Թուրքմանի տէրութիւններ կը կոչեն, այլ եւ Մարաց պետութիւն կանուանեն (ՄԵԾ. 27), եւ Քուրդ անունն ալ կու տան (ՄԵԾ. 29)։ Մէկուն կեդրոնն էր Սասունի լեռներուն վրայ, եւ միւսինը Ամիթ կամ Տիարպէքիր քաղաքին մէջ, եւ համացեղ լինելով ալ՝ իրարու հետ թշնամութեամբ էին։ Ընդհանրապէս հովիւ ժողովուրդ էին, եւ մեծութիւննին ոչխարներու հոտերը ըլլալուն, անոնցմէ կառնէին իրենց անունը, հիւսիսայինները Գարաքօյունլու եւ հարաւայինները Աքքօյունլու, իբր սեւ ու ճերմակ ոչխար ունեցողներ։ Երկուքն ալ ժամանակին սովորութեան հաեմատ բազմաթիւ փոքրիկ իշխանութիւններու համախմբութիւններ էին՝ գերիշխան պետի մը գլխաւորութեան ներքեւ։ Հիւսիսայիններու պետն էր Յուսուփ՝ Սասունի մեծ ամիրայն, որ Գարտ-Եուսուֆ ալ կը կոչուի, եւ իրեն գլխաւոր հպատակներէն էին Գարտ Մէհմէտ՝ Արճէշի, եւ Շէյխ Շէրիֆ՝ Խոյթի ամիրաները։ Իսկ Աքքօյունլուներու պետն էր Օսման, որ եւ Օթման կը հնչուի։ Լէնկթիմուրի առաջ Գարտ Մէհմէտի վրայ քալեց, որ մինչեւ Ճապաղջուր փախաւ, բայց ետ դառնալով զարկաւ Լողմաղան թաթար զօրավարին գունդը (ՄԵԾ. 21)։ Ասպատակին մեծ ճիւղը կը յառաջէր դէպի Տարոն, այս պատճառով ճամբուն վրայ եղող ժողովուրդը դէպի Գլակայ վանքը վազեց, Ս. Կարապետի երկնային պաշտպանութեան ալ ապաւինելով։ Տեղւոյն եպիսկոպոսն Արդար, եւ Յակոբ ճգնաւոր վարդապետ, եւ այնտեղ ապաւինող Ներսէս Մեծոփայ եպիսկոպոս եւ Ստեփանոս Արճիշեցի վարդապետը, եւ Թովմաս Մեծոփեցի պատմիչ վարդապետն ալ, որ եւ ես ի ներս կայի կըսէ (ՄԵԾ. 23), հոգեւորով եւ մարմնաւորով կը խնամէին եւ կը քաջալերէին փախստականները։ Իսկ Յուսուփ մեծ ամիրայն Տարոնի ժողովուրդը փութացուց Սասունի լեռները բարձրանալ, Շէյխ Շէրիֆին յանձնելով զայն դէպի Խալթ քշել բռնութեամբ եւ հարկանելով, զի քրիստոնէիցն ապստամբեալ ոչ կամէին ելանել ի լեռան Խութայ եւ Սասնոյ, բայց վերջէն համոզուեցան թէ ստիպումը նախախնամական եղաւ (ՄԵԾ. 22)։ Յուսուփի Թիւրքմէններն ալ Քրիստոնէից Աստուծոյն կը դիմէին, եզ մը մատաղ կտրելով Առաքելոց վանքի ուխտարանին, եւ իրօք ալ յաջողեցան վանել Լէնկթիմուրի ասպատակը, եւ բեկեալ խորտակեցաւ զօրութիւն Չաղաթային մինչեւ իսկ 2,000 հոգիէ աւելի՝ սաստիկ շփոթութենէն գահավիժելով մեռան, եւ Մարաֆ անուն Թուրքման մը 100 հոգի սպաննեց Թաթարներէն։ Մեծոփեցի պատմիչը կը գրէ, թէ Կարապետ Մեծոփեցի կրօնաւորը, որ իր տեսեալ զտեսողսն, իրեն պատմեր է թէ երեք սպիտակափայլ արք հեծեալ ի սպիտակ ձի, գայլին ի վերայ օդոյս եւ իջեալ խառնեցան ի զօրս Թուրքմանին (ՄԵԾ. 24), այնչափ անակնունելի եւ հրաշալի եղած էր Լենկթիմուրի յաղթուիլը։ Թաթարներ չվստահելով լեռներէն վեր արշաւիլ, դէպի Վասպուրական դարձան, Բաղէշի ամիրային հպատակութիւնը ընդունեցին, Արծկէէ շատ գերի տարին, որոնց հետ էր Կարապետ Ջուղայեցի աբեղան, որ գերիներու հոգեւոր մխիթարիչը, եւ վերջէն եպիսկոպոս ալ եղաւ Սմրղանդ տարուած քրիստոնէից համար (ՄԵԾ. 28)։

« 1361. Ծռազատիկ Չեղաւ   |   1363. Մշեցի Քաջուհին »
© Gratun.org